[07-Sep-2026 19:47:44 UTC] PHP Fatal error:  Uncaught Error: Interface 'AAM_Core_Contract_MigrationInterface' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Migration/2021_10_07-base.php:22
Stack trace:
#0 {main}
  thrown in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Migration/2021_10_07-base.php on line 22
[07-Sep-2026 19:47:44 UTC] PHP Fatal error:  Uncaught Error: Interface 'AAM_Core_Contract_MigrationInterface' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Migration/2023_04_27-base.php:23
Stack trace:
#0 {main}
  thrown in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Migration/2023_04_27-base.php on line 23
[07-Sep-2026 19:46:48 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_RequestTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/Uri.php on line 24
[07-Sep-2026 19:46:49 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_ServiceTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/Welcome.php on line 18
[07-Sep-2026 19:46:50 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_ServiceTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/Capability.php on line 16
[07-Sep-2026 19:46:50 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_ServiceTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/ExtendedCapabilities.php on line 23
[07-Sep-2026 19:46:51 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_SingletonTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/Core.php on line 29
[07-Sep-2026 19:46:51 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_ServiceTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/Support.php on line 16
[07-Sep-2026 19:46:52 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_RequestTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/SecureLogin.php on line 32
[07-Sep-2026 19:46:53 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_ServiceTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/AccessPolicy.php on line 33
[07-Sep-2026 19:46:53 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_ServiceTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/Cli.php on line 17
[07-Sep-2026 19:46:54 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_ServiceTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/AdminMenu.php on line 24
[07-Sep-2026 19:46:54 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_ServiceTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/DeniedRedirect.php on line 21
[07-Sep-2026 19:46:55 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_RequestTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/Multisite.php on line 22
[07-Sep-2026 19:46:56 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_ServiceTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/LoginRedirect.php on line 23
[07-Sep-2026 19:46:56 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_SingletonTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/Compatibility.php on line 21
[07-Sep-2026 19:46:57 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_ServiceTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/NotFoundRedirect.php on line 22
[07-Sep-2026 19:46:57 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_ServiceTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/Route.php on line 24
[07-Sep-2026 19:46:58 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_ServiceTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/Jwt.php on line 38
[07-Sep-2026 19:46:59 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_ServiceTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/UserLevelFilter.php on line 21
[07-Sep-2026 19:46:59 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_ServiceTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/LogoutRedirect.php on line 23
[07-Sep-2026 19:47:00 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_ServiceTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/Shortcode.php on line 19
[07-Sep-2026 19:47:00 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_RequestTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/Content.php on line 30
[07-Sep-2026 19:47:01 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_ServiceTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/Metabox.php on line 22
[07-Sep-2026 19:47:01 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_RequestTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/Toolbar.php on line 22
<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss version="2.0"
	xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
	xmlns:wfw="http://wellformedweb.org/CommentAPI/"
	xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
	xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom"
	xmlns:sy="http://purl.org/rss/1.0/modules/syndication/"
	xmlns:slash="http://purl.org/rss/1.0/modules/slash/"
	>

<channel>
	<title>تمبرهای دوران جمهوری در سال 1368 &#8211; فروشگاه تمبر باقری</title>
	<atom:link href="https://bagheristamp.com/product-category/%d8%aa%d9%85%d8%a8%d8%b1%d9%87%d8%a7%db%8c-%db%8c%d8%a7%d8%af%da%af%d8%a7%d8%b1%db%8c/%d8%aa%d9%85%d8%a8%d8%b1%d9%87%d8%a7%db%8c-%db%8c%d8%a7%d8%af%da%af%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%af%d9%88%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d8%ac%d9%85%d9%87%d9%88%d8%b1%db%8c/%d8%aa%d9%85%d8%a8%d8%b1%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%af%d9%87%d9%87-1360/%d8%aa%d9%85%d8%a8%d8%b1%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%af%d9%88%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d8%ac%d9%85%d9%87%d9%88%d8%b1%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%b3%d8%a7%d9%84-1368/feed/" rel="self" type="application/rss+xml" />
	<link>https://bagheristamp.com</link>
	<description>خرید و فروش تمبر</description>
	<lastBuildDate>Tue, 09 Dec 2025 12:23:04 +0000</lastBuildDate>
	<language>fa-IR</language>
	<sy:updatePeriod>
	hourly	</sy:updatePeriod>
	<sy:updateFrequency>
	1	</sy:updateFrequency>
	<generator>https://wordpress.org/?v=6.4.5</generator>
	<item>
		<title>2409 &#8211; نوروز باستانی 1368</title>
		<link>https://bagheristamp.com/product/2409-%d9%86%d9%88%d8%b1%d9%88%d8%b2-%d8%a8%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86%db%8c-1368/</link>
					<comments>https://bagheristamp.com/product/2409-%d9%86%d9%88%d8%b1%d9%88%d8%b2-%d8%a8%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86%db%8c-1368/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[modir]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 19 Oct 2021 06:25:17 +0000</pubDate>
				<guid isPermaLink="false">https://abtinstamp.com/?post_type=product&#038;p=4298</guid>

					<description><![CDATA[<div align="right">
<table style="border-collapse: collapse; width: 76.6208%; height: 190px;">
<tbody>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">سال انتشار</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;">1368</td>
</tr>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">تاریخ توزیع</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;">1368/12/19</td>
</tr>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">تعداد قطعه در سری</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;">4</td>
</tr>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">تیراژ</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;">3/000/000</td>
</tr>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">قیمت اسمی</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;">40 ریال</td>
</tr>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">طراح</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;"></td>
</tr>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">دندانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;">13</td>
</tr>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">فیلیگران</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;">6</td>
</tr>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">تعداد قطعات در ورق</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;">25</td>
</tr>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">چاپخانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;"></td>
</tr>
</tbody>
</table>
</div>]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<h2 class=" " dir="rtl">موضوع تمبر</h2>
<h2 id="firstHeading" class="firstHeading" lang="fa">نوروز</h2>
<div id="bodyContent" class="mw-body-content">
<div id="mw-content-text" class="mw-content-rtl" dir="rtl" lang="fa">
<div class="mw-parser-output">
<p><b>نوروز</b> نخستین روز <a title="گاه‌شماری هجری خورشیدی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D9%87%D8%AC%D8%B1%DB%8C_%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%B4%DB%8C%D8%AF%DB%8C">سال خورشیدی ایرانی</a> برابر با <a title="۱ فروردین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B1_%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D9%86">یکم فروردین ماه</a>، جشن آغاز سال نوی ایرانی و یکی از کهن‌ترین جشن‌های به جا مانده از دوران ایران باستان است. خاستگاه نوروز در <a title="تاریخ ایران باستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">ایران باستان</a> است و مردم مناطق گوناگون <a title="فلات ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%84%D8%A7%D8%AA_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">فلات ایران</a>، نوروز را جشن می گیرنددر بعضی مناطق ایران، پیوسته و بدون انقطاع در دوران مختلف قبل و بعد از اسلام زمان این جشن کم و بیش برگزار شده‌است. نوروز، در آغاز <a title="بهار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%B1">فصل بهار</a> است که امروزه به آن <a title="اعتدال بهاری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D9%84_%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%B1%DB%8C">برابری بهاری</a> می‌گویند.</p>
<p>نوروز در <a title="ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">ایران</a> و <a title="افغانستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">افغانستان</a> آغاز <a title="سال" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D9%84">سال</a> نو محسوب می‌شود و در برخی دیگر از کشورها یعنی <a title="تاجیکستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%AC%DB%8C%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">تاجیکستان</a>، <a title="روسیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87">روسیه</a>، <a title="قرقیزستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B1%D9%82%DB%8C%D8%B2%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">قرقیزستان</a>، <a title="قزاقستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B2%D8%A7%D9%82%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">قزاقستان</a>، <a title="سوریه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%88%D8%B1%DB%8C%D9%87">سوریه</a>، <a title="عراق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82">عراق</a>، <a title="گرجستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%B1%D8%AC%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">گرجستان</a>، <a title="جمهوری آذربایجان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86">جمهوری آذربایجان</a>، <a title="آلبانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C">آلبانی</a>، <a title="چین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%86%DB%8C%D9%86">چین</a>، <a title="ترکیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D9%87">ترکیه</a>، <a title="ترکمنستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">ترکمنستان</a>، <a title="هند" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%86%D8%AF">هند</a>، <a title="پاکستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">پاکستان</a> و <a title="ازبکستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B2%D8%A8%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">ازبکستان</a> تعطیل رسمی است و مردمان آن جشن را برپا می‌کنند.<sup id="cite_ref-16" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-16">[۱۶]</a></sup></p>
<p>نوروز به عنوان یک جشن قدیمی و کهن از اقوام متعددی در منطقه به ارث رسیده‌است و با رنگ و انگ ویژه، شناسنامه ایرانی به خود گرفته و از آن به عنوان نماد پیوند دهنده افراد و اقوام ایرانی و ملت ایران یاد می‌شود. نوروز، با عنوان رسمی «روز بین‌المللی نوروز»، توسط یونسکو به عنوان میراث فرهنگی و معنوی بشر به ثبت جهانی رسیده‌است.<sup id="cite_ref-17" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-17">[۱۷]</a></sup> این روز همچنین یکی از روزهای مقدس و اعیاد مذهبی زرتشتیان و بهاییان نیز به‌شمار می‌رود.</p>
</div>
</div>
<table class="infobox">
<caption class="infobox-title">جشن نوروز</caption>
<tbody>
<tr>
<th class="infobox-above" colspan="2"><a class="image" title="لوگوی یونسکو" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:UNESCO_logo.svg?uselang=fa"><img decoding="async" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bc/UNESCO_logo.svg/30px-UNESCO_logo.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bc/UNESCO_logo.svg/45px-UNESCO_logo.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bc/UNESCO_logo.svg/60px-UNESCO_logo.svg.png 2x" alt="لوگوی یونسکو" width="30" height="22" data-file-width="404" data-file-height="301" /></a> میراث فرهنگی و معنوی بشر</th>
</tr>
<tr>
<td class="infobox-image" colspan="2"><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Haft_Seen_1392.jpg?uselang=fa"><img fetchpriority="high" decoding="async" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/Haft_Seen_1392.jpg/250px-Haft_Seen_1392.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/Haft_Seen_1392.jpg/375px-Haft_Seen_1392.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/Haft_Seen_1392.jpg/500px-Haft_Seen_1392.jpg 2x" alt="Haft Seen 1392.jpg" width="250" height="256" data-file-width="1314" data-file-height="1345" /></a></p>
<div class="infobox-caption"><a class="mw-redirect" title="هفت سین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%81%D8%AA_%D8%B3%DB%8C%D9%86">هفت سین</a> یا سفره نوروزی</div>
</td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-header" colspan="2">جزئیات</th>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row">بخش</th>
<td class="infobox-data"><a title="آسیا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A7">آسیا</a> و <a title="اقیانوسیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87">اقیانوسیه</a></td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-header" colspan="2">اطلاعات یونسکو</th>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row">کد</th>
<td class="infobox-data"><a class="external text" href="http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&amp;pg=00011&amp;RL=00282" rel="nofollow">۰۰۲۸۲</a></td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row">تاریخ ثبت</th>
<td class="infobox-data">۲۰۰۹</td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row">معیار</th>
<td class="infobox-data">R.1 ,R.2 ,R.3 ,R.4 ,R.5</td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row">وضعیت</th>
<td class="infobox-data">پابرجا</td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-header" colspan="2">پانویس</th>
</tr>
<tr>
<td class="infobox-full-data" colspan="2">مرسوم در <span class="flagicon"><img decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ca/Flag_of_Iran.svg/23px-Flag_of_Iran.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ca/Flag_of_Iran.svg/35px-Flag_of_Iran.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ca/Flag_of_Iran.svg/46px-Flag_of_Iran.svg.png 2x" alt="" width="23" height="13" data-file-width="630" data-file-height="360" /> </span><a title="ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">ایران</a><br />
<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9a/Flag_of_Afghanistan.svg/23px-Flag_of_Afghanistan.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9a/Flag_of_Afghanistan.svg/35px-Flag_of_Afghanistan.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9a/Flag_of_Afghanistan.svg/45px-Flag_of_Afghanistan.svg.png 2x" alt="" width="23" height="15" data-file-width="900" data-file-height="600" /> </span><a title="افغانستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">افغانستان</a><br />
<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/36/Flag_of_Albania.svg/21px-Flag_of_Albania.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/36/Flag_of_Albania.svg/32px-Flag_of_Albania.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/36/Flag_of_Albania.svg/42px-Flag_of_Albania.svg.png 2x" alt="" width="21" height="15" data-file-width="980" data-file-height="700" /> </span><a title="آلبانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C">آلبانی</a><sup id="cite_ref-komunitetibektashi.org_1-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-komunitetibektashi.org-1">[۱]</a></sup><sup id="cite_ref-2" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-2">[۲]</a></sup><br />
<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Flag_of_Azerbaijan.svg/23px-Flag_of_Azerbaijan.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Flag_of_Azerbaijan.svg/35px-Flag_of_Azerbaijan.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Flag_of_Azerbaijan.svg/46px-Flag_of_Azerbaijan.svg.png 2x" alt="" width="23" height="12" data-file-width="1200" data-file-height="600" /> </span><a title="جمهوری آذربایجان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86">جمهوری آذربایجان</a><br />
<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg/23px-Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg/35px-Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg/45px-Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg.png 2x" alt="" width="23" height="15" data-file-width="900" data-file-height="600" /> </span><a title="چین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%86%DB%8C%D9%86">چین</a><sup id="cite_ref-3" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-3">[۳]</a></sup> (تنها تاجیک‌ها، اویغورها، قزاق‌ها، قرقیزها و ازبک‌ها)<br />
<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0f/Flag_of_Georgia.svg/23px-Flag_of_Georgia.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0f/Flag_of_Georgia.svg/35px-Flag_of_Georgia.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0f/Flag_of_Georgia.svg/45px-Flag_of_Georgia.svg.png 2x" alt="" width="23" height="15" data-file-width="900" data-file-height="600" /> </span><a title="گرجستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%B1%D8%AC%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">گرجستان</a><sup id="cite_ref-4" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-4">[۴]</a></sup><br />
<span class="flagicon"><a title="کردستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/35/Flag_of_Kurdistan.svg/23px-Flag_of_Kurdistan.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/35/Flag_of_Kurdistan.svg/35px-Flag_of_Kurdistan.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/35/Flag_of_Kurdistan.svg/45px-Flag_of_Kurdistan.svg.png 2x" alt="کردستان" width="23" height="15" data-file-width="900" data-file-height="600" /></a></span> <a class="mw-redirect" title="اقلیم کردستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%82%D9%84%DB%8C%D9%85_%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">اقلیم کردستان</a><sup id="cite_ref-IMFA_5-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-IMFA-5">[۵]</a></sup><br />
<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/53/Flag_of_Syria.svg/23px-Flag_of_Syria.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/53/Flag_of_Syria.svg/35px-Flag_of_Syria.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/53/Flag_of_Syria.svg/45px-Flag_of_Syria.svg.png 2x" alt="" width="23" height="15" data-file-width="900" data-file-height="600" /> </span><a title="سوریه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%88%D8%B1%DB%8C%D9%87">سوریه</a><sup id="cite_ref-damascusbureau.org_6-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-damascusbureau.org-6">[۶]</a></sup><sup id="cite_ref-7" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-7">[۷]</a></sup><sup id="cite_ref-8" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-8">[۸]</a></sup><br />
<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d3/Flag_of_Kazakhstan.svg/23px-Flag_of_Kazakhstan.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d3/Flag_of_Kazakhstan.svg/35px-Flag_of_Kazakhstan.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d3/Flag_of_Kazakhstan.svg/46px-Flag_of_Kazakhstan.svg.png 2x" alt="" width="23" height="12" data-file-width="1000" data-file-height="500" /> </span><a title="قزاقستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B2%D8%A7%D9%82%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">قزاقستان</a><sup id="cite_ref-stan_9-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-stan-9">[۹]</a></sup><br />
<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c7/Flag_of_Kyrgyzstan.svg/23px-Flag_of_Kyrgyzstan.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c7/Flag_of_Kyrgyzstan.svg/35px-Flag_of_Kyrgyzstan.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c7/Flag_of_Kyrgyzstan.svg/46px-Flag_of_Kyrgyzstan.svg.png 2x" alt="" width="23" height="14" data-file-width="1000" data-file-height="600" /> </span><a title="قرقیزستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B1%D9%82%DB%8C%D8%B2%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">قرقیزستان</a><sup id="cite_ref-stan_9-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-stan-9">[۹]</a></sup><br />
<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f3/Flag_of_Russia.svg/23px-Flag_of_Russia.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f3/Flag_of_Russia.svg/35px-Flag_of_Russia.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f3/Flag_of_Russia.svg/45px-Flag_of_Russia.svg.png 2x" alt="" width="23" height="15" data-file-width="900" data-file-height="600" /> </span><a title="روسیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87">روسیه</a><sup id="cite_ref-10" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-10">[۱۰]</a></sup><br />
<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d0/Flag_of_Tajikistan.svg/23px-Flag_of_Tajikistan.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d0/Flag_of_Tajikistan.svg/35px-Flag_of_Tajikistan.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d0/Flag_of_Tajikistan.svg/46px-Flag_of_Tajikistan.svg.png 2x" alt="" width="23" height="12" data-file-width="1200" data-file-height="600" /> </span><a title="تاجیکستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%AC%DB%8C%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">تاجیکستان</a><sup id="cite_ref-tajikistan_11-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-tajikistan-11">[۱۱]</a></sup><br />
<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b4/Flag_of_Turkey.svg/23px-Flag_of_Turkey.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b4/Flag_of_Turkey.svg/35px-Flag_of_Turkey.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b4/Flag_of_Turkey.svg/45px-Flag_of_Turkey.svg.png 2x" alt="" width="23" height="15" data-file-width="1200" data-file-height="800" /> </span><a title="ترکیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D9%87">ترکیه</a><sup id="cite_ref-Emma_12-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-Emma-12">[۱۲]</a></sup><br />
<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Flag_of_Turkmenistan.svg/23px-Flag_of_Turkmenistan.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Flag_of_Turkmenistan.svg/35px-Flag_of_Turkmenistan.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Flag_of_Turkmenistan.svg/45px-Flag_of_Turkmenistan.svg.png 2x" alt="" width="23" height="15" data-file-width="900" data-file-height="600" /> </span><a title="ترکمنستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">ترکمنستان</a><sup id="cite_ref-sitara.com_13-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-sitara.com-13">[۱۳]</a></sup><br />
<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/41/Flag_of_India.svg/23px-Flag_of_India.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/41/Flag_of_India.svg/35px-Flag_of_India.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/41/Flag_of_India.svg/45px-Flag_of_India.svg.png 2x" alt="" width="23" height="15" data-file-width="900" data-file-height="600" /> </span><a title="هند" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%86%D8%AF">هند</a><sup id="cite_ref-www.iranicaonline.org_14-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-www.iranicaonline.org-14">[۱۴]</a></sup> (تنها <a title="پارسیان هند" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D9%87%D9%86%D8%AF">پارسیان</a> و شیعیان)<br />
<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/84/Flag_of_Uzbekistan.svg/23px-Flag_of_Uzbekistan.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/84/Flag_of_Uzbekistan.svg/35px-Flag_of_Uzbekistan.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/84/Flag_of_Uzbekistan.svg/46px-Flag_of_Uzbekistan.svg.png 2x" alt="" width="23" height="12" data-file-width="1000" data-file-height="500" /> </span><a title="ازبکستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B2%D8%A8%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">ازبکستان</a><br />
<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/32/Flag_of_Pakistan.svg/23px-Flag_of_Pakistan.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/32/Flag_of_Pakistan.svg/35px-Flag_of_Pakistan.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/32/Flag_of_Pakistan.svg/45px-Flag_of_Pakistan.svg.png 2x" alt="" width="23" height="15" data-file-width="900" data-file-height="600" /> </span><a title="پاکستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">پاکستان</a><sup id="cite_ref-15" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-15">[۱۵]</a></sup><br />
نوروز، همچنین توسط مهاجرینِ از کشورهای بالا در کشورهای زیر پاس داشته می‌شود:<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cf/Flag_of_Canada.svg/23px-Flag_of_Canada.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cf/Flag_of_Canada.svg/35px-Flag_of_Canada.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cf/Flag_of_Canada.svg/46px-Flag_of_Canada.svg.png 2x" alt="" width="23" height="12" data-file-width="1200" data-file-height="600" /> </span><a title="کانادا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%A7%D9%86%D8%A7%D8%AF%D8%A7">کانادا</a><br />
<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a4/Flag_of_the_United_States.svg/23px-Flag_of_the_United_States.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a4/Flag_of_the_United_States.svg/35px-Flag_of_the_United_States.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a4/Flag_of_the_United_States.svg/46px-Flag_of_the_United_States.svg.png 2x" alt="" width="23" height="12" data-file-width="1235" data-file-height="650" /> </span><a title="ایالات متحده آمریکا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D9%87_%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7">ایالات متحده آمریکا</a><br />
<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/88/Flag_of_Australia_%28converted%29.svg/23px-Flag_of_Australia_%28converted%29.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/88/Flag_of_Australia_%28converted%29.svg/35px-Flag_of_Australia_%28converted%29.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/88/Flag_of_Australia_%28converted%29.svg/46px-Flag_of_Australia_%28converted%29.svg.png 2x" alt="" width="23" height="12" data-file-width="1280" data-file-height="640" /> </span><a title="استرالیا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%A7">استرالیا</a><br />
<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/ba/Flag_of_Germany.svg/23px-Flag_of_Germany.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/ba/Flag_of_Germany.svg/35px-Flag_of_Germany.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/ba/Flag_of_Germany.svg/46px-Flag_of_Germany.svg.png 2x" alt="" width="23" height="14" data-file-width="1000" data-file-height="600" /> </span><a title="آلمان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86">آلمان</a><br />
<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/Flag_of_the_United_Kingdom.svg/23px-Flag_of_the_United_Kingdom.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/Flag_of_the_United_Kingdom.svg/35px-Flag_of_the_United_Kingdom.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/Flag_of_the_United_Kingdom.svg/46px-Flag_of_the_United_Kingdom.svg.png 2x" alt="" width="23" height="12" data-file-width="1200" data-file-height="600" /> </span><a title="بریتانیا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7">بریتانیا</a></td>
</tr>
</tbody>
</table>
<div class="mw-parser-output"></div>
<div>
<p>جشن نوروز با <a class="mw-redirect" title="تحویل سال" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%AD%D9%88%DB%8C%D9%84_%D8%B3%D8%A7%D9%84">تحویل سال</a> یا لحظهٔ برابری <a title="اعتدال بهاری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D9%84_%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%B1%DB%8C">اعتدال بهاری</a> آغاز می‌شود؛ لحظه‌ای که <a title="خورشید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%B4%DB%8C%D8%AF">خورشید</a> در سیر ظاهری خود در ابتدای <a title="برج حمل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%B1%D8%AC_%D8%AD%D9%85%D9%84">برج حمل</a>، از <a title="استوا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%88%D8%A7">استوای</a> <a title="زمین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86">زمین</a> گذشته و برابری روز و شب رخ می‌دهد.<sup id="cite_ref-18" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-18">[۱۸]</a></sup> در گاه‌شماری هجری خورشیدی، لحظهٔ تحویل سال، تعیین‌کنندهٔ نخستین روز (<i>هرمز روز</i> یا <i>اورمزد روز</i>) از ماه <a title="فروردین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D9%86">فروردین</a> است. چنانچه آغاز سال، قبل از <a title="ظهر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B8%D9%87%D8%B1">ظهر</a> و در نیمهٔ اول شبانه‌روز تحویل شود، همان‌روز نوروز است و اگر تحویل سال بعد از ظهر باشد، فردای آن روز، نوروز است. نوروز در <a class="mw-redirect" title="گاه‌شماری گرگوری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%DA%AF%D8%B1%DA%AF%D9%88%D8%B1%DB%8C">تقویم میلادی</a> در بیشتر سال‌ها با ۲۱ و گاه ۲۰ و به‌ندرت ۲۲ مارس مطابقت دارد.<sup id="cite_ref-autogenerated4_19-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-autogenerated4-19">[۱۹]</a></sup></p>
<p>در کشورهایی مانند <a title="ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">ایران</a> و <a title="افغانستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">افغانستان</a> که گاه‌شماری هجری خورشیدی به کار برده می‌شود، نوروز، روز آغاز سال نو است. اما در کشورهای <a class="mw-redirect" title="آسیای میانه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A7%DB%8C_%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87">آسیای میانه</a> و <a title="قفقاز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D9%81%D9%82%D8%A7%D8%B2">قفقاز</a>، تقویم میلادی متداول است و نوروز به عنوان آغاز فصل <a title="بهار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%B1">بهار</a> جشن گرفته می‌شود و روز آغاز سال محسوب نمی‌شود.<sup id="cite_ref-20" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-20">[۲۰]</a></sup> ایرانیان نوروز را آغازگر رستاخیز طبیعت، گاه رویش و زایش باغ و بوستان می‌دانند و بر این باور هستند که در نوروز، همزمان با طبیعت، باید روزگار نو و جدیدی را با روان و نگرش نو، در تن‌پوش تازه ای آغاز کنند.<sup id="cite_ref-21" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-21">[۲۱]</a></sup></p>
<h2></h2>
<p>واژه نوروز، از <a class="mw-redirect" title="فارسی میانه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C_%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87">فارسی میانه</a> nwklwc (آوانویسی: nōgrōz) است که برگرفته از <a title="زبان اوستایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C">زبان اوستایی</a> بوده. مورخان، معادل اوستایی آن را <span lang="ae">𐬥𐬀𐬎𐬎𐬀𐬐𐬀 𐬭𐬀𐬊𐬗𐬀𐬵</span> navaka raocah حدس می‌زنند نوگ روچ در دوره‌های بعد به نوروژ و سپس به نوروز تغییر یافته‌است.<sup id="cite_ref-22" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-22">[۲۲]</a></sup></p>
<p>امروزه در فارسی این واژه در دو معنی به‌کار می‌رود:<sup id="cite_ref-23" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-23">[۲۳]</a></sup></p>
<p>۱) نوروز عام: روز آغاز اعتدال بهاری (برابری شب و روز) و آغاز سال نو<br />
۲) نوروز خاص: روز ششم فروردین با نام «روز خرداد»</p>
<p>ایرانیان باستان از نوروز به عنوان «ناوا سرِدا» به معنی <i>سال نو</i> یاد می‌کردند. مردمان ایرانی <a class="mw-redirect" title="آسیای میانه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A7%DB%8C_%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87">آسیای میانه</a> مانند <a class="mw-redirect" title="سغدیانوس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%BA%D8%AF%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%B3">سغدیان</a> و خوارزمیان، نوروز را <i>نوسارد</i> و <i>نوسارجی</i>، به معنای <i>سال نو</i> می‌نامیدند.<sup id="cite_ref-autogenerated13_24-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-autogenerated13-24">[۲۴]</a></sup></p>
<p>در متن‌های گوناگون <a class="mw-redirect" title="زبان لاتین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86_%D9%84%D8%A7%D8%AA%DB%8C%D9%86">لاتین</a>، بخش نخست واژه نوروز با املای <i>No</i>, <i>Now</i>, <i>Nov</i> وNew <i>Naw</i> و بخش دوم آن با املای <i>Ruz</i>, <i>Rooz</i> و <i>Rouz</i> نوشته شده‌است. در برخی از موارد، این دو بخش پشت سر هم و در برخی نیز با فاصله نوشته می‌شوند. در کشورهای مختلف تلفظ نوروز متفاوت است. در شهر لکنو <a title="هند" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%86%D8%AF">هند</a> که هر ساله نوروز برگزار می‌شود و هفته‌نامه‌ای هم با نام نوروز دارد آن را به صورت Nauroz تلفظ می‌کنند که به تلفظ <a class="mw-redirect" title="زبان دری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86_%D8%AF%D8%B1%DB%8C">زبان دری</a> نزدیک است. به باور <a title="احسان یارشاطر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%86_%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D8%B7%D8%B1">احسان یارشاطر</a>، بنیان‌گذار <a title="دانشنامه ایرانیکا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%DA%A9%D8%A7">دانشنامه ایرانیکا</a>، نگارش این واژه در <a class="mw-redirect" title="الفبای لاتین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%A8%D8%A7%DB%8C_%D9%84%D8%A7%D8%AA%DB%8C%D9%86">الفبای لاتین</a> با توجه به قواعد <a title="آواشناسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%88%D8%A7%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C">آواشناسی</a>، به شکل <i>Nowruz</i> توصیه می‌شود (که البته وی تلفظ فارسی ایران را مبنا قرار داده‌است). این شکل از املای واژه نوروز، هم‌اکنون در نوشته‌های <a title="یونسکو" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D9%88%D9%86%D8%B3%DA%A9%D9%88">یونسکو</a> و بسیاری از متون سیاسی به کار می‌رود.<sup id="cite_ref-25" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-25">[۲۵]</a></sup></p>
<p>نوروز در <a class="mw-redirect" title="فارسی میانه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C_%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87">فارسی میانه</a> <span class="IPA" dir="ltr" title="نمایش به الفبای آوانگاری بین‌المللی (آی‌پی‌ای)‏">/no:g ro:z/</span> بوده‌است. در <a class="mw-redirect" title="فارسی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">فارسی ایران</a> این واژه به صورت <span class="IPA" dir="ltr" title="نمایش به الفبای آوانگاری بین‌المللی (آی‌پی‌ای)‏">[nou̯ɾu:z]</span> (در گفتار عامیانه، <span class="IPA" dir="ltr" title="نمایش به الفبای آوانگاری بین‌المللی (آی‌پی‌ای)‏">[no:ɾu:z]</span>)، در <a title="فارسی افغانستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C_%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">فارسی افغانستان</a> به صورت <span class="IPA" dir="ltr" title="نمایش به الفبای آوانگاری بین‌المللی (آی‌پی‌ای)‏">[næu̯ɾo:z]</span> و در <a title="فارسی تاجیکی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C_%D8%AA%D8%A7%D8%AC%DB%8C%DA%A9%DB%8C">فارسی تاجیکی</a> به صورت <span class="IPA" dir="ltr" title="نمایش به الفبای آوانگاری بین‌المللی (آی‌پی‌ای)‏">[næu̯ɾʉz]</span> یا <span class="IPA" dir="ltr" title="نمایش به الفبای آوانگاری بین‌المللی (آی‌پی‌ای)‏">[næu̯ɾɵz]</span> تلفظ می‌شود (تلفظ‌ها به <a class="mw-redirect" title="آی‌پی‌ای" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%DB%8C%E2%80%8C%D9%BE%DB%8C%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C">آی‌پی‌ای</a> هستند).</p>
<h2></h2>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D8%B3%D9%81%D8%B1%D9%87_7_%D8%B3%DB%8C%D9%86_%DA%98%D8%A7%D9%BE%D9%86.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/57/%D8%B3%D9%81%D8%B1%D9%87_7_%D8%B3%DB%8C%D9%86_%DA%98%D8%A7%D9%BE%D9%86.jpg/220px-%D8%B3%D9%81%D8%B1%D9%87_7_%D8%B3%DB%8C%D9%86_%DA%98%D8%A7%D9%BE%D9%86.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/57/%D8%B3%D9%81%D8%B1%D9%87_7_%D8%B3%DB%8C%D9%86_%DA%98%D8%A7%D9%BE%D9%86.jpg/330px-%D8%B3%D9%81%D8%B1%D9%87_7_%D8%B3%DB%8C%D9%86_%DA%98%D8%A7%D9%BE%D9%86.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/57/%D8%B3%D9%81%D8%B1%D9%87_7_%D8%B3%DB%8C%D9%86_%DA%98%D8%A7%D9%BE%D9%86.jpg/440px-%D8%B3%D9%81%D8%B1%D9%87_7_%D8%B3%DB%8C%D9%86_%DA%98%D8%A7%D9%BE%D9%86.jpg 2x" alt="" width="220" height="293" data-file-width="960" data-file-height="1280" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>سفره نوروزی یا ۷سین</p>
</div>
</div>
</div>
<p>باور پذیرفته این است که نوروز و چهارشنبه‌سوری» از جشن‌هایی است که از روزگاران کهن بینِ ایرانیان رواج داشته و در بسیاری از مناطق ایران مستمر و بدون انقطاع ادامه یافته‌است و مانندِ مهرگان»، «سده»، «چراغ برات» <a title="شب برات" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%A8_%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AA">شب برات</a>، و «<a class="mw-redirect" title="یلدا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7">یلدا</a>» ریشه در اساطیر و فرهنگِ بسیار کهن ایرانیان دارد و دارای آداب و رسوم ویژه است. جشنها در ابتدا خیلی ساده بوده‌اند و به مرور چیزهایی بر آن افزوده شده‌است اما پایه و اساس جشنهای ایرانی دو موضوع مهم بوده‌است:</p>
<ol>
<li>حرکات خورشید که به آن چرخ گردون می گفتندو بطور مشخص چهار جشن ایرانی با آن پیوند دارد، نوروز برابری شب و روز. <a class="mw-redirect" title="یلدا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7">یلدابزرگترین</a> شب. تموز یا تیرگان بزرگترین روز و <a title="مهرگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86">مهرگان</a> برابری شب و روز پاییزی.</li>
<li>پایه دوم: روح اجدادی است زیرا مردمان قدیم اعتقاد داشتند که در روزهای ویژه ای روح مردگان (فروهر) به دیدار اقوام می‌آید در جشن‌های ایرانی روح مردگان هم بازمی‌گردند اما جشنهای دیگری نیز با ارواح مردگان پیوند دارند که امروزه در ایران رونق ندارند اما در آیینهای هندویی و بودایی ادامه دارند مانند <a class="new" title="چراغ برات (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%DA%86%D8%B1%D8%A7%D8%BA_%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AA&amp;action=edit&amp;redlink=1">چراغ برات</a> (روشنایی) که در بودایی <a title="ابن" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%A8%D9%86">ابن</a> (بون) نام دارد.</li>
</ol>
<p>امروزه جَشن و دَشن و «سور» همگی به معنایِ جشن، شادمانی بکار می‌رود اما در فارسی کهن و زبان پهلوی «سوری» به چم&#8221; سرخ بوده واژه سول به معنای خورشید sul از همین خانواده است در زبانِ فارسی گُلِ سوری و سهروردی (وَرد یعنی گل) به معنیِ گُلِ سرخ از همین ریشه است. .<sup id="cite_ref-26" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-26">[۲۶]</a></sup> .<sup id="cite_ref-27" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-27">[۲۷]</a></sup></p>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Marriage_of_Inanna_and_Dumuzi.png?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cc/Marriage_of_Inanna_and_Dumuzi.png/220px-Marriage_of_Inanna_and_Dumuzi.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/cc/Marriage_of_Inanna_and_Dumuzi.png 1.5x" alt="" width="220" height="353" data-file-width="250" data-file-height="401" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>نقش برجسته‌ای از ازدواج <a title="دموزی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%85%D9%88%D8%B2%DB%8C">دموزی</a> (ایزدگیاهی در اسطوره سومری) با <a title="اینانا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%86%D8%A7">اینانا</a> (الههٔ باروری). به نظر می‌رسد دو روایت ایرانی (داستان سیاوش) و هندی (اسطوره <a title="رام" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D8%A7%D9%85">رام</a> و <a title="سیتا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AA%D8%A7">سیتا</a>) خود با روایت کهنِ بین‌النهرینی دموزی و اینانا مربوط هستند و ارتباط فرهنگی کلّ منطقه را گزارش می‌دهد.<sup id="cite_ref-28" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-28">[۲۸]</a></sup></p>
</div>
</div>
</div>
<div class="hatnote navigation-not-searchable relarticle mainarticle" role="note"></div>
<p>منشأ و زمان پیدایش نوروز، به درستی معلوم نیست. برخی از روایت‌های تاریخی، آغاز نوروز را به <a title="تمدن بابل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86_%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D9%84">بابلیان</a> نسبت می‌دهد. بر طبق این روایت‌ها، رواج نوروز در ایران به سال ۵۳۸ (قبل از میلاد) یعنی زمان حمله <a title="کوروش بزرگ" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B4_%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF">کوروش بزرگ</a> به <a title="بابل (دولت‌شهر)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D9%84_(%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA%E2%80%8C%D8%B4%D9%87%D8%B1)">بابل</a> بازمی‌گردد. مردم <a title="بابل (دولت‌شهر)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D9%84_(%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA%E2%80%8C%D8%B4%D9%87%D8%B1)">بابل</a> از دوران‌های بسیار قدیم، روز اول سال را، عموماً در <a title="اعتدال بهاری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D9%84_%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%B1%DB%8C">اعتدال بهاری</a> (۲۱ <a title="مارس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%B3">مارس</a>) جشن می‌گرفتند. این زمان اول بهار و آغاز فصل نو است، زمانی که طبیعت از خواب زمستانی بیدار می‌شود، در حقیقت آغاز سال نو بود. از لوحه‌ها چنین بر می‌آید که این جشن تقریباً از ۲۳۴۰ سال، پیش از میلاد، شناخته شده بود.<sup id="cite_ref-29" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-29">[۲۹]</a></sup> مری بویس معتقد است که ایرانیان از دیرباز، بر اساس آیین میتراییسم، جشنهای بزرگی چون جشنهای بهاره و پاییز <a title="مهرگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86">مهرگان</a> را بر گزار می‌کردند ولی شکوه جشن بهاره بابلیان، ممکن است موجب رهنمود ایرانیان به برگزاری جشن سال نو در این ایام شده باشد.<sup id="cite_ref-30" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-30">[۳۰]</a></sup> عید آغاز سال در <a class="mw-redirect" title="بین‌النهرین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%86">بین‌النهرین</a> (<a title="بابل (دولت‌شهر)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D9%84_(%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA%E2%80%8C%D8%B4%D9%87%D8%B1)">بابل</a> و <a title="آشور" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%B4%D9%88%D8%B1">آشور</a>) و همچنین در <a class="mw-redirect" title="عیلام" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%85">عیلام</a> در اصل بازگشت ایزدِ شهید شونده، <a title="دموزی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%85%D9%88%D8%B2%DB%8C">دُموزی</a> بود که معتقدان نظر داشتند او هر ساله می‌میرد و بار دیگر به حیات برمی‌گردد. مرگ او مرگ جهان گیاهان و حیات مجدد او حیات مجدد جهان گیاهی بود. سپس در پی عزاداری‌هایی که برای ایزدِ شهید شونده، مظهر برکت، مظهر زندگی و مرگ جهان گیاهی انجام می‌شد، اشک‌های بسیاری ریخته می‌شد که این اشک‌های ریخته شده نماد باران و نوعی جادوی باران‌آوری و آب بود، در پی این عزاداری و اشک ریختن‌ها بود که ایزدِ به شهادت رفته بار دیگر در روز نوروز زنده می‌شد و زندگی از سر می‌گرفت.<sup id="cite_ref-31" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-31">[۳۱]</a></sup></p>
<p><a class="mw-redirect" title="فینیقی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%DB%8C%D9%86%DB%8C%D9%82%DB%8C">فینیقی‌ها</a> در آغاز بهار مراسمی داشتند به نام مراسمِ <a title="آدونیس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%AF%D9%88%D9%86%DB%8C%D8%B3">آدونیس</a>. آدونیس یک روح گیاهی است که مرگ و بازگشت او به زندگی معرف خواب طبیعت در زمستان و احیای آن در بهار است. آدونیس از درختی به دنیا آمد و مردم روغن آن درخت را در جشن مربوط به روز سال که اول اعتدال ربیعی بوده به کار می‌بردند. از مشخصات جشن کاشت بذرهای سبز در ظرف‌های گلدان بود. این رسم هنوز در بین مسیحیان <a title="قبرس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%A8%D8%B1%D8%B3">قبرسی</a> معمول است. مردم این ظرف‌های سبز را باغ‌های آدونیس می‌نامیدند. سپس بعد از چند روز سوگواری، این سبزه‌ها را به دریاها یا آب‌های روان می‌انداختند. غرض اصلی از این تشریفات تحریک باروری زمین و رشد نباتات بوده‌است و مقصود از به آب انداختن سبزی‌ها تأمین باران بوده‌است.<sup id="cite_ref-32" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-32">[۳۲]</a></sup><sup id="cite_ref-33" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-33">[۳۳]</a></sup><sup id="cite_ref-34" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-34">[۳۴]</a></sup> همچنین در برخی از روایت‌ها، از <a title="زرتشت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%AA">زرتشت</a> به‌عنوان بنیان‌گذار نوروز نام برده شده‌است.<sup id="cite_ref-35" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-35">[۳۵]</a></sup></p>
<h3></h3>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Nowruz_Zoroastrian.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/46/Nowruz_Zoroastrian.jpg/220px-Nowruz_Zoroastrian.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/46/Nowruz_Zoroastrian.jpg/330px-Nowruz_Zoroastrian.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/46/Nowruz_Zoroastrian.jpg/440px-Nowruz_Zoroastrian.jpg 2x" alt="" width="220" height="134" data-file-width="2500" data-file-height="1523" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p><a title="سنگ‌نگاره" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%86%DA%AF%E2%80%8C%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%D9%87">سنگ‌نگارهای</a> در <a title="تخت جمشید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%AE%D8%AA_%D8%AC%D9%85%D8%B4%DB%8C%D8%AF">تخت جمشید</a> که نمادی از نوروز <a class="mw-redirect" title="زرتشتیان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D9%86">زرتشتیان</a> را نشان می‌دهد. در <a title="اعتدال بهاری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D9%84_%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%B1%DB%8C">اعتدال بهاری</a> در روز نخست نوروز، نیرو و توان <a title="شیر (گربه‌سان)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%DB%8C%D8%B1_(%DA%AF%D8%B1%D8%A8%D9%87%E2%80%8C%D8%B3%D8%A7%D9%86)">شیر</a> و <a title="گاو" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%A7%D9%88">گاو</a> در حال نبرد برابر است. شیر نماد <a title="خورشید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%B4%DB%8C%D8%AF">خورشید</a> و گاو نماد <a title="زمین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86">زمین</a> است.</p>
</div>
</div>
</div>
<p>در برخی از متن‌های کهن ایران از جمله <a title="شاهنامه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87">شاهنامه فردوسی</a> و <a title="تاریخ طبری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE_%D8%B7%D8%A8%D8%B1%DB%8C">تاریخ طبری</a>، <a title="جمشید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%85%D8%B4%DB%8C%D8%AF">جمشید</a> و در برخی دیگر از متن‌ها، <a title="کیومرث" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%DB%8C%D9%88%D9%85%D8%B1%D8%AB">کیومرث</a> به عنوان پایه‌گذار نوروز معرفی شده‌است.<sup id="cite_ref-autogenerated10_36-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-autogenerated10-36">[۳۶]</a></sup> پدیدآوری نوروز در <a title="شاهنامه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87">شاهنامه</a>، بدین گونه روایت شده‌است که: <a class="mw-disambig" title="جم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%85">جم</a>(<a title="یما" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D9%85%D8%A7">یما</a>) در حال گذشتن از آذربایجان، بر روی تخت جمشیدی <a title="ارگ جمشید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%DA%AF_%D8%AC%D9%85%D8%B4%DB%8C%D8%AF">ارگ جمشید</a> در آنجا فرود آمد و با <a title="تاج" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%AC">تاجی</a> زرین بر روی تخت نشست با رسیدن نور خورشید به تاج زرین او، جهان نورانی شد و مردم شادمانی کردند و آن روز را <i>روز نو</i> و جم را <a title="جمشید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%85%D8%B4%DB%8C%D8%AF">جمشید</a> نامیدند.<sup id="cite_ref-autogenerated13_24-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-autogenerated13-24">[۲۴]</a></sup> مهم‌ترین چهره‌های اسطوره‌ای مانند جمشید، سیاوش و کیخسرو پیوندی نزدیک با نوروز دارند. نوروز روز پیروزی بزرگ جمشید بر دیوان است که نماد پلیدی‌هایی چون سرما، تاریکی، جهالت و خشونت بودند. عروج جمشید و عروج کیخسرو در این روز اتفاق افتاد که تفاسیر گوناگونی را به همراه دارد. در این روز جمشید جهان غیب را در <a class="mw-redirect" title="جام جهان‌نما" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A7%D9%85_%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D9%86%D9%85%D8%A7">جام جهان‌نما</a> مشاهده کرد. همان جامی که در آن کیخسرو جای بیژن را مشاهده کرد و رستم را به دنبال او فرستاد. اما حکایت دگردیسی و بازآفرینی سیاوش، حکایتی ویژه است که با روایت‌هایی مانند آدونیس، پرسفون، ازیریس یا تمرز قابل مقایسه است.</p>
<h3></h3>
<p>در <a class="mw-redirect" title="سنگ نوشته" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%86%DA%AF_%D9%86%D9%88%D8%B4%D8%AA%D9%87">سنگ‌نوشته‌های</a> به‌جا مانده از دوران هخامنشیان، به‌طور مستقیم اشاره‌ای به برگزاری نوروز نشده‌است.<sup id="cite_ref-37" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-37">[۳۷]</a></sup> اما بررسی‌ها بر روی این سنگ‌نوشته‌ها نشان می‌دهد که <a class="mw-redirect" title="هخامنشیان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D8%B4%DB%8C%D8%A7%D9%86">هخامنشیان</a> با جشن‌های نوروز آشنا بودند.<sup id="cite_ref-38" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-38">[۳۸]</a></sup></p>
<p>برخی گمان دارند که کوروش بزرگ، نوروز را در سال ۵۳۸ (قبل از میلاد)، جشن ملی اعلام کرد<sup id="cite_ref-39" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-39">[۳۹]</a></sup> و در این روز برنامه‌هایی برای ترفیع سربازان، پاکسازی مکان‌های همگانی و خانه‌های شخصی و بخشش محکومان اجرا می‌نمود.<sup id="cite_ref-40" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-40">[۴۰]</a></sup> به این گمان، این آیین‌ها در زمان دیگر پادشاهان هخامنشی نیز برگزار می‌شد. گفته می‌شود که در زمان <a title="داریوش بزرگ" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B4_%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF">داریوش یکم</a>، مراسم نوروز در <a title="تخت جمشید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%AE%D8%AA_%D8%AC%D9%85%D8%B4%DB%8C%D8%AF">تخت جمشید</a> برگزار می‌شد و جشن نوروز را با شکوه برپا می‌کردند.<sup id="cite_ref-41" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-41">[۴۱]</a></sup><sup id="cite_ref-autogenerated12_42-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-autogenerated12-42">[۴۲]</a></sup> داریوش اول هخامنشی سکه‌ای از جنس طلا ضرب نمود که در یک سوی آن سربازی در حال تیراندازی نشان داده شده‌است و گمان می‌رود که به مناسبت نوروز سال ۴۱۶ (قبل از میلاد) بوده باشد.<sup id="cite_ref-autogenerated10_36-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-autogenerated10-36">[۳۶]</a></sup></p>
<p>برخی از پژوهشگران (هرتسفلد، کرفتر، اردمن، گیرشمن و پرادا) مدعی هستند که تخت جمشید برای انجام مراسم نوروز ساخته شده‌است؛ در حالی دیگر پژوهشگران (نیلاندر، کامایر، موسوی) هرگونه مدرکی برای جشن گرفتن نوروز در دوره هخامنشی را انکار می‌کنند.<sup id="cite_ref-43" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-43">[۴۳]</a></sup></p>
<p>در دوران <a class="mw-redirect" title="هخامنشی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D8%B4%DB%8C">هخامنشی</a>، جشن نوروز در بازهٔ زمانی میان ۲۱ <a title="اسفند" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D9%81%D9%86%D8%AF">اسفند</a> تا ۱۹ <a title="اردیبهشت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D8%A8%D9%87%D8%B4%D8%AA">اردیبهشت</a> برگزار می‌شد.<sup id="cite_ref-autogenerated12_42-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-autogenerated12-42">[۴۲]</a></sup></p>
<h3></h3>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Takht_baran.png?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c9/Takht_baran.png/220px-Takht_baran.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c9/Takht_baran.png/330px-Takht_baran.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c9/Takht_baran.png/440px-Takht_baran.png 2x" alt="" width="220" height="310" data-file-width="1833" data-file-height="2585" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>تخت بران در کتاب ژ شاردن (آمستردام ۱۷۳۵)</p>
</div>
</div>
</div>
<p>در زمان <a class="mw-redirect" title="اشکانیان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B4%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86">اشکانیان</a> و <a class="mw-redirect" title="ساسانیان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86">ساسانیان</a> نیز نوروز گرامی داشته می‌شد. در این دوران، جشن‌های متعددی در طول یک سال برگزار می‌شد که مهم‌ترین آن‌ها نوروز و <a title="مهرگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86">مهرگان</a> بود. برگزاری جشن نوروز در دوران ساسانیان، چند روز (دست کم شش روز) طول می‌کشید و به دو دوره <i>نوروز کوچک</i> و <i>نوروز بزرگ</i> تقسیم می‌شد. نوروز کوچک یا نوروز عامه به مدت پنج روز، از یکم تا پنجم فروردین گرامی داشته می‌شد و روز ششم فروردین (خرداد روز)، جشن نوروز بزرگ یا نوروز خاصه برپا می‌شد.<sup id="cite_ref-44" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-44">[۴۴]</a></sup> در هر یک از روزهای نوروز عامه، طبقه‌ای از طبقات مردم (دهقانان، روحانیان، سپاهیان، پیشه‌وران و اشراف) به دیدار <a title="شاه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%A7%D9%87">شاه</a> می‌آمدند و شاه به سخنان آن‌ها گوش می‌داد و برای حل مشکلات آن‌ها دستور صادر می‌کرد. در روز ششم، شاه حق طبقات گوناگون مردم را ادا کرده بود و در این روز، تنها نزدیکان شاه به حضور وی می‌آمدند.<sup id="cite_ref-autogenerated9_45-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-autogenerated9-45">[۴۵]</a></sup></p>
<p>شواهدی وجود دارد که در دوران ساسانی سال‌های کبیسه رعایت نمی‌شده‌است. روز برگزاری مراسم نوروز در هر دوره ۴ ساله، یک روز از موعد اصلی خود (آغاز <a title="برج حمل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%B1%D8%AC_%D8%AD%D9%85%D9%84">برج حمل</a>) عقب می‌ماند و در نتیجه زمان نوروز در این دوران همواره ثابت نبود و در فصل‌های گوناگون سال جاری بود.<sup id="cite_ref-autogenerated1_46-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-autogenerated1-46">[۴۶]</a></sup></p>
<p><a title="اردشیر بابکان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DB%8C%D8%B1_%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DA%A9%D8%A7%D9%86">اردشیر بابکان</a>، بنیان‌گذار سلسله ساسانیان، در سال ۲۳۰ میلادی از دولت <a title="روم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D9%85">روم</a> که از وی شکست خورده بود، خواست که نوروز را در این کشور به رسمیت بشناسند. این درخواست مورد پذیرش <a title="سنای روم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%86%D8%A7%DB%8C_%D8%B1%D9%88%D9%85">سنای روم</a> قرار گرفت و نوروز در قلمرو روم به Lupercal معروف شد.<sup id="cite_ref-autogenerated10_36-2" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-autogenerated10-36">[۳۶]</a></sup></p>
<p>در دوران ساسانیان، ۲۵ روز پیش از آغاز بهار، در دوازده ستون که از <a title="خشت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%B4%D8%AA">خشت</a> خام برپا می‌کردند، انواع <a title="حبوبات" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%A8%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%AA">حبوبات</a> و <a title="غلات" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%BA%D9%84%D8%A7%D8%AA">غلات</a> (<a title="برنج" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%B1%D9%86%D8%AC">برنج</a>، <a title="گندم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D9%86%D8%AF%D9%85">گندم</a>، <a title="جو (گیاه)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%88_(%DA%AF%DB%8C%D8%A7%D9%87)">جو</a>، <a title="نخود" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%AE%D9%88%D8%AF">نخود</a>، <a title="ارزن" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D9%86">ارزن</a>، و <a title="لوبیا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D8%A8%DB%8C%D8%A7">لوبیا</a>) را می‌کاشتند و تا روز شانزدهم فروردین آن‌ها را پابرجا نگه می‌داشتند. هر کدام از این گیاهان که بارورتر شود، در آن سال محصول بهتری خواهد داد. در این دوران، همچنین متداول بود که در بامداد نوروز، مردم به یکدیگر آب بپاشند.<sup id="cite_ref-autogenerated9_45-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-autogenerated9-45">[۴۵]</a></sup> از زمان <a title="هرمز یکم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%B2_%DB%8C%DA%A9%D9%85">هرمز اول</a> مرسوم شد که مردم در شب نوروز <a title="آتش" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%AA%D8%B4">آتش</a> روشن نمایند.<sup id="cite_ref-autogenerated9_45-2" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-autogenerated9-45">[۴۵]</a></sup> همچنین از زمان <a title="هرمز دوم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%B2_%D8%AF%D9%88%D9%85">هرمز دوم</a>، رسم دادن <a title="سکه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DA%A9%D9%87">سکه</a> در نوروز به‌عنوان <a title="عیدی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%DB%8C%D8%AF%DB%8C">عیدی</a> متداول شد.<sup id="cite_ref-autogenerated10_36-3" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-autogenerated10-36">[۳۶]</a></sup></p>
<h3></h3>
<div class="hatnote navigation-not-searchable boilerplate seealso" role="note"></div>
<p>در میان همهٔ جشن‌هایی که پس از اسلام در ایران به دلیل بی‌توجهی فرمانروایان و مخالفت اسلام‌گرایان به فراموشی سپرده شدند، نوروز توانست جایگاه خود را به عنوان جشنی ملی در ایران حفظ کند. دلیل پایدار ماندن نوروز در فرهنگ ایرانی را می‌توان پیوند عمیق آن با آیین‌های ایرانی، تاریخ این کشور، و حافظه فرهنگی ایرانیان دانست.<sup id="cite_ref-47" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-47">[۴۷]</a></sup></p>
<p>گفته می‌شود که <a title="حمله اعراب به ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87_%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D8%A8_%D8%A8%D9%87_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">عرب‌های فاتح ایران</a>، پایتخت شاهنشاهی ساسانی را در روز نوروز تسخیر کردند. پس از آن، آن‌ها مالیات سنگینی بر برگزاری دو جشن نوروز و مهرگان وضع کردند. خلفای دو پادشاهی <a title="امویان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%85%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86">امویه</a> و <a class="mw-redirect" title="خلافت عباسیان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%AA_%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%86">عباسی</a> نیز این رویه را ادامه دادند، اگرچه بعدها خود آنها، در جشن نوروز شرکت کردند و آن را گرامی داشتند.<sup id="cite_ref-48" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-48">[۴۸]</a></sup> از برگزاری آیین‌های نوروز در زمان امویان نشانه‌ای در دست نیست. در دوره عباسیان، به گفتهٔ <a title="تاریخ طبری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE_%D8%B7%D8%A8%D8%B1%DB%8C">تاریخ طبری</a>، <a class="mw-redirect" title="ابوالعباس احمد معتضد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D9%85%D8%B9%D8%AA%D8%B6%D8%AF">معتضد</a>، مردم <a title="بغداد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%BA%D8%AF%D8%A7%D8%AF">بغداد</a> را از برافروختن آتش در روز نوروز و پاشیدن آب بر روی عابران بر حذر داشت ولی پس از نگرانی از احتمال آشوب مردم، فرمان خود را پس گرفت. خلیفه‌های <a class="mw-redirect" title="خلافت فاطمی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%AA_%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%DB%8C">فاطمی</a> نیز چندین‌بار برافروختن آتش و آب‌پاشی در نوروز را ممنوع اعلام کردند. از نوشته‌های باقی‌مانده از سدهٔ چهارم هجری در بغداد، می‌توان پی برد که مردم در روزهای نوروز، لباس نو بر تن می‌کرده‌اند، به هم سیب هدیه می‌دادند، غذاهای ویژه می‌پختند و زنان نیز عطرهای ویژهٔ نوروزی خریداری می‌کردند. مسلمانان در این هنگام در کنار نامسلمانان <a title="شیره" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D9%87">شیره</a> می‌نوشیدند و بر یکدیگر آب می‌پاشیدند.<sup id="cite_ref-49" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-49">[۴۹]</a></sup></p>
<p>عباسیان گاهی برای پذیرش هدایای مردمی، از نوروز استقبال می‌کرده‌اند. با روی کار آمدن سلسله‌های <a title="طاهریان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B7%D8%A7%D9%87%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86">طاهریان</a>، <a title="سامانیان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86">سامانیان</a> و <a class="mw-redirect" title="بوییان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%88%DB%8C%DB%8C%D8%A7%D9%86">آل بویه</a>، جشن نوروز با گستردگی بیشتری برگزار شد. در این دوره‌ها، با فرارسیدن نوروز، شاعران دربار در ستایش آن شعر می‌سرودند و به شاه، فرارسیدن نوروز را شادباش می‌گفتند. <a class="mw-redirect" title="بیهقی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%DB%8C%D9%87%D9%82%DB%8C">بیهقی</a> از شکوه مراسم نوروز در دربار <a title="غزنویان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%BA%D8%B2%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86">غزنویان</a> نوشته‌است و تعدادی از زیباترین آثار شعری از شاعران درباری‌ای چون <a title="فرخی سیستانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D8%AE%DB%8C_%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C">فرخی</a>، <a title="منوچهری دامغانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%86%D9%88%DA%86%D9%87%D8%B1%DB%8C_%D8%AF%D8%A7%D9%85%D8%BA%D8%A7%D9%86%DB%8C">منوچهری</a>، و <a class="mw-redirect" title="سعد سلمان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%B9%D8%AF_%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86">سعد سلمان</a> در ستایش نوروز سروده شده‌اند.<sup id="cite_ref-50" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-50">[۵۰]</a></sup></p>
<p>نگاهی به تاریخ هند نشان می‌دهد که نوروز ریشه طولانی در فرهنگ این منطقه دارد، اما تنها از آغاز سلطنت حاکمان اسلامی در هند (زمان حکومت <a class="mw-redirect" title="امپراتوری گورکانی هند" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%85%D9%BE%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D9%88%D8%B1%DB%8C_%DA%AF%D9%88%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D9%87%D9%86%D8%AF">مغول‌ها</a>) بر این سرزمین، نوروز شکوه جشنی ملی را داشته‌است. ابوالفتح <a title="اکبر کبیر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DA%A9%D8%A8%D8%B1_%DA%A9%D8%A8%DB%8C%D8%B1">جلال الدین محمد اکبر</a>(۱۶۰۵–۱۵۴۲م) نقش مهمی در اشاعه فرهنگ ایرانی در سرزمین هند داشت. او در سال ۹۹۲ هجری (۱۵۸۴م)، <a title="گاه‌شماری هجری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D9%87%D8%AC%D8%B1%DB%8C">تقویم اسلامی</a> را منسوخ و <a title="گاه‌شماری هجری خورشیدی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D9%87%D8%AC%D8%B1%DB%8C_%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%B4%DB%8C%D8%AF%DB%8C">تقویم خورشیدی</a> ایرانیان را به جای آن رواج داد. <a title="اکبر کبیر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DA%A9%D8%A8%D8%B1_%DA%A9%D8%A8%DB%8C%D8%B1">اکبر بزرگ</a> که زندگی‌نامه رسمی خود را به <a title="زبان فارسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86_%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C">فارسی</a> نوشته‌است، چنین توصیف می‌کند که با زنده کردن جشن‌های کهن که به مدت هزار سال از شیوع افتاده بود، شادی به خاطره‌های مکدر و غمگین بازگردانده شد. او در یادداشت‌های خود، دلیل این اقدام را ابتقای مرضیات الهی خوانده‌است. جشن‌های نوروز در سلطنت ۱۸ ساله <a title="جهانگیرشاه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%8C%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D9%87">جهانگیر</a>، پسر <a title="اکبر کبیر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DA%A9%D8%A8%D8%B1_%DA%A9%D8%A8%DB%8C%D8%B1">اکبر</a> شاه (۱۶۲۷–۱۶۰۵م) که بر هند و پاکستان حکومت می‌کرد، هر سال از ابتدای فروردین تا هجدهم جشن نوروز برپا می‌شد و روز نوزدهم با برگزاری «<a title="شرف شمس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%B1%D9%81_%D8%B4%D9%85%D8%B3">جشن شرف</a>» پایان می‌یافت. بر اساس اسناد تاریخی موجود، <a title="نورجهان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86">نورجهان</a>، ملکه ایرانی این دربار از منجمین می‌خواسته که رنگ مربوط به سال را به او بگویند تا دیوارها، پرده‌ها، فرش‌ها، لباس کنیزها و … را به همان رنگ تغییر دهد. در دربار پسر جهانگیر، یعنی <a title="شاه جهان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86">شاه جهان</a>، (۱۶۵۸–۱۶۲۸) که سازنده <a title="تاج محل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%AC_%D9%85%D8%AD%D9%84">تاج محل</a> است هم برگزاری نوروز ادامه یافت، اما نوروز در زمان <a title="اورنگ‌زیب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%86%DA%AF%E2%80%8C%D8%B2%DB%8C%D8%A8">محی الدین</a> <a title="اورنگ‌زیب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%86%DA%AF%E2%80%8C%D8%B2%DB%8C%D8%A8">اورنگ زیب</a> (جانشین شاه جهان)، که مسلمانی متعصب و مقتصد بود، متوقف شد.<sup id="cite_ref-51" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-51">[۵۱]</a></sup></p>
<p>در دوران <a class="mw-redirect" title="سلجوقیان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%84%D8%AC%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%86">سلجوقیان</a>، به دستور <a class="mw-redirect" title="ملک‌شاه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%84%DA%A9%E2%80%8C%D8%B4%D8%A7%D9%87">جلال‌الدین ملک‌شاه سلجوقی</a>، تعدادی از <a class="mw-redirect" title="ستاره‌شناس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3">ستاره شناسان</a> ایرانی از جمله <a class="mw-redirect" title="عمر خیام" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D8%B1_%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85">خیام</a> برای بهسازی گاهشمار ایرانی گرد هم آمدند. این گروه، نوروز را در یکم بهار (ورود آفتاب به برج حمل) قرار دادند و جایگاه آن را ثابت نمودند. بر اساس این گاهشماری که به <a title="گاه‌شماری جلالی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84%DB%8C">تقویم جلالی</a> معروف شد، برای ثابت ماندن نوروز در آغاز بهار، مقرر شد که حدوداً هر چهار سال یک‌بار (گاهی هر پنج سال یک بار)، تعداد روزهای سال را به‌جای ۳۶۵ روز، ۳۶۶ روز در نظر بگیرند. این گاهشمار از سال ۳۹۲ هجری آغاز شد.<sup id="cite_ref-autogenerated1_46-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-autogenerated1-46">[۴۶]</a></sup></p>
<p>نوروز در دوران <a class="mw-redirect" title="صفویان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86">صفویان</a> نیز برگزار می‌شد. در سال ۱۵۹۷ میلادی، <a title="شاه عباس یکم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%DB%8C%DA%A9%D9%85">شاه عباس صفوی</a>، مراسم نوروز را در عمارت <a title="میدان نقش جهان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86_%D9%86%D9%82%D8%B4_%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86">نقش جهان</a> <a title="اصفهان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86">اصفهان</a> برگزار نمود و این شهر را پایتخت همیشگی ایران اعلام نمود.<sup id="cite_ref-autogenerated10_36-4" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-autogenerated10-36">[۳۶]</a></sup></p>
<p>در <a title="اسلام" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85">اسلام</a> و به ویژهٔ آیین <a title="شیعه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87">تشیع</a>، به نوروز به عنوان روزی خجسته نگاه شده‌است و بر گرامی داشتن آن تأکید شده‌است.<sup id="cite_ref-52" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-52">[۵۲]</a></sup> از دیدگاه <a title="شیعه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87">شیعه</a>، نوروز روز ظهور <a class="mw-redirect" title="حجت بن حسن" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%AC%D8%AA_%D8%A8%D9%86_%D8%AD%D8%B3%D9%86">امام زمان</a> است.<sup id="cite_ref-53" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-53">[۵۳]</a></sup></p>
<h3></h3>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tahmasp,_Humayun_Meeting.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Tahmasp%2C_Humayun_Meeting.jpg/220px-Tahmasp%2C_Humayun_Meeting.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Tahmasp%2C_Humayun_Meeting.jpg/330px-Tahmasp%2C_Humayun_Meeting.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Tahmasp%2C_Humayun_Meeting.jpg/440px-Tahmasp%2C_Humayun_Meeting.jpg 2x" alt="" width="220" height="152" data-file-width="2183" data-file-height="1509" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>جشن نوروزی <a class="mw-redirect" title="شاه طهماسب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D8%B7%D9%87%D9%85%D8%A7%D8%B3%D8%A8">شاه طهماسب</a> به افتخار <a class="mw-redirect" title="همایون شاه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%88%D9%86_%D8%B4%D8%A7%D9%87">همایون شاه</a> هند</p>
</div>
</div>
</div>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Islamic_Manuscript-Nowruz_Nameh-1817_AD_-1232_A.H._by_Muhammad_Jafar_Sabzevari-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1_%D8%8C%D8%B3%D8%A8%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ce/Islamic_Manuscript-Nowruz_Nameh-1817_AD_-1232_A.H._by_Muhammad_Jafar_Sabzevari-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1_%D8%8C%D8%B3%D8%A8%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87.jpg/220px-Islamic_Manuscript-Nowruz_Nameh-1817_AD_-1232_A.H._by_Muhammad_Jafar_Sabzevari-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1_%D8%8C%D8%B3%D8%A8%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ce/Islamic_Manuscript-Nowruz_Nameh-1817_AD_-1232_A.H._by_Muhammad_Jafar_Sabzevari-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1_%D8%8C%D8%B3%D8%A8%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87.jpg/330px-Islamic_Manuscript-Nowruz_Nameh-1817_AD_-1232_A.H._by_Muhammad_Jafar_Sabzevari-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1_%D8%8C%D8%B3%D8%A8%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/ce/Islamic_Manuscript-Nowruz_Nameh-1817_AD_-1232_A.H._by_Muhammad_Jafar_Sabzevari-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1_%D8%8C%D8%B3%D8%A8%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87.jpg 2x" alt="" width="220" height="348" data-file-width="351" data-file-height="556" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>نوروزنامه، تألیف: <a title="ملا محمدجعفر سبزواری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%84%D8%A7_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1_%D8%B3%D8%A8%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C">ملا محمدجعفر سبزواری</a> به درخواست <a class="mw-redirect" title="شاه سلطان حسین صفوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D8%B3%D9%84%D8%B7%D8%A7%D9%86_%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86_%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C">شاه سلطان حسین صفوی</a>، تاریخ کتابت: ۱۱۹۵ ه&#x200d;.ش (۱۲۳۲ ه&#x200d;.ق)</p>
</div>
</div>
</div>
<p>نوروز به‌طور مستمر در همه دوران تاریخی ایران کم و بیش برگزار می‌شده‌است اما در دوره بعد از اسلام در دوران صفویه به‌خصوص در دوران میانی صفویه این جشن نماد و سمبل ملی تر و درباری تری یافت. بعدها با نفوذ فقهای شیعی به دربار از اهمیت نمادهای ملی کاسته شد و فقاهت بر سمبل‌ها و نمادها چیره شد.</p>
<h3></h3>
<p>دربار قاجار در آستانه عید نوروز تدارک ویژه ای برای برگزاری هرچه باشکوه تر مراسم عید نوروز می‌دید. مراسم اصلی «سلام نوروزی» بود که در سه بخش برگزار می‌شد. سلام عام تحویل، سلام عام تخت مرمر و سلام خاص سر در. یک روز پیش از عید از طرف رئیس تشریفات دربار علی‌خان ظهیرالدوله داماد شاه برای طبقات مختلف دعوتنامه فرستاده می‌شد و مدعوین بایستی یک ساعت قبل از تحویل حضور به هم رسانند. سلام عام نوروز در تخت مرمر واقع در کاخ گلستان اجرا می‌شد.</p>
<p>در کتاب سفرنامه پولاک در ایران دربارهٔ مراسم نوروز در دربار آمده‌است که نوروز در زیر آسمان شاد و زیبای ایران جشنی است برای شادی و شادکامی. نویسنده این کتاب در تشریح آئین‌های نوروزی به جشن «سلام نوروزی» در دربار می‌پردازد و می‌نویسد: بیست دقیقه پیش از تحویل سال شاه وارد می‌شود هنگام ورود به تالار یک خواجه و چند پیشخدمت به دنبال شاه هستند. او به طرف شاه نشینی که مخصوص او تهیه شده می‌رود. چهارزانو روی فرش ابریشمین می‌نشیند و راحت و آسوده به پشتی تکیه می‌دهد در هنگامی که تنها چند دقیقه به حلول سال نو باقی است، نظام العلما با محلول طلا بر کاسه‌ای چینی رقم سال نو و زیر آن آرزوی برکت را می‌نویسد، اکنون دیگر منجمین علامت می‌دهند و توپ شلیک می‌شود و منجم‌باشی رسماً به اطلاع شاه می‌رساند که سال نو آغاز شده‌است، بلافاصله روحانیون حاضر و صاحب‌منصبان بانگ مبارک باد برمی‌دارند. از طرف مستوفی‌الممالک کیسه‌های متعدد از سکه‌های جدید الضرب طلا و نقره تقدیم شاه می‌شود. شاه محتوی آن‌ها را روی یک سینی بزرگ نقره می‌ریزد آن‌ها را با هم مخلوط می‌کند و به هر یک از حاضران چندتایی از آن‌ها می‌دهد زیرا گرفتن سکه نو به هنگام تحویل سال میمنت دارد.<sup id="cite_ref-54" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-54">[۵۴]</a></sup></p>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Nasereddinshah_Nowrouz.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f1/Nasereddinshah_Nowrouz.jpg/300px-Nasereddinshah_Nowrouz.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f1/Nasereddinshah_Nowrouz.jpg/450px-Nasereddinshah_Nowrouz.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f1/Nasereddinshah_Nowrouz.jpg/600px-Nasereddinshah_Nowrouz.jpg 2x" alt="" width="300" height="224" data-file-width="1280" data-file-height="954" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>سلام اول فروردین ۱۲۷۱ خورشیدی. <a class="mw-redirect" title="ناصرالدین شاه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D8%B4%D8%A7%D9%87">ناصرالدین شاه</a> بر <a title="تخت مرمر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%AE%D8%AA_%D9%85%D8%B1%D9%85%D8%B1">تخت مرمر</a> جلوس کرده</p>
</div>
</div>
</div>
<h3></h3>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Nowruz_Festival_DC_2016_(25243738794).jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c7/Nowruz_Festival_DC_2016_%2825243738794%29.jpg/220px-Nowruz_Festival_DC_2016_%2825243738794%29.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c7/Nowruz_Festival_DC_2016_%2825243738794%29.jpg/330px-Nowruz_Festival_DC_2016_%2825243738794%29.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c7/Nowruz_Festival_DC_2016_%2825243738794%29.jpg/440px-Nowruz_Festival_DC_2016_%2825243738794%29.jpg 2x" alt="" width="220" height="330" data-file-width="3680" data-file-height="5520" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p><a title="رقص" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%82%D8%B5">رقص</a> دختربچه‌ای با <a title="لباس محلی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D9%85%D8%AD%D9%84%DB%8C">لباس محلی</a> در مراسمی خیابانی به مناسبت فرارسیدن نوروز در شهر <a title="واشینگتن، دی.سی." href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D9%86%DA%AF%D8%AA%D9%86%D8%8C_%D8%AF%DB%8C.%D8%B3%DB%8C.">واشینگتن، دی.سی.</a></p>
</div>
</div>
</div>
<p>تا قبل از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی تنها کشور جهان که نوروز را به عنوان جشن ملی در تقویم خود داشته‌است کشور ایران بود و البته افغانستان نیز به صورت متناوب این جشن را داشته‌است. اما با استقلال کشورهای آسیای میانه، ابتدا جمهوری قرقیزستان و آذربایجان و سپس سایر کشورها نوروز را جشن ملی خود اعلام کردند. نوروز به عنوان یک <a title="میراث فرهنگی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB_%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C">میراث فرهنگی</a> و جشن ملی در دوران معاصر همواره مورد توجه مردم ایران قرار داشته و هر ساله برگزار می‌شود. البته برگزاری جشن نوروز به صورت آشکار در برخی از <a title="کشور" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1">کشورها</a> توسط برخی حکومت‌ها برای مدت زمانی ممنوع بوده‌است. حکومت <a title="اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D8%AF_%D8%AC%D9%85%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%B1_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%88%DB%8C_%D8%B3%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C">شوروی</a> برگزاری جشن نوروز را در برخی از کشورهای <a class="mw-redirect" title="آسیای میانه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A7%DB%8C_%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87">آسیای میانه</a> مانند <a title="ترکمنستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">ترکمنستان</a>، <a title="قرقیزستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B1%D9%82%DB%8C%D8%B2%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">قرقیزستان</a> و <a title="تاجیکستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%AC%DB%8C%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">تاجیکستان</a> ممنوع کرده بود و این ممنوعیت تا زمان <a title="میخائیل گورباچف" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%DB%8C%D8%AE%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84_%DA%AF%D9%88%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DA%86%D9%81">میخائیل گورباچف</a> ادامه داشت. با این وجود، مردم این مناطق نوروز را به‌گونهٔ پنهانی یا در روستاها جشن می‌گرفته‌اند.<sup id="cite_ref-56" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-56">[۵۶]</a></sup><sup id="cite_ref-autogenerated2_57-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-autogenerated2-57">[۵۷]</a></sup> همچنین برخی از مردم این مناطق برای جلب موافقت مقامات محلی، نام دیگری بر روی نوروز می‌گذاشتند؛ به‌طور مثال در <a title="تاجیکستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%AC%DB%8C%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">تاجیکستان</a>، مردم با اطلاق «جشن لاله» یا جشن ۸ مارس سعی می‌کردند که آیین‌های نوروز را بدون مخالفت مقامات دولتی به جای آورند.<sup id="cite_ref-autogenerated13_24-2" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-autogenerated13-24">[۲۴]</a></sup> همچنین در <a title="افغانستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">افغانستان</a>، در دوران حکومت <a title="طالبان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%86">طالبان</a>، برگزاری جشن نوروز ممنوع بود و این حکومت تنها <a title="گاه‌شماری هجری قمری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D9%87%D8%AC%D8%B1%DB%8C_%D9%82%D9%85%D8%B1%DB%8C">تقویم هجری قمری</a> را به رسمیت می‌شناخت.<sup id="cite_ref-autogenerated8_58-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-autogenerated8-58">[۵۸]</a></sup> تا پیش از سال ۲۰۰۰ میلادی، نوروز در <a title="ترکیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D9%87">ترکیه</a> (که توسط <a title="مردم کرد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%DA%A9%D8%B1%D8%AF">کردها</a> برگزار می‌شود) ممنوع و غیرقانونی بود؛ در اغلب مواقع نوروز با <a class="mw-redirect" title="بازداشت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA">بازداشت</a> کردها توسط نیروهای امنیتی ترکیه‌ای همراه بود. در سال ۱۹۹۲ (میلادی)، دست کم ۷۰ کرد در درگیری با <a class="new" title="نیروی انتظامی ترکیه (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D9%87&amp;action=edit&amp;redlink=1">نیروهای امنیتی ترکیه</a> کشته شدند. اگرچه امروزه <a class="new" title="دولت ترکیه (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA_%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D9%87&amp;action=edit&amp;redlink=1">دولت ترکیه</a> نوروز را به عنوان جشن بهار <a class="mw-disambig" title="ترکی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C">ترکی</a> (به <a title="زبان ترکی استانبولی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86_%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%A8%D9%88%D9%84%DB%8C">ترکی استانبولی</a>: <span lang="tr">Nevruz</span>) جشن می‌گیرد، اما همچنان نوروز به مثابهٔ نمادی نیرومند از هویت <a title="کردهای ترکیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D9%87">کردهای ترکیه</a> است.<sup id="cite_ref-HolidaysEncyclopedia_59-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-HolidaysEncyclopedia-59">[۵۹]</a></sup> در سال‌های اخیر نوروز، به معنای واقعی کلمه، جهانگیر شده‌است. مجمع عمومی سازمان ملل در سال ۲۰۱۰ با تصویب قطعنامه‌ای ۲۱ مارس برابر با اول فروردین را روز جهانی نوروز اعلام کرد.<sup id="cite_ref-60" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-60">[۶۰]</a></sup></p>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%84_%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%A8%D9%88%D8%AF_%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/11/%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%84_%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%A8%D9%88%D8%AF_%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C.jpg/220px-%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%84_%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%A8%D9%88%D8%AF_%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/11/%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%84_%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%A8%D9%88%D8%AF_%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C.jpg/330px-%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%84_%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%A8%D9%88%D8%AF_%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/11/%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%84_%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%A8%D9%88%D8%AF_%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C.jpg/440px-%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%84_%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%A8%D9%88%D8%AF_%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C.jpg 2x" alt="" width="220" height="109" data-file-width="2698" data-file-height="1338" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>مدال طلای محمدرضا پهلوی و ثریا بمناسبت جشن نوروز</p>
</div>
</div>
</div>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D8%B3%DA%A9%D9%87_%DB%8C%DA%A9_%D8%AA%D9%88%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C_.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b6/%D8%B3%DA%A9%D9%87_%DB%8C%DA%A9_%D8%AA%D9%88%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C_.jpg/220px-%D8%B3%DA%A9%D9%87_%DB%8C%DA%A9_%D8%AA%D9%88%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C_.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b6/%D8%B3%DA%A9%D9%87_%DB%8C%DA%A9_%D8%AA%D9%88%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C_.jpg/330px-%D8%B3%DA%A9%D9%87_%DB%8C%DA%A9_%D8%AA%D9%88%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C_.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b6/%D8%B3%DA%A9%D9%87_%DB%8C%DA%A9_%D8%AA%D9%88%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C_.jpg/440px-%D8%B3%DA%A9%D9%87_%DB%8C%DA%A9_%D8%AA%D9%88%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C_.jpg 2x" alt="" width="220" height="110" data-file-width="1000" data-file-height="500" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>سکه یک تومانی <a title="رضاشاه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%87">رضا شاه پهلوی</a> به مناسبت نوروز نخستین سکه رسمی است که در ایران برای بزرگداشت نوروز ضرب شده.</p>
</div>
</div>
</div>
<h2></h2>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Navrouz2015New_delhi.JPG?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d1/Navrouz2015New_delhi.JPG/220px-Navrouz2015New_delhi.JPG" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d1/Navrouz2015New_delhi.JPG/330px-Navrouz2015New_delhi.JPG 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d1/Navrouz2015New_delhi.JPG/440px-Navrouz2015New_delhi.JPG 2x" alt="" width="220" height="195" data-file-width="2256" data-file-height="1999" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>اولین فستیوال نوروز در دهلی نو ۱۳۹۴</p>
</div>
</div>
</div>
<p>بنا به پیشنهاد <a title="جمهوری آذربایجان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86">جمهوری آذربایجان</a>،<sup id="cite_ref-61" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-61">[۶۱]</a></sup> <a title="مجمع عمومی سازمان ملل متحد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AC%D9%85%D8%B9_%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C_%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D9%84%D9%84_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF">مجمع عمومی سازمان ملل</a> روز نوروز، با ریشهٔ <a title="ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">ایرانی</a> را در تقویم خود جای داد.</p>
<p>در متن به تصویب رسیده ۴ اسفند ۱۳۸۸ (۲۳ فوریه ۲۰۱۰) توسط <a class="mw-redirect" title="مجمع عمومی سازمان ملل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AC%D9%85%D8%B9_%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C_%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D9%84%D9%84">مجمع عمومی سازمان ملل</a>، نوروز، ۲۱ ماه مارس جشنی با ریشه ایرانی که قدمتی بیش از ۳ هزار سال دارد و امروزه بیش از ۳۰۰میلیون <a class="mw-disambig" title="نفر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%81%D8%B1">نفر</a> آن را جشن می‌گیرند توصیف شده‌است.<sup id="cite_ref-62" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-62">[۶۲]</a></sup></p>
<p>پیش از آن در تاریخ ۸ مهر ۱۳۸۸ <a title="گاه‌شماری هجری خورشیدی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D9%87%D8%AC%D8%B1%DB%8C_%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%B4%DB%8C%D8%AF%DB%8C">خورشیدی</a>، نوروز به پیشنهاد ازبکستان<sup id="cite_ref-63" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-63">[۶۳]</a></sup> توسط <a title="یونسکو" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D9%88%D9%86%D8%B3%DA%A9%D9%88">سازمان علمی و فرهنگی سازمان ملل متحد</a>، به عنوان میراث معنوی، به ثبت جهانی رسیده‌بود.<sup id="cite_ref-64" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-64">[۶۴]</a></sup> در ۷ فروردین ۱۳۸۹ نخستین دورهٔ <a title="جشن جهانی نوروز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%B4%D9%86_%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2">جشن جهانی نوروز</a> در <a title="تهران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86">تهران</a> برگزار شد و این شهر به عنوان «دبیرخانهٔ نوروز» شناخته شد.</p>
<div class="hatnote navigation-not-searchable relarticle mainarticle" role="note">نوشتار اصلی: <a title="روز جهانی نوروز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%B2_%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2">روز جهانی نوروز</a></div>
<p><a title="مجمع عمومی سازمان ملل متحد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AC%D9%85%D8%B9_%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C_%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D9%84%D9%84_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF">مجمع عمومی سازمان ملل متحد</a> با تصویب قطعنامه‌ای روز ۲۱ مارس برابر با ۱ فروردین را در چارچوب ماده ۴۹ و تحت عنوان <i>فرهنگ صلح</i> به عنوان «روز جهانی نوروز» به تصویب رسانده و در تقویم خود جای داد، طی این اقدام که برای نخستین‌بار در تاریخ این سازمان صورت گرفت، نوروز ایرانی به‌عنوان یک مناسبت بین‌المللی به رسمیت شناخته شد.<sup id="cite_ref-65" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-65">[۶۵]</a></sup><sup id="cite_ref-66" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-66">[۶۶]</a></sup></p>
<p>نخستین بار، نوروز ۱۳۹۱ را در صحن عمومی سازمان ملل و یونسکو به میزبانی ایران جشن گرفتند. <a class="mw-redirect" title="بان کی مون" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D9%86_%DA%A9%DB%8C_%D9%85%D9%88%D9%86">بان کی مون</a>، دبیرکل سازمان ملل نیز پیامی بدین مناسبت صادر کرد.<sup id="cite_ref-67" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-67">[۶۷]</a></sup><sup id="cite_ref-68" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-68">[۶۸]</a></sup><sup id="cite_ref-69" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-69">[۶۹]</a></sup><sup id="cite_ref-70" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-70">[۷۰]</a></sup></p>
<h2></h2>
<p>منطقه‌ای که در آن جشن نوروز برگزار می‌شد، امروزه شامل چند کشور می‌شود و همچنان در این کشورها جشن گرفته می‌شود. برخی آیین‌های نوروز در این کشورها با هم متفاوتند. برای نمونه در افغانستان <i>سفره هفت‌میوه</i> می‌چینند؛ اما در ایران <a title="هفت‌سین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%81%D8%AA%E2%80%8C%D8%B3%DB%8C%D9%86">سفره هفت سین</a> می‌اندازند. شباهت و نزدیکی آیین‌های نوروز در جمهوری آذربایجان به آیین‌های نورز ایران بیش از دیگر کشورهاست.<sup id="cite_ref-71" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-71">[۷۱]</a></sup></p>
<p>جغرافیای نوروز با نام نوروز یا مشابه آن، سراسر <a title="خاورمیانه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87">خاورمیانه</a>، <a title="بالکان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D9%84%DA%A9%D8%A7%D9%86">بالکان</a>، <a title="قزاقستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B2%D8%A7%D9%82%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">قزاقستان</a>، <a title="تاتارستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">تاتارستان</a>، در <a class="mw-redirect" title="آسیای میانه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A7%DB%8C_%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87">آسیای میانه</a> <a title="چین غربی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%86%DB%8C%D9%86_%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C">چین غربی</a> (ترکستان چین)، <a title="سودان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86">سودان</a>، <a title="زنگبار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D9%86%DA%AF%D8%A8%D8%A7%D8%B1">زنگبار</a>، در <a title="آناتولی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%86%D8%A7%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C">آسیای کوچک</a> سراسر <a title="قفقاز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D9%81%D9%82%D8%A7%D8%B2">قفقاز</a> تا <a title="آستراخان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%AE%D8%A7%D9%86">آستراخان</a> و نیز <a title="آمریکای شمالی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7%DB%8C_%D8%B4%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C">آمریکای شمالی</a>، <a title="هند" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%86%D8%AF">هندوستان</a>، <a title="پاکستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">پاکستان</a>، <a title="بنگلادش" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%86%DA%AF%D9%84%D8%A7%D8%AF%D8%B4">بنگلادش</a>، <a title="بوتان (کشور)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%88%D8%AA%D8%A7%D9%86_(%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1)">بوتان</a>، <a title="نپال" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%BE%D8%A7%D9%84">نپال</a> و <a title="تبت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A8%D8%AA">تبت</a> را شامل می‌شود.<sup id="cite_ref-72" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-72">[۷۲]</a></sup></p>
<p><a title="مردم کرد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%DA%A9%D8%B1%D8%AF">کردها</a> نیز این جشن را در فاصلهٔ میان ۱۸ تا ۲۱ مارس جشن می‌گیرند. بنظر کردها قیام کاوه آهنگر و پیروزی او بر ضحاک را جشن نوروز نامیده‌اند. در هنگام نوروز، کردها با گردهمایی در بیرونِ شهرها، به استقبال بهار می‌روند. در این گردهمایی‌های نوروزی، زنان کرد لباس‌های رنگین پوشیده و شال‌های پرزرق و برق بر سر می‌نهند؛ مردان جوان کرد نیز پرچم‌های سبز و زرد و سرخ را برافراشته و با رقص و پایکوبی گرد آتش، نوروز را پاس داشته و زنده نگاه می‌دارند.<sup id="cite_ref-HolidaysEncyclopedia_59-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-HolidaysEncyclopedia-59">[۵۹]</a></sup> همچنین نوروز در میان اعراب جنوب عراق رایج است و در روز نوروز آن‌ها به سبزه زارها و مناطق سر سبز می‌روند. به‌خصوص دیدار از ایوان مداین در این روز از جمله برنامه‌های اعراب جنوب و شرق عراق است.<a class="external autonumber" href="http://www.hespress.com/writers/258660.html" rel="nofollow">[۵]</a> در تاریخ ۳۰ مارس ۲۰۰۹ (<a title="۱۰ فروردین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B1%DB%B0_%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D9%86">۱۰ فروردین</a> ۱۳۸۸)، پارلمان فدرال <a title="کانادا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%A7%D9%86%D8%A7%D8%AF%D8%A7">کانادا</a>، اولین روز بهار هر سال را به عنوان نوروز (Nowruz Day)، عید ملی ایرانیان و بسیاری اقوام دیگر نامگذاری کرد.<sup id="cite_ref-73" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-73">[۷۳]</a></sup><sup id="cite_ref-74" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-74">[۷۴]</a></sup></p>
<p>در تاریخ ۲۴ فوریه ۲۰۱۰، <a title="سازمان ملل متحد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D9%84%D9%84_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF">سازمان ملل متحد</a> با تصویب یک قطعنامه در <a title="مقر سازمان ملل متحد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%82%D8%B1_%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D9%84%D9%84_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF">مقر سازمان ملل متحد</a>، عید نوروز را به عنوان <a title="روز جهانی نوروز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%B2_%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2">روز بین‌المللی نوروز و فرهنگ صلح</a> در جهان به رسمیت شناخت.<sup id="cite_ref-75" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-75">[۷۵]</a></sup></p>
<h2></h2>
<p>ایرانیان بیرون از ایران به ویژه در اروپا و آمریکا و کانادا چند دهه است که جشن‌های نوروزی از جمله <a title="چهارشنبه‌سوری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A8%D9%87%E2%80%8C%D8%B3%D9%88%D8%B1%DB%8C">چهارشنبه‌سوری</a> را به صورت گروهی برگزار می‌کنند.<sup id="cite_ref-76" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-76">[۷۶]</a></sup><sup id="cite_ref-77" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-77">[۷۷]</a></sup></p>
<p>از دوره بوش رؤسای جمهور آمریکا هر سال پیام نوروزی برای ایرانیان می‌فرستند. در روز چهارشنبه سوری ۱۳۹۳ برای اولین بار <a title="میشل اوباما" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%DB%8C%D8%B4%D9%84_%D8%A7%D9%88%D8%A8%D8%A7%D9%85%D8%A7">میشل اوباما</a> در مراسم سفره نوروزی کاخ سفید سخنرانی کرد.<sup id="cite_ref-78" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-78">[۷۸]</a></sup><sup id="cite_ref-79" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-79">[۷۹]</a></sup> و <a title="باراک اوباما" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%DA%A9_%D8%A7%D9%88%D8%A8%D8%A7%D9%85%D8%A7">باراک اوباما</a> در پیام خود گفت:</p>
<p>«با درود، نوروزتان مبارک و پیروز.<br />
هفته پیش همسر من میشل کمک کرد تا در اینجا نوروز را جشن بگیریم.<br />
این جشن بزرگداشتی بود برای فرهنگهای گوناگون، غذا، موسیقی و دوستی جوامع مهاجری که هر روزه خدمات فوق‌العاده‌ای در ایالات متحده ارائه می‌کنند در حالی که دور سفره هفت سین جمع می‌شوید، از تهران تا شیراز تا تبریز، از سواحل دریای کاسپین تا کرانه‌های خلیج فارس، برای برکت‌هایی که دارید شکرگزارید و به آینده می‌نگرید..»<sup id="cite_ref-80" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-80">[۸۰]</a></sup><sup id="cite_ref-81" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-81">[۸۱]</a></sup><sup id="cite_ref-82" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-82">[۸۲]</a></sup><sup id="cite_ref-83" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-83">[۸۳]</a></sup><sup id="cite_ref-84" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-84">[۸۴]</a></sup></p>
<ul>
<li>از چند سال اخیر رسم شده که رهبران بسیاری از کشورهای دنیا که در جغرافیای نوروز قرار ندارند نیز، نوروز را به ایرانیان یا کشورهای عضو نوروز تبریک می‌گویند.</li>
</ul>
<h2></h2>
<p>در <a title="۷ فروردین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B7_%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D9%86">۷ فروردین</a> ۱۳۸۹ نخستین دورهٔ <a title="جشن جهانی نوروز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%B4%D9%86_%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2">جشن جهانی نوروز</a> در <a title="تهران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86">تهران</a> برگزار شد و این شهر به عنوان «دبیرخانهٔ نوروز» شناخته شد. در این جشن، سران کشورهایی که نوروز را جشن می‌گیرند گردهم می‌آیند و این آیین باستانی را گرامی می‌دارند. هر ساله یکی از این کشورها، میزبان جشن جهانی نوروز است.<sup id="cite_ref-85" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-85">[۸۵]</a></sup></p>
<h2></h2>
<p>امروزه در ۷ کشور روز نوروز تعطیل رسمی است و در زاپن که در خارج از جغرافیای نوروز است نیز این روز تعطیل است و روز آغاز بهار نام دارد. ایران تنها کشوری است که از قدیم تا کنون بطور پیوسته مراسم نوروزی داشته و اولین کشوری است که سال نو در آن بابخشنامه دولت و مجلس رسماً تعطیل می باشداز سال ۱۳۴۷ در ایران ۴ روز نخست فروردین که مصادف با شروع نوروز است، تعطیل رسمی می‌باشد. این تعطیلات برای مدارس تا پایان روز سیزده نوروز ادامه دارد. .<sup id="cite_ref-86" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-86">[۸۶]</a></sup></p>
<ul>
<li>بخشنامه ۱۳۴۷ خورشیدی:</li>
</ul>
<p>در بخشنامه ۱۰۱۶ مورخ اول آبان ۱۳۴۷ به کلیه وزارتخانه‌ها و موسسات و بنگاه‌ها و شرکت‌های دولتی و وابسته به دولت و بر طبق تصمیم جلسه مورخ ۱۶ اسفند ۱۳۴۶ هیئت وزیران، در فهرست <a class="mw-redirect" title="تعطیلات رسمی در ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B9%D8%B7%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AA_%D8%B1%D8%B3%D9%85%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">تعطیلات رسمی در ایران</a>؛ روز اول و دوم فروردین تعطیلات رسمی اعلام شده بود.<sup id="cite_ref-87" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-87">[۸۷]</a></sup></p>
<p>تعطیلات نوروز اصلی‌ترین و طولانی‌ترین تعطیلات در جمهوری آذربایجان است در این کشور تعطیلات نوروز ۷ روز است و از ۲۰ مارس (۲۹ اسفند) تا ۲۶ مارس (۶ فروردین) ادامه دارد.<sup id="cite_ref-88" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-88">[۸۸]</a></sup></p>
<h2></h2>
<ul>
<li>انگلبرت کمپفر که در دوره <a class="mw-redirect" title="شاه سلیمان صفوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D8%B3%D9%84%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C">شاه سلیمان صفوی</a> به ایران سفر کرده، در بخشی از سفرنامه خود دربارهٔ نوروز می‌نویسد: «نوروز از آداب و رسوم ایرانیان قدیم به جا مانده‌است و هنوز هم بزرگ‌ترین و درخشان‌ترین جشن ایرانیان به‌شمار می‌رود. همه در این روز لباس نو می‌پوشند. دوستان و آشنایان به دیدن یکدیگر می‌روند، مهمانی‌ها برپا می‌شود و به تفریح می‌پردازند.</li>
</ul>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Shah-Abbas-I-Vali-Muhammad-Khan-of-Bukhara-Ch.SE.Isfahan1657-sm.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/Shah-Abbas-I-Vali-Muhammad-Khan-of-Bukhara-Ch.SE.Isfahan1657-sm.jpg/220px-Shah-Abbas-I-Vali-Muhammad-Khan-of-Bukhara-Ch.SE.Isfahan1657-sm.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/Shah-Abbas-I-Vali-Muhammad-Khan-of-Bukhara-Ch.SE.Isfahan1657-sm.jpg/330px-Shah-Abbas-I-Vali-Muhammad-Khan-of-Bukhara-Ch.SE.Isfahan1657-sm.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/Shah-Abbas-I-Vali-Muhammad-Khan-of-Bukhara-Ch.SE.Isfahan1657-sm.jpg/440px-Shah-Abbas-I-Vali-Muhammad-Khan-of-Bukhara-Ch.SE.Isfahan1657-sm.jpg 2x" alt="" width="220" height="144" data-file-width="613" data-file-height="400" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>نوروز در زمان شاه عباسی در نقاشی</p>
</div>
</div>
</div>
<ul>
<li>خانم کارلا سرنا، علت برگزار نشدن عید و سلام نوروزی را چنین بیان کرده :&#8221;</li>
</ul>
<p>شاه در این مورد نیز خواسته یا ناخواسته نظر «منجم باشی» را خواسته بود و او به علت نزدیکی ستاره‌ها (قران کواکب) یا قمر در عقرب بودن روز دوم نوروز را برای برگزاری مراسم سلام مناسب تشخیص داده بود.</p>
<ul>
<li>جملی کرری می‌نویسد:&#8221;در نوروز بزرگان برای عرض تبریک به حضور شاه می‌رسند و نسبت به وسع و امکان خود سکه‌های زرین و هدایایی تقدیم می‌کنند. خان‌هایی که به علت دوری راه نتوانند به حضور شاه برسند، به وسیله چند تن از غلامان و کنیزان خود، که لباس فاخر بر تن می‌کنند، هدیه نوروزی خود را به پیشگاه شاه می‌فرستند. ایرانیان در این روز لباس نو می‌پوشند؛ زیرا معتقدند کسی که سال نو را با لباس کهنه آغاز کند، از خوشی‌های تازه سال جدید بی‌بهره خواهد ماند. از دیگر مراسم عید نوروز، یکی هم آماده کردن انواع غذاهای لذیذ در خانه‌ها و پذیرایی گرم از دوستان و آشنایان است.»</li>
</ul>
</div>
</div>
<p><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki">https://fa.wikipedia.org/wiki</a></p>
<p><span dir="ltr"> </span></p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://bagheristamp.com/product/2409-%d9%86%d9%88%d8%b1%d9%88%d8%b2-%d8%a8%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86%db%8c-1368/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>2408 &#8211; روز درختکاری 1368</title>
		<link>https://bagheristamp.com/product/2408-%d8%b1%d9%88%d8%b2-%d8%af%d8%b1%d8%ae%d8%aa%da%a9%d8%a7%d8%b1%db%8c-1368/</link>
					<comments>https://bagheristamp.com/product/2408-%d8%b1%d9%88%d8%b2-%d8%af%d8%b1%d8%ae%d8%aa%da%a9%d8%a7%d8%b1%db%8c-1368/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[modir]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 19 Oct 2021 06:23:10 +0000</pubDate>
				<guid isPermaLink="false">https://abtinstamp.com/?post_type=product&#038;p=4294</guid>

					<description><![CDATA[<div align="right">
<table style="border-collapse: collapse; width: 76.6208%;">
<tbody>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">سال انتشار</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1368</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تاریخ توزیع</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1368/12/15</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تعداد قطعه در سری</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تیراژ</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">3/000/000</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">قیمت اسمی</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">20 ریال</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">طراح</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;"></td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">دندانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">13</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">فیلیگران</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">6</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تعداد قطعات در ورق</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">50</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">چاپخانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;"></td>
</tr>
</tbody>
</table>
</div>]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<h2 class=" " dir="rtl">موضوع تمبر</h2>
<h2 id="firstHeading" class="firstHeading" lang="fa">جشن درختکاری</h2>
<div id="bodyContent" class="mw-body-content">
<div id="mw-content-text" class="mw-content-rtl" dir="rtl" lang="fa">
<div class="mw-parser-output">
<p><b>روز درخت‌کاری</b> یکی از روزهای سال است که در آن مردم تشویق به کاشتن <a class="new" title="نهال (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%86%D9%87%D8%A7%D9%84&amp;action=edit&amp;redlink=1">نهال</a> می‌شوند. این روز معمولاً در روزهای پایانی <a title="زمستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">زمستان</a> یا روزهای نخست بهار است. در <a title="ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">ایران</a>، ۱۵ <a class="mw-redirect" title="اسفندماه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D9%81%D9%86%D8%AF%D9%85%D8%A7%D9%87">اسفندماه</a> هر سال روز درختکاری نام گذاری شده است.<sup id="cite_ref-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%B2_%D8%AF%D8%B1%D8%AE%D8%AA%E2%80%8C%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C#cite_note-1">[۱]</a></sup> همچنین هفته <a title="منابع طبیعی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9_%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D8%B9%DB%8C">منابع طبیعی</a> از ۵ تا ۱۲ مارس ( 15 تا 22 اسفند ) برای گرامی‌داشت و یاداوری اهمیت گیاهان تعیین شده‌است. روز درختکاری در بسیاری از کشور های جهان گرامی داشته می‌شود.</p>
<p>این روز برای نخستین بار توسط <a class="new" title="Julius Sterling Morton (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=Julius_Sterling_Morton&amp;action=edit&amp;redlink=1">جولیوس استرلینگ مورتون</a> (J.Sterling Morton) از <a title="ایالت آمریکا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%84%D8%AA_%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7">ایالت</a> <a title="نبراسکا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DA%A9%D8%A7">نبراسکای</a> آمریکا در تاریخ ۱۰ آوریل ۱۸۷۲ پایه گذاشته شد. بعدها این روز (Arbor Day) در <a title="ایالات متحده آمریکا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D9%87_%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7">ایالات متحده آمریکا</a> به چهارمین جمعه آوریل، منتقل شد.</p>
</div>
</div>
</div>
<p><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki">https://fa.wikipedia.org/wiki</a></p>
<p><span dir="ltr"> </span></p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://bagheristamp.com/product/2408-%d8%b1%d9%88%d8%b2-%d8%af%d8%b1%d8%ae%d8%aa%da%a9%d8%a7%d8%b1%db%8c-1368/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>2407 &#8211; روز جانباز 1368</title>
		<link>https://bagheristamp.com/product/2407-%d8%b1%d9%88%d8%b2-%d8%ac%d8%a7%d9%86%d8%a8%d8%a7%d8%b2-1368/</link>
					<comments>https://bagheristamp.com/product/2407-%d8%b1%d9%88%d8%b2-%d8%ac%d8%a7%d9%86%d8%a8%d8%a7%d8%b2-1368/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[modir]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 19 Oct 2021 06:21:07 +0000</pubDate>
				<guid isPermaLink="false">https://abtinstamp.com/?post_type=product&#038;p=4290</guid>

					<description><![CDATA[<div align="right">
<table style="border-collapse: collapse; width: 76.6208%;">
<tbody>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">سال انتشار</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1368</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تاریخ توزیع</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1368/12/11</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تعداد قطعه در سری</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تیراژ</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">3/000/000</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">قیمت اسمی</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">10 ریال</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">طراح</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;"></td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">دندانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">13</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">فیلیگران</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">6</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تعداد قطعات در ورق</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">100</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">چاپخانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;"></td>
</tr>
</tbody>
</table>
</div>]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<h2 class=" " dir="rtl">موضوع تمبر</h2>
<h2 id="firstHeading" class="firstHeading" lang="fa">روز جانباز</h2>
<p><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki">https://fa.wikipedia.org/wiki</a></p>
<p><span dir="ltr"> </span></p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://bagheristamp.com/product/2407-%d8%b1%d9%88%d8%b2-%d8%ac%d8%a7%d9%86%d8%a8%d8%a7%d8%b2-1368/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>2406 &#8211; برگزاری مسابقات حفظ و قرائت قرآن 1368</title>
		<link>https://bagheristamp.com/product/2406-%d8%a8%d8%b1%da%af%d8%b2%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d9%85%d8%b3%d8%a7%d8%a8%d9%82%d8%a7%d8%aa-%d8%ad%d9%81%d8%b8-%d9%88-%d9%82%d8%b1%d8%a7%d8%a6%d8%aa-%d9%82%d8%b1%d8%a2%d9%86-1368/</link>
					<comments>https://bagheristamp.com/product/2406-%d8%a8%d8%b1%da%af%d8%b2%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d9%85%d8%b3%d8%a7%d8%a8%d9%82%d8%a7%d8%aa-%d8%ad%d9%81%d8%b8-%d9%88-%d9%82%d8%b1%d8%a7%d8%a6%d8%aa-%d9%82%d8%b1%d8%a2%d9%86-1368/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[modir]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 19 Oct 2021 06:18:32 +0000</pubDate>
				<guid isPermaLink="false">https://abtinstamp.com/?post_type=product&#038;p=4286</guid>

					<description><![CDATA[<div align="right">
<table style="border-collapse: collapse; width: 76.6208%;">
<tbody>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">سال انتشار</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1368</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تاریخ توزیع</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1368/12/04</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تعداد قطعه در سری</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تیراژ</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">3/000/000</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">قیمت اسمی</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">10 ریال</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">طراح</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;"></td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">دندانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">13</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">فیلیگران</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">6</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تعداد قطعات در ورق</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">50</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">چاپخانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;"></td>
</tr>
</tbody>
</table>
</div>]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<h2 class=" " dir="rtl">موضوع تمبر</h2>
<h2 id="firstHeading" class="firstHeading" lang="fa">برگزاری مسابقات حفظ و قرائت قرآن</h2>
<p><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki">https://fa.wikipedia.org/wiki</a></p>
<p><span dir="ltr"> </span></p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://bagheristamp.com/product/2406-%d8%a8%d8%b1%da%af%d8%b2%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d9%85%d8%b3%d8%a7%d8%a8%d9%82%d8%a7%d8%aa-%d8%ad%d9%81%d8%b8-%d9%88-%d9%82%d8%b1%d8%a7%d8%a6%d8%aa-%d9%82%d8%b1%d8%a2%d9%86-1368/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>2404 &#8211; بزرگداشت امام خمینی (3 و 40 ریالی)</title>
		<link>https://bagheristamp.com/product/2404-%d8%a8%d8%b2%d8%b1%da%af%d8%af%d8%a7%d8%b4%d8%aa-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85-%d8%ae%d9%85%db%8c%d9%86%db%8c-3-%d9%88-40-%d8%b1%db%8c%d8%a7%d9%84%db%8c/</link>
					<comments>https://bagheristamp.com/product/2404-%d8%a8%d8%b2%d8%b1%da%af%d8%af%d8%a7%d8%b4%d8%aa-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85-%d8%ae%d9%85%db%8c%d9%86%db%8c-3-%d9%88-40-%d8%b1%db%8c%d8%a7%d9%84%db%8c/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[modir]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 19 Oct 2021 06:03:19 +0000</pubDate>
				<guid isPermaLink="false">https://abtinstamp.com/?post_type=product&#038;p=4282</guid>

					<description><![CDATA[<div align="right">
<table style="border-collapse: collapse; width: 76.6208%;">
<tbody>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">سال انتشار</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1368</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تاریخ توزیع</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1368/11/23</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تعداد قطعه در سری</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">2</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تیراژ</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1/000/000</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">قیمت اسمی</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">43 ریال</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">طراح</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;"></td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">دندانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">13</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">فیلیگران</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">------</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تعداد قطعات در ورق</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">56</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">چاپخانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">پاکستان</td>
</tr>
</tbody>
</table>
</div>]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<h2 class=" " dir="rtl">موضوع تمبر</h2>
<h2 id="firstHeading" class="firstHeading" lang="fa">امام خمینی</h2>
<div id="bodyContent" class="mw-body-content">
<div id="mw-content-text" class="mw-content-rtl" dir="rtl" lang="fa">
<div class="mw-parser-output">
<header class="mw-body-header">
<div id="siteSub" class="noprint"><b>سید روح‌الله موسوی خمینی</b> (زاده‌شده به نام <b>سید روح‌الله مصطفوی</b>؛ ۱ مهر ۱۲۸۱ – ۱۳ خرداد ۱۳۶۸) نخستین <a class="mw-redirect" title="رهبر ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">رهبر</a> و <a class="mw-redirect" title="ولی فقیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D9%84%DB%8C_%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87">ولی فقیه</a> ایران و از <a title="مرجع تقلید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%AC%D8%B9_%D8%AA%D9%82%D9%84%DB%8C%D8%AF">مراجع تقلید</a> <a title="شیعه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87">شیعه</a> بود که <a title="انقلاب ۱۳۵۷" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7">انقلاب ۱۳۵۷</a> را رهبری و در پی آن، <a title="نظام جمهوری اسلامی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">جمهوری اسلامی</a> را از راه <a title="همه‌پرسی نظام جمهوری اسلامی در ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D9%BE%D8%B1%D8%B3%DB%8C_%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">همه‌پرسی</a> بنیان گذاشت و تا پایان عمر آن را رهبری کرد.<sup id="cite_ref-5" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-5">[۲]</a></sup><sup id="cite_ref-6" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-6">[۳]</a></sup><sup id="cite_ref-7" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-7">[۴]</a></sup><sup id="cite_ref-8" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-8">[۵]</a></sup><sup id="cite_ref-9" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-9">[۶]</a></sup></div>
</header>
<div id="bodyContent" class="vector-body">
<div id="contentSub2"></div>
<div id="mw-content-text" class="mw-body-content mw-content-rtl" dir="rtl" lang="fa">
<div class="mw-parser-output">
<div class="hatnote navigation-not-searchable" role="note"></div>
<table class="infobox vcard">
<tbody>
<tr>
<th class="infobox-above" colspan="2">
<div class="fn">سید روح‌الله خمینی</div>
</th>
</tr>
<tr>
<td class="infobox-image" colspan="2"><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ruhollah_Khomeini_by_Jamaran_1.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/70/Ruhollah_Khomeini_by_Jamaran_1.jpg/220px-Ruhollah_Khomeini_by_Jamaran_1.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/70/Ruhollah_Khomeini_by_Jamaran_1.jpg/330px-Ruhollah_Khomeini_by_Jamaran_1.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/70/Ruhollah_Khomeini_by_Jamaran_1.jpg/440px-Ruhollah_Khomeini_by_Jamaran_1.jpg 2x" alt="Ruhollah Khomeini by Jamaran 1.jpg" width="220" height="330" data-file-width="1667" data-file-height="2500" /></a></td>
</tr>
<tr>
<td class="infobox-full-data" colspan="2"></td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-header" colspan="2">اولین <a title="رهبر جمهوری اسلامی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">رهبر جمهوری اسلامی ایران</a></th>
</tr>
<tr>
<td class="infobox-full-data" colspan="2"><span class="nowrap"><b>مشغول به کار</b></span><br />
<a title="همه‌پرسی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (۱۳۵۸)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D9%BE%D8%B1%D8%B3%DB%8C_%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_(%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B8)">۱۲ آذر ۱۳۵۸</a> – ۱۳ خرداد ۱۳۶۸</td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row">رئیس‌جمهور</th>
<td class="infobox-data"><a class="mw-redirect" title="ابوالحسن بنی‌صدر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%A8%D9%86%DB%8C%E2%80%8C%D8%B5%D8%AF%D8%B1">ابوالحسن بنی‌صدر</a></p>
<div></div>
<p><a title="محمدعلی رجایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%B1%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DB%8C">محمدعلی رجایی</a></p>
<div></div>
<p><a title="سید علی خامنه‌ای" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C">سید علی خامنه‌ای</a></td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row">قائم‌مقام</th>
<td class="infobox-data"><a title="حسینعلی منتظری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1%DB%8C">حسینعلی منتظری</a> (۱۳۶۴–فروردین ۱۳۶۸<sup id="cite_ref-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-1">[نکته ۱]</a></sup>)</td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row"><span class="nowrap">پیش از</span></th>
<td class="infobox-data"><a title="سید علی خامنه‌ای" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C">سید علی خامنه‌ای</a></td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-header" colspan="2">رهبر <a class="mw-redirect" title="انقلاب ۱۳۵۷ ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">انقلاب اسلامی</a></p>
<div></div>
<p><small>(<a title="فهرست رؤسای کشور ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA_%D8%B1%D8%A4%D8%B3%D8%A7%DB%8C_%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">رئیس کشور ایران</a>)</small></th>
</tr>
<tr>
<td class="infobox-full-data" colspan="2"><span class="nowrap"><b>مشغول به کار</b></span><br />
۱۵ بهمن ۱۳۵۷<sup id="cite_ref-2" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-2">[نکته ۲]</a></sup> – ۱۱ آذر ۱۳۵۸</td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row"><span class="nowrap">نخست‌وزیر</span></th>
<td class="infobox-data"><a title="مهدی بازرگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86">مهدی بازرگان</a> (تا آبان ۱۳۵۸)<br />
<a title="هیئت دولت موقت شورای انقلاب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%DB%8C%D8%A6%D8%AA_%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA_%D9%85%D9%88%D9%82%D8%AA_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8">هیئت دولت</a> بی نخست‌وزیر</td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row"><span class="nowrap">پس از</span></th>
<td class="infobox-data"><a title="محمدرضا پهلوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C">محمدرضا پهلوی</a> <small>(<i><a class="mw-redirect" title="شاه ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">شاه</a></i>)</small></td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row"><span class="nowrap">پیش از</span></th>
<td class="infobox-data"><a title="سید علی خامنه‌ای" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C">سید علی خامنه‌ای</a></td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-header" colspan="2">اطلاعات شخصی</th>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row">زاده</th>
<td class="infobox-data">
<div class="nickname">سید روح‌الله موسوی خمینی</div>
<p>۲۴ سپتامبر ۱۹۰۲</p>
<div></div>
<p>۱ مهر ۱۲۸۱</p>
<div></div>
<p>۲۰ جمادی‌الثانی ۱۳۲۰<br />
<a title="خمین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86">خمین</a>، <a title="استان یکم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%DB%8C%DA%A9%D9%85">استان یکم</a>، <a title="ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">ایران</a></td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row">درگذشته</th>
<td class="infobox-data">۳ ژوئن ۱۹۸۹ (۸۶ سال)</p>
<div></div>
<p>۱۳ خرداد ۱۳۶۸<sup id="cite_ref-3" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-3">[نکته ۳]</a></sup></p>
<div></div>
<p>۲۸ شوال ۱۴۰۹<br />
<a title="تهران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86">تهران</a>، ایران</td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row">آرامگاه</th>
<td class="infobox-data label"><a class="mw-redirect" title="حرم سید روح‌الله خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B1%D9%85_%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">حرم سید روح‌الله خمینی</a>، <a title="بهشت زهرا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%87%D8%B4%D8%AA_%D8%B2%D9%87%D8%B1%D8%A7">بهشت زهرا</a>، <a title="تهران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86">تهران</a></td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row">همسر(ان)</th>
<td class="infobox-data"><a title="خدیجه ثقفی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%AF%DB%8C%D8%AC%D9%87_%D8%AB%D9%82%D9%81%DB%8C">خدیجه ثقفی</a> (<abbr title="ازدواج کردن">ا.</abbr> ۱۳۰۹–۱۳۶۸)</td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row">فرزندان</th>
<td class="infobox-data"><a title="سید مصطفی خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D8%B5%D8%B7%D9%81%DB%8C_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">سید مصطفی</a></p>
<div></div>
<p><a title="زهرا مصطفوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D9%87%D8%B1%D8%A7_%D9%85%D8%B5%D8%B7%D9%81%D9%88%DB%8C">سیده زهرا</a></p>
<div></div>
<p><a class="new" title="صدیقه مصطفوی (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%B5%D8%AF%DB%8C%D9%82%D9%87_%D9%85%D8%B5%D8%B7%D9%81%D9%88%DB%8C&amp;action=edit&amp;redlink=1">سیده صدیقه</a></p>
<div></div>
<p><a class="new" title="فریده مصطفوی (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%81%D8%B1%DB%8C%D8%AF%D9%87_%D9%85%D8%B5%D8%B7%D9%81%D9%88%DB%8C&amp;action=edit&amp;redlink=1">سیده فریده</a></p>
<div></div>
<p><a title="سید احمد خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">سید احمد</a></td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row">اقامتگاه</th>
<td class="infobox-data"><a title="حسینیه جماران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%DB%8C%D9%87_%D8%AC%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86">جماران</a>، <a title="منطقه ۱ شهرداری تهران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87_%DB%B1_%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86">منطقه ۱</a> <a title="تهران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86">تهران</a></td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row">امضا</th>
<td class="infobox-data"><a class="image" title="امضای سید روح‌الله خمینی" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ruhollah_Khomeini_signature.png?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e2/Ruhollah_Khomeini_signature.png/110px-Ruhollah_Khomeini_signature.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e2/Ruhollah_Khomeini_signature.png/165px-Ruhollah_Khomeini_signature.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e2/Ruhollah_Khomeini_signature.png/219px-Ruhollah_Khomeini_signature.png 2x" alt="" width="110" height="80" data-file-width="370" data-file-height="270" /></a></td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row">وبگاه</th>
<td class="infobox-data"><span class="url"><a class="external text" href="http://www.imam-khomeini.ir/" rel="nofollow">مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار</a></span></td>
</tr>
<tr>
<td class="infobox-full-data" colspan="2"><b>پیشینه فقهی</b></td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row">دین</th>
<td class="infobox-data"><a title="اسلام" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85">اسلام</a></td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row"><a title="مذاهب اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B0%D8%A7%D9%87%D8%A8_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">مذهب</a></th>
<td class="infobox-data"><a title="شیعه دوازده‌امامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87_%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%DB%8C">شیعه دوازده‌امامی</a></td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row">فقه</th>
<td class="infobox-data"><a title="فقه امامیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%82%D9%87_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%87">امامیه</a></td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row">عقیده</th>
<td class="infobox-data"><a title="اصولیون" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84%DB%8C%D9%88%D9%86">اصولی</a></td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row">زمینه‌ها</th>
<td class="infobox-data"><a title="فقه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%82%D9%87">فقه</a>، <a title="تفسیر قرآن" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%81%D8%B3%DB%8C%D8%B1_%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86">تفسیر</a>، <a title="حدیث" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB">حدیث</a>، <a title="فلسفه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%87">فلسفه</a>، <a title="عرفان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86">عرفان</a></td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row"><a title="آلما ماتر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%84%D9%85%D8%A7_%D9%85%D8%A7%D8%AA%D8%B1">محل تحصیل</a></th>
<td class="infobox-data"><a title="حوزه علمیه قم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87_%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%87_%D9%82%D9%85">حوزه علمیه قم</a>، <a title="حوزه علمیه نجف" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87_%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%87_%D9%86%D8%AC%D9%81">حوزه علمیه نجف</a></td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row">مرتبه حوزوی</th>
<td class="infobox-data"><a title="درجات حوزه علمیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D8%AA_%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87_%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%87#%D8%A2%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B8%D9%85%DB%8C">آیت‌الله العظمی</a></td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row">استادان</th>
<td class="infobox-data">
<div class="mw-collapsible mw-collapsed mw-made-collapsible">
<p><span class="mw-collapsible-toggle mw-collapsible-toggle-default mw-collapsible-toggle-collapsed" tabindex="0" role="button" aria-expanded="false"><a class="mw-collapsible-text">گسترش</a></span></p>
<div>
<div>فهرست</div>
</div>
</div>
</td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row">شاگردان</th>
<td class="infobox-data">
<div class="mw-collapsible mw-collapsed mw-made-collapsible">
<p><span class="mw-collapsible-toggle mw-collapsible-toggle-default mw-collapsible-toggle-collapsed" tabindex="0" role="button" aria-expanded="false"><a class="mw-collapsible-text">گسترش</a></span></p>
<div>
<div>فهرست</div>
</div>
</div>
</td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row">ایده‌های اصلی</th>
<td class="infobox-data">قرائت جدید نظریه <a title="ولایت فقیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87">ولایت فقیه</a></td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row"><a class="mw-redirect" title="فهرست آثار سید روح‌الله خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA_%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1_%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">آثار چشم‌گیر</a></th>
<td class="infobox-data"><a title="شرح چهل حدیث" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%DA%86%D9%87%D9%84_%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB">شرح چهل حدیث</a>، <a title="کشف‌اسرار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B4%D9%81%E2%80%8C%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1">کشف‌اسرار</a>، <a title="تحریرالوسیله" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%84%D9%87">تحریرالوسیله</a>، <a class="mw-redirect" title="ولایت فقیه (کتاب)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8)">ولایت فقیه</a>، <a title="شرح دعای سحر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D8%AF%D8%B9%D8%A7%DB%8C_%D8%B3%D8%AD%D8%B1">شرح دعای سحر</a>، <a class="mw-redirect" title="دیوان اشعار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D8%B4%D8%B9%D8%A7%D8%B1">دیوان اشعار</a></td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row">تأثیرگذاران</th>
<td class="infobox-data">
<div class="mw-collapsible mw-collapsed mw-made-collapsible">
<p><span class="mw-collapsible-toggle mw-collapsible-toggle-default mw-collapsible-toggle-collapsed" tabindex="0" role="button" aria-expanded="false"><a class="mw-collapsible-text">گسترش</a></span></p>
<div>
<div>فهرست</div>
</div>
</div>
</td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row">تأثیرپذیرفتگان</th>
<td class="infobox-data">
<div class="mw-collapsible mw-collapsed mw-made-collapsible">
<p><span class="mw-collapsible-toggle mw-collapsible-toggle-default mw-collapsible-toggle-collapsed" tabindex="0" role="button" aria-expanded="false"><a class="mw-collapsible-text">گسترش</a></span></p>
<div>
<div>فهرست</div>
</div>
</div>
</td>
</tr>
<tr>
<td class="infobox-full-data" colspan="2">
<div class="reflist references-small references-column-count references-column-count-2">
<ol class="references">
<li id="cite_note-1"><span class="mw-cite-backlink"><a title="پرش به بالا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_ref-1" aria-label="پرش به بالا">↑</a></span> <span class="reference-text">وی تا این تاریخ قائم‌مقام <a title="دفاکتو" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%81%D8%A7%DA%A9%D8%AA%D9%88">بالفعل</a> ایران بود. وی پس از آن در ۱۴ خرداد هنگام<a class="mw-redirect" title="برگزیدن رهبر ایران (۱۳۶۸)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%DB%8C%D8%AF%D9%86_%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_(%DB%B1%DB%B3%DB%B6%DB%B8)">جلسهٔ خبرگان برای برگزیدن رهبر</a> به صورت <a title="دوژور" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%88%DA%98%D9%88%D8%B1">قانونی</a> نیز برکنار شد.</span></li>
<li id="cite_note-2"><span class="mw-cite-backlink"><a title="پرش به بالا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_ref-2" aria-label="پرش به بالا">↑</a></span> <span class="reference-text">در ۱۵ بهمن ۱۳۵۷ با تعیین <a title="مهدی بازرگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86">مهدی بازرگان</a> گزینهٔ پیشنهادی <a title="شورای انقلاب اسلامی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">شورای انقلاب</a> به<a class="mw-redirect" title="نخست‌وزیر دولت ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%E2%80%8C%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1_%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">نخست‌وزیری</a> دولت را تشکیل داد، و در ۲۲ بهمن با پیروزی انقلاب، حکومت را به صورت بالفعل به دست گرفت.</span></li>
<li id="cite_note-3"><span class="mw-cite-backlink"><a title="پرش به بالا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_ref-3" aria-label="پرش به بالا">↑</a></span> <span class="reference-text">در تقویم رسمی ایران، ۱۴ خرداد به عنوان سالگرد ارتحال خمینی ثبت شده‌است.</span></li>
</ol>
</div>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<p>او در <a title="حوزه علمیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87_%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%87">حوزه علمیه</a> به تحصیل <a title="فقه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%82%D9%87">فقه</a>، <a title="فلسفه اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%87_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">فلسفه اسلامی</a> و <a title="عرفان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86">عرفان</a> پرداخت و در سال ۱۳۱۳ به اجتهاد رسید.<sup id="cite_ref-10" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-10">[۷]</a></sup> به گزارش <a title="ساواک" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D9%88%D8%A7%DA%A9">ساواک</a> وی اجازه اجتهاد خود را از <a title="عبدالکریم حائری یزدی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85_%D8%AD%D8%A7%D8%A6%D8%B1%DB%8C_%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DB%8C">عبدالکریم حائری یزدی</a> دریافت کرد.<sup id="cite_ref-11" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-11">[۸]</a></sup><sup id="cite_ref-12" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-12">[۹]</a></sup> به روایت دیگر، او نه از کسی اجازهٔ اجتهاد گرفته و نه به کسی، چنین اجازه‌ای داده‌است.<sup id="cite_ref-13" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-13">[۱۰]</a></sup> پس از مرگ <a class="mw-redirect" title="سید حسین بروجردی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86_%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%AC%D8%B1%D8%AF%DB%8C">سید حسین بروجردی</a> (۱۳۴۰ ش)، جزو نامزدهای <a class="mw-redirect" title="مرجعیت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%AC%D8%B9%DB%8C%D8%AA">مرجعیت</a> بود.<sup id="cite_ref-14" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-14">[۱۱]</a></sup> سپس، به مبارزه با سیاست‌های <a title="محمدرضا پهلوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C">محمدرضا پهلوی</a> به خصوص <a title="انقلاب سفید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%B3%D9%81%DB%8C%D8%AF">انقلاب سفید</a> پرداخت و به دلیل اعتراض به تبعیت شاه از سیاست <a title="اسرائیل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84">اسرائیل</a> و ایالات متحده در عاشورای ۱۳۴۲ خورشیدی، ۱۰ ماه زندانی شد<sup id="cite_ref-15" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-15">[۱۲]</a></sup> و سپس در ۱۳۴۳ به دلیل سخنرانی علیه اعطای <a title="کاپیتولاسیون در ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%AA%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">کاپیتولاسیون</a> به مستشاران نظامی آمریکایی، تبعید شد.<sup id="cite_ref-16" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-16">[۱۳]</a></sup><sup id="cite_ref-17" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-17">[۱۴]</a></sup><sup id="cite_ref-18" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-18">[۱۵]</a></sup> وی ۱۴ سال در تبعید زیست، که حدود یک سال در <a title="ترکیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D9%87">ترکیه</a>، سپس <a title="عراق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82">عراق</a>، و در پایان چند ماه در فرانسه بود.<sup id="cite_ref-19" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-19">[۱۶]</a></sup> طی این مدت پیگیر اوضاع سیاسی ایران بود، با ارسال پیام و اعلامیه، <a class="mw-redirect" title="اسلام‌گرا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7">اسلام‌گرایان</a> و مخالفان را رهبری و به تدوین نظریه <a title="ولایت فقیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87">ولایت فقیه</a> پرداخت.<sup id="cite_ref-20" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-20">[۱۷]</a></sup> وی در آخرین روزهای منتهی به پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ به عنوان رهبر آن، <a class="mw-redirect" title="شورای انقلاب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8">شورای انقلاب</a> و <a title="دولت موقت ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA_%D9%85%D9%88%D9%82%D8%AA_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">دولت موقت</a> را تشکیل داد.<sup id="cite_ref-21" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-21">[۱۸]</a></sup><sup id="cite_ref-22" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-22">[۱۹]</a></sup><sup id="cite_ref-23" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-23">[۲۰]</a></sup><sup id="cite_ref-24" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-24">[۲۱]</a></sup> پس از خروج شاه از ایران، در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷ <a class="mw-redirect" title="بازگشت سید روح‌الله خمینی به ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DA%AF%D8%B4%D8%AA_%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%A8%D9%87_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">خمینی به ایران بازگشت</a> و در ۲۲ بهمن انقلاب پیروز شد.<sup id="cite_ref-25" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-25">[۲۲]</a></sup></p>
<p>با فرمان او، <a class="mw-redirect" title="کمیته امداد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%85%DB%8C%D8%AA%D9%87_%D8%A7%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%AF">کمیته امداد</a>، <a title="جهاد سازندگی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%87%D8%A7%D8%AF_%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C">جهاد سازندگی</a>، <a title="سپاه پاسداران انقلاب اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87_%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">سپاه پاسداران انقلاب اسلامی</a>، <a class="mw-redirect" title="نهضت سوادآموزی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA_%D8%B3%D9%88%D8%A7%D8%AF%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%DB%8C">نهضت سوادآموزی</a>، <a class="mw-redirect" title="سازمان بسیج مستضعفین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%A8%D8%B3%DB%8C%D8%AC_%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%B6%D8%B9%D9%81%DB%8C%D9%86">سازمان بسیج مستضعفین</a>، و <a title="شورای عالی انقلاب فرهنگی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C">شورای عالی انقلاب فرهنگی</a> تشکیل شد.<sup id="cite_ref-26" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-26">[۲۳]</a></sup><sup id="cite_ref-27" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-27">[۲۴]</a></sup><sup id="cite_ref-28" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-28">[۲۵]</a></sup><sup id="cite_ref-29" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-29">[۲۶]</a></sup><sup id="cite_ref-30" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-30">[۲۷]</a></sup> بنا به گزارش‌های اخیر بین‌المللی و ایرانی، شاخص‌های آموزش، بهداشت، صنعت و عدالت اقتصادی ایران در مقایسه با قبل از انقلاب بهبود چشمگیر داشته‌است.<sup id="cite_ref-31" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-31">[۲۸]</a></sup><sup id="cite_ref-32" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-32">[۲۹]</a></sup> ولی به عقیدهٔ <a title="نیکی کدی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%DB%8C%DA%A9%DB%8C_%DA%A9%D8%AF%DB%8C">نیکی کدی</a>، با انقلاب ایران انتظار همگانی برای آزادی و برابری اجتماعی نسبت به زمان شاه برآورده نشد.<sup id="cite_ref-33" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-33">[۳۰]</a></sup> به ادعای او، دولت جمهوری اسلامی در هنگام مرگ خمینی در خرداد ۱۳۶۸، دولتی نسبتاً قوی، اما دارای مشکلات عظیم اقتصادی، اجتماعی و سیاست خارجی بود.<sup id="cite_ref-34" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-34">[۳۱]</a></sup></p>
<p>مراسم خاکسپاری او با حضور بیش از ۱۰ میلیون نفر که در حدود یک ششم جمعیت آن زمان ایران را شامل می‌شد، در کتاب <a class="mw-redirect" title="رکوردهای گینس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C_%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%B3">رکوردهای گینس</a> به عنوان شلوغ‌ترین تشییع جنازهٔ تاریخ ثبت شد.<sup id="cite_ref-35" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-35">[۳۲]</a></sup> وی به دلیل تأثیر بین‌المللی خود در سال ۱۹۷۹ مرد سال <a title="تایم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D9%85">مجله تایم</a> بود<sup id="cite_ref-36" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-36">[۳۳]</a></sup> همچنین او به عنوان تصویری از <a class="mw-redirect" title="اسلام شیعی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85_%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C">اسلام شیعی</a> در فرهنگ عامه غرب وصف شده‌است.<sup id="cite_ref-37" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-37">[۳۴]</a></sup>او تلاش کرد روابط خوبی بین سنی‌ها و شیعیان برقرار کند<sup id="cite_ref-38" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-38">[۳۵]</a></sup></p>
<p><a title="یرواند آبراهامیان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%AF_%D8%A2%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86">یرواند آبراهامیان</a>، برخلاف آن که عده‌ای که خمینی را یک روحانی سنتی می‌دانند، او را از لحاظ نظریه سیاسی و استراتژی <a class="mw-redirect" title="پوپولیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D9%88%D9%BE%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">عوام گرایی</a> مذهبی خود، نوآور مهمی در ایران تلقی می‌کند.<sup id="cite_ref-39" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-39">[۳۶]</a></sup> در مقابل، <a title="سید حسن خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">سید حسن خمینی</a> به عنوان یکی از نزدیکانش، معتقد است که رهبری وی نه بر اساس عوام گرایی، بلکه مردمی بوده چرا که او همزمان با توجه به مصالح مردم برای نظرات علمی کارشناسان ارجحیت قائل بوده‌است.<sup id="cite_ref-40" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-40">[۳۷]</a></sup></p>
<h2></h2>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:Shenasnameh-khomeini.jpg"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/thumb/b/ba/Shenasnameh-khomeini.jpg/150px-Shenasnameh-khomeini.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/thumb/b/ba/Shenasnameh-khomeini.jpg/225px-Shenasnameh-khomeini.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/b/ba/Shenasnameh-khomeini.jpg 2x" alt="" width="150" height="220" data-file-width="261" data-file-height="382" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>شناسنامه سید روح‌الله مصطفوی معروف به سید روح‌الله خمینی</p>
</div>
</div>
</div>
<div class="hatnote navigation-not-searchable" role="note"></div>
<p>به عقیدهٔ <a title="عباس میلانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D9%85%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%86%DB%8C">عباس میلانی</a> تاریخ‌نگار و از مخالفین نظام حاکم ایران<sup id="cite_ref-41" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-41">[۳۸]</a></sup> اطلاع چندانی در مورد دوران کودکی او در دست نیست و این ابهام سبب شده‌است که این بخش از زندگی روح‌الله خمینی به‌طور شفاف مورد مطالعه قرار نگیرد. وی معتقد است زندگی‌نامه‌های خمینی معمولاً یا به‌طور محسوسی اغراق‌آمیز نوشته شده‌اند، یا به گونه ای قصد تخریب و تحریف شخصیت واقعی او را دارند.<sup id="cite_ref-42" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-42">[۳۹]</a></sup> در سمت دیگر، روایاتی از نزدیکان وی وجود دارد که خصوصیات مثبت اخلاقی روح‌الله خمینی را کم و بیش با اغماض بیان کرده‌اند.<sup id="cite_ref-43" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-43">[۴۰]</a></sup></p>
<div class="hatnote navigation-not-searchable" role="note"></div>
<p>روح‌الله موسوی خمینی، اول مهرماه ۱۲۸۱ خورشیدی (۲۴ سپتامبر سال ۱۹۰۲ میلادی) در خانواده‌ای اهل دانش و با نفوذ در <a title="خمین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86">خمین</a> به دنیا آمد.<sup id="cite_ref-44" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-44">[۴۱]</a></sup> به نوشته <a title="باقر معین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D9%82%D8%B1_%D9%85%D8%B9%DB%8C%D9%86">باقر معین</a>، خمینی در خانواده‌ای به دنیا آمد که سابقه فعالیت‌های دینی و مذهبی در آن وجود داشت و به قرن‌ها قبل برمی‌گشت. معین می‌نویسد، خاندان او «سید موسوی» بودند، به این معنی که نسب‌شان به پیامبر اسلام و از طریق دختر او <a class="mw-redirect" title="فاطمه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%D9%87">فاطمه</a> و نیز به هفتمین امام <a title="شیعه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87">شیعیان</a>، <a title="موسی کاظم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C_%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85">موسی کاظم</a> برمی‌گشت.<sup id="cite_ref-alislam_45-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-alislam-45">[۴۲]</a></sup><sup id="cite_ref-baqer2_46-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-baqer2-46">[۴۳]</a></sup></p>
<p>در <a title="دائرةالمعارف بزرگ اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D8%A6%D8%B1%D8%A9%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B1%D9%81_%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">دائرةالمعارف بزرگ اسلامی</a> ذکر شده‌است که نام پدر وی، مصطفی و پدربزرگش <a class="extiw" title="w:en:Ahmad Hindi" href="https://en.wikipedia.org/wiki/en:Ahmad_Hindi">سید احمد موسوی هندی</a> بوده‌است اما از آنجا به قبل چندان روشن نیست و فقط گفته شده که نسب او به <a class="mw-redirect" title="میرحامد حسین هندی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%AD%D8%A7%D9%85%D8%AF_%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86_%D9%87%D9%86%D8%AF%DB%8C">میرحامد حسین هندی</a> می‌رسد. خاندان خمینی ابتدا ساکن شهر <a title="نیشابور" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1">نیشابور</a> (دزق سرولایت نیشابور) بودند،<sup id="cite_ref-47" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-47">[۴۴]</a></sup> منبع اصلی شرح حال وی، یعنی خاطرات برادرش <a title="سید مرتضی پسندیده" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D8%B1%D8%AA%D8%B6%DB%8C_%D9%BE%D8%B3%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87">مرتضی پسندیده</a> می‌گوید محمد نصیر نیشابوری از سادات شیعه صاحب‌منصب حکومت <a class="mw-redirect mw-disambig" title="صفویان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86">صفوی</a> در ۱۷۰۶ میلادی به <a title="هند" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%86%D8%AF">هند</a> مهاجرت کرده و در دربار <a title="بهادرشاه یکم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D9%87_%DB%8C%DA%A9%D9%85">بهادرشاه یکم</a> <a class="mw-redirect" title="گورکانیان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D9%88%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86">گورکانی</a> مغولان هند منصوب شد. در این منطقه قوانین اسلام و <a class="mw-redirect" title="امامیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%87">شیعهٔ دوازده‌امامی</a> که از زمان <a class="mw-redirect mw-disambig" title="صفویان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86">صفویان</a> دین و مذهب رسمی ایران به حساب می‌آمد، برقرار بود.<sup id="cite_ref-baqer2_46-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-baqer2-46">[۴۳]</a></sup> فرزندش <a class="mw-redirect" title="برهان‌الملک محمدامین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%B1%D9%87%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%DA%A9_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86">برهان‌الملک محمدامین</a> <a title="صوبه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D9%88%D8%A8%D9%87">صوبهدار</a> فرماندار استان <a title="گجرات" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%AC%D8%B1%D8%A7%D8%AA">گجرات</a> شده و وارد دستگاه <a class="mw-redirect" title="محمد شاه گورکانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%B4%D8%A7%D9%87_%DA%AF%D9%88%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C">محمدشاه</a> شد و جایگاه <a class="mw-redirect" title="مردم ایرانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C">ایرانیان</a> را در دربار هند ارتقاء داد. برهان‌الملک در ۱۷۱۸ میلادی به حکومت <a title="اوده" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%88%D8%AF%D9%87">اوده</a> منصوب و با همکاری شیعیان اعلام استقلال کرد و سلسلهٔ <a class="mw-redirect" title="نوابان اوده" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%88%D8%AF%D9%87">نوابان اوده</a> را بنیان گذاشت و در ۱۱۵۱ قمری (۲۱ سال قمری پس از حکومت اوده) مرد، اما با حضور فرزندانش سادات هند زیاد شدند. صد سال بعد <a class="mw-redirect" title="میرحامد نیشابوری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%AD%D8%A7%D9%85%D8%AF_%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C">میرحامد نیشابوری</a> آغاز به فعالیت کرد که پدرش محمدقلی موسوی معروف به علامه کنتوری یا <a title="کینتور" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%DB%8C%D9%86%D8%AA%D9%88%D8%B1">کینتوری</a><sup id="cite_ref-alislam_45-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-alislam-45">[۴۲]</a></sup><sup class="Fix-tag"><sup class="noprint Inline-Template">[<i><a class="mw-redirect" title="ویکی‌پدیا:عبارت مورد مناقشه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%E2%80%8C%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%AA_%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AF_%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%82%D8%B4%D9%87"><span title="محتوای کنار این برچسب ممکن است درست نباشد یا از دقت کافی برخوردار نباشد.">مشکوک</span></a> <span class="metadata">– <a title="بحث:سید روح‌الله خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%AD%D8%AB:%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#%D9%85%D9%85%DA%A9%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D8%AA_%DA%A9%D9%87_%DA%A9%D8%B4%D9%85%DB%8C%D8%B1%DB%8C_%D8%A8%D9%88%D8%AF%D9%87_%D8%A8%D8%A7%D8%B4%D8%AF_%D8%A8%D9%87_%D8%AC%D8%A7%DB%8C_%DA%A9%D9%86%D8%AA%D9%88%D8%B1%DB%8C">بحث</a></span></i>]</sup></sup> و برادرانش سیدسراج حسین و <a class="mw-redirect" title="سیداعجاز حسین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D8%B9%D8%AC%D8%A7%D8%B2_%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86">اعجاز حسین</a> (همان میر حامدحسین هندی) از علمای مذهبی و فقهی مقیم هند بودند.<sup id="cite_ref-48" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-48">[۴۵]</a></sup><sup id="cite_ref-49" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-49">[۴۶]</a></sup> میر حامد حسین موسوی که نویسندهٔ کتاب <a class="mw-redirect" title="میرحامد حسین موسوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%AD%D8%A7%D9%85%D8%AF_%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86_%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%88%DB%8C#%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1">عبقات الانوار فی مناقب الائمةالاطهار</a> یکی از مشهورترین اعضای این خاندان به‌شمار می‌رود.<sup id="cite_ref-50" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-50">[۴۷]</a></sup><sup id="cite_ref-51" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-51">[۴۸]</a></sup> فرزند میرحامد حسین، سید ناصر حسین، نیز مرجع شیعیان هندی بود. او سه پسر داشت که پسر سومش، سید احمد موسوی، ساکن <a title="کشمیر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B4%D9%85%DB%8C%D8%B1">کشمیر</a> می‌شود و پس از وی سید دین علیشاه بود. با کشته شدن دین علیشاه، فرزندش سید احمد موسوی هندی به <a title="نجف" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%AC%D9%81">نجف</a> می‌رود و به درجه اجتهاد می‌رسد. در آنجا توسط یوسف خان فرفهانی به خمین دعوت می‌شود و در سال ۱۲۵۰ قمری رهسپار آنجا می‌گردد و در ۱۲۵۷ قمری با دختری به نام سکینه ازدواج می‌کند. مصطفی، پدر روح‌الله، در ۱۲۷۸ قمری زاده می‌شود. وی برای ادامه تحصیل به <a title="اصفهان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86">اصفهان</a> می‌رود و در آنجا با هاجر خانم، دختر یکی از استادان خود که اهل خمین بود، ازدواج می‌کند.<sup id="cite_ref-52" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-52">[۴۹]</a></sup></p>
<h3></h3>
<div class="thumb tright">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%DB%8C.JPG?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8f/%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%DB%8C.JPG/220px-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%DB%8C.JPG" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/8f/%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%DB%8C.JPG 1.5x" alt="" width="220" height="319" data-file-width="310" data-file-height="449" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>تصویر <a title="سید مصطفی خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D8%B5%D8%B7%D9%81%DB%8C_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">سید مصطفی خمینی</a> در دوران کودکی (نفر سمت راست) که به اشتباه به عنوان تصویر پدرش سید روح‌الله مشهور شده‌است.</p>
</div>
</div>
</div>
<p>روح‌الله خمینی تحصیلات ابتدایی و مقدماتی را در نوجوانی و آغاز جوانی در مکتب محلی و مدرسه‌ای در خمین گذراند.<sup class="Fix-tag"><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact">[<i><a title="ویکی‌پدیا:نیازمند منبع" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%E2%80%8C%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B2%D9%85%D9%86%D8%AF_%D9%85%D9%86%D8%A8%D8%B9"><span title="این ادعا نیازمند ارجاعات به منابع معتبر است.">نیازمند منبع</span></a></i>]</sup></sup> <a class="mw-redirect" title="احمد خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">احمد خمینی</a> گفته‌است که پدرش در دوران کودکی خیلی بازیگوش بود و دچار شکستگی‌های متعدد شده بود و همیشه در خاک کوی و آب جوی مشغول بازی بود.<sup id="cite_ref-bbc.co_53-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-bbc.co-53">[۵۰]</a></sup></p>
<p>پدر وی، <a class="mw-redirect" title="سید مصطفی خمینی (پدر روح‌الله خمینی)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D8%B5%D8%B7%D9%81%DB%8C_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_(%D9%BE%D8%AF%D8%B1_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C)">سید مصطفی خمینی</a>، روحانی و <a title="مجتهد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AC%D8%AA%D9%87%D8%AF">مجتهد</a> ساکن <a title="خمین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86">خمین</a> بود.<sup id="cite_ref-hawze_54-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-hawze-54">[۵۱]</a></sup><sup id="cite_ref-55" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-55">[۵۲]</a></sup><sup id="cite_ref-56" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-56">[۵۳]</a></sup> حاصل ازدواج <i>سید مصطفی</i> با <i>هاجر</i>، دو فرزند دختر بنام <i>مولودآقا خانم</i> و <i>فاطمه</i> و سه فرزند پسر به نام‌های <i><a title="سید مرتضی پسندیده" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D8%B1%D8%AA%D8%B6%DB%8C_%D9%BE%D8%B3%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87">مرتضی</a></i>، <i><a title="سید نورالدین هندی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D9%87%D9%86%D8%AF%DB%8C">نورالدین</a></i> و <i>روح‌الله</i> بود.<sup id="cite_ref-hawze_54-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-hawze-54">[۵۱]</a></sup> روح‌الله آخرین فرزند این خانواده بود. سید مصطفی در اسفند ۱۲۸۱ خورشیدی (ذی‌الحجه ۱۳۲۰ قمری) و در پنج‌ماهگی روح‌الله، در مسیر خمین به اراک مورد حمله قرار گرفت و با اصابت چند گلوله به ناحیه کتف و کمر جان باخت. پس از این اتفاق، جنازه وی به نجف منتقل و درآنجا دفن شد.<sup id="cite_ref-57" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-57">[۵۴]</a></sup> به گفته عباس میلانی، علت به قتل رسیدن پدر خمینی در هاله‌ای از ابهام است و منابع طرفدار خمینی، همدستان <a title="رضاشاه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%87">رضاشاه</a> را عامل این اتفاق می‌دانند. او می‌گوید اما به نظر می‌رسد که این داستان صرفاً هدفی سیاسی داشته باشد زیرا رضا شاه بیست و دو سال بعد از مرگ پدر روح‌الله خمینی به پادشاهی رسید.<sup id="cite_ref-58" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-58">[۵۵]</a></sup> روح‌الله خمینی، توسط دایه و مادر و عمه‌اش بزرگ شد. مادر و عمه او در موج اپیدمی آنفلوانزای اسپانیایی و وبا که در سال ۱۲۹۷ خورشیدی ایران را فرا گرفت مردند.<sup id="cite_ref-59" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-59">[۵۶]</a></sup></p>
<p><a title="دائرةالمعارف بزرگ اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D8%A6%D8%B1%D8%A9%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B1%D9%81_%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">دائرةالمعارف بزرگ اسلامی</a> به نقل از چند تن دیگر، ماجرای قتل سید مصطفی را این‌گونه می‌نویسد که وی پس از مرگ <a title="ناصرالدین‌شاه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D8%B4%D8%A7%D9%87">ناصرالدین‌شاه</a> گروهی نظامی را تشکیل می‌دهد تا علیه سه برادر که <a class="mw-redirect" title="خان (لقب)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%A7%D9%86_(%D9%84%D9%82%D8%A8)">خان‌های</a> خمین بودند به دلیل ظلم آن‌ها به رعیت قیام کند. یک بار که خدمتکار خود قنبرعلی را که توسط آن‌ها زندانی شده بود را از اسارت آن‌ها آزاد می‌کند، این فرصت به وجود می‌آید و با قیام علیه آنها، بهرام‌خان را زندانی می‌کند و او در زندان می‌میرد یا کشته می‌شود. در سال ۱۲۸۱ شمسی، دو برادر دیگر خان خمین که در پی انتقام بوده‌اند در نزدیکی اراک برایش کمین کرده و او را به قتل می‌رسانند.<sup id="cite_ref-60" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-60">[۵۷]</a></sup> پدر خمینی از طرف همسرش به خانواده‌ای سرشناس در <a title="خوانسار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D8%B1">خوانسار</a> متصل بود و نفوذ زیادی داشت.</p>
<div class="hatnote navigation-not-searchable boilerplate seealso" role="note"></div>
<p>جوانی سیّد روح‌الله خمینی را می‌توان از زمان مهاجرت او به حوزه علمیه اراک برای تحصیلات تکمیلی (آغاز سده چهارده خورشیدی) تا سن چهل سالگی وی (آغاز دهه بیست) دانست.</p>
<h3></h3>
<div class="thumb tright">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D9%88_%D9%87%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86.JPG?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/56/%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D9%88_%D9%87%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86.JPG/220px-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D9%88_%D9%87%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86.JPG" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/56/%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D9%88_%D9%87%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86.JPG/330px-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D9%88_%D9%87%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86.JPG 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/56/%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D9%88_%D9%87%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86.JPG/440px-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D9%88_%D9%87%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86.JPG 2x" alt="" width="220" height="163" data-file-width="605" data-file-height="449" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>سید روح‌الله، نفر دوم سمت راست در جمع همدرسان</p>
</div>
</div>
</div>
<p>خمینی در کودکی به <a title="مکتب‌خانه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8%E2%80%8C%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87">مکتب</a> شخصی به نام ملا ابوالقاسم رفت. سپس، <a class="mw-redirect" title="ادبیات عرب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D8%B9%D8%B1%D8%A8">ادبیات عرب</a>، دروس ابتدایی و مقدمات را از دایی اش، میرزا محمدمهدی، و <a title="منطق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82">منطق</a> را نزد شوهرخواهرش، میرزارضا نجفی، فراگرفت.<sup id="cite_ref-61" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-61">[۵۸]</a></sup></p>
<p>خمینی پس از تحصیلات مقدماتی خود در خمین، در ۱۹ سالگی، به سال ۱۲۹۹ خورشیدی، برای تکمیل تحصیلات خود راهی <a title="اراک" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D8%A7%DA%A9">اراک</a> شد.<sup id="cite_ref-62" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-62">[۵۹]</a></sup> او در آن‌جا وارد <a class="mw-redirect" title="مدرسهٔ سپهدار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D9%87%D9%94_%D8%B3%D9%BE%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%B1">مدرسهٔ سپهدار</a> شد.<sup id="cite_ref-hawze_54-2" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-hawze-54">[۵۱]</a></sup> در آن سال‌ها اراک به دلیل حضور <a title="عبدالکریم حائری یزدی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85_%D8%AD%D8%A7%D8%A6%D8%B1%DB%8C_%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DB%8C">عبدالکریم حائری یزدی</a> به مرکز مهمی برای یادگیری علوم دینی تبدیل شده بود.<sup id="cite_ref-baqer22_63-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-baqer22-63">[۶۰]</a></sup> وی در آنجا منطق را از محمد گلپایگانی، <a title="اصول فقه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84_%D9%81%D9%82%D9%87">اصول</a> را از محمدعلی بروجردی و <a title="فقه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%82%D9%87">فقه</a> را از عباس اراکی آموخت.<sup id="cite_ref-64" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-64">[۶۱]</a></sup></p>
<p>یکسال بعد بدنبال مهاجرت <a title="عبدالکریم حائری یزدی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85_%D8%AD%D8%A7%D8%A6%D8%B1%DB%8C_%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DB%8C">عبدالکریم حائری یزدی</a> برای تأسیس <a title="حوزه علمیه قم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87_%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%87_%D9%82%D9%85">حوزه علمیه قم</a>، خمینی نیز راهی این شهر شد.<sup id="cite_ref-alislam_45-2" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-alislam-45">[۴۲]</a></sup><sup id="cite_ref-jamaran_65-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-jamaran-65">[۶۲]</a></sup> در آنجا <a class="new" title="مطول (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%85%D8%B7%D9%88%D9%84&amp;action=edit&amp;redlink=1">مطول</a> را از محمدعلی ادیب تهرانی، <a title="مکاسب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%DA%A9%D8%A7%D8%B3%D8%A8">مکاسب</a> را از <a title="سید محمدتقی خوانساری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%AA%D9%82%DB%8C_%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D8%B1%DB%8C">سید محمدتقی خوانساری</a>، <a title="کفایة الاصول" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%81%D8%A7%DB%8C%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84">کفایه</a> را از سید علی یثربی کاشانی آموخت.<sup id="cite_ref-66" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-66">[۶۳]</a></sup></p>
<p>او بعد از گذراندن دورهٔ سطح، ابتدا در درس خارج فقه و اصول <a title="سید علی یثربی کاشانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B9%D9%84%DB%8C_%DB%8C%D8%AB%D8%B1%D8%A8%DB%8C_%DA%A9%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%86%DB%8C">سید علی یثربی کاشانی</a> و سپس در درس خارج فقه <a title="عبدالکریم حائری یزدی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85_%D8%AD%D8%A7%D8%A6%D8%B1%DB%8C_%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DB%8C">عبدالکریم حائری یزدی</a> شرکت کرد. وی برای فراگیری فلسفه به درس <a class="new" title="علی اکبر حکمی یزدی (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%A7%DA%A9%D8%A8%D8%B1_%D8%AD%DA%A9%D9%85%DB%8C_%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DB%8C&amp;action=edit&amp;redlink=1">علی اکبر حکمی یزدی</a> رفت و در همان ایام نقد فلسفه <a title="داروینیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86%DB%8C%D8%B3%D9%85">داروینیسم</a> را نزد محمدرضا نجفی فراگرفت. به مدت چهار سال <a class="mw-redirect" title="منظومه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%86%D8%B8%D9%88%D9%85%D9%87">منظومه</a> <a title="ملا هادی سبزواری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%84%D8%A7_%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C_%D8%B3%D8%A8%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C">ملا هادی سبزواری</a> را در محضر <a title="سید ابوالحسن رفیعی قزوینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%B1%D9%81%DB%8C%D8%B9%DB%8C_%D9%82%D8%B2%D9%88%DB%8C%D9%86%DB%8C">سید ابوالحسن رفیعی قزوینی</a> آموخت و <a title="اسفار اربعه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D9%81%D8%A7%D8%B1_%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B9%D9%87">اسفار اربعه</a> <a title="ملاصدرا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%B5%D8%AF%D8%B1%D8%A7">ملاصدرا</a> را با <a title="خلیل کمره‌ای" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84_%DA%A9%D9%85%D8%B1%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C">خلیل کمره‌ای</a> مباحثه کرد.<sup id="cite_ref-67" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-67">[۶۴]</a></sup> وی نزد ابوالحسن رفیعی قزوینی علاوه بر فلسفه، <a title="ریاضیات" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B6%DB%8C%D8%A7%D8%AA">ریاضیات</a> و <a class="mw-redirect" title="دانش هیئت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4_%D9%87%DB%8C%D8%A6%D8%AA">هیئت</a> را نیز فراگرفت.<sup id="cite_ref-hawze_54-3" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-hawze-54">[۵۱]</a></sup><sup id="cite_ref-baqer42_68-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-baqer42-68">[۶۵]</a></sup><sup id="cite_ref-daniel46_69-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-daniel46-69">[۶۶]</a></sup> در <a title="عرفان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86">عرفان</a> ابتدا از <a title="میرزا جواد ملکی تبریزی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7_%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF_%D9%85%D9%84%DA%A9%DB%8C_%D8%AA%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%B2%DB%8C">میرزا جواد ملکی تبریزی</a> و سپس <a title="محمدعلی شاه‌آبادی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%B4%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C">میرزا محمدعلی شاه‌آبادی</a> بهره برد.<sup id="cite_ref-zamzamn_KH9-10_70-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-zamzamn_KH9-10-70">[۶۷]</a></sup><sup id="cite_ref-71" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-71">[۶۸]</a></sup> او از سال ۱۳۰۷ به مدت شش سال در درس خصوصی عرفان شاه آبادی شرکت می‌کرد و <a title="منازل‌السائرین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B2%D9%84%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%A7%D8%A6%D8%B1%DB%8C%D9%86">منازل‌السائرین</a> <a title="خواجه عبدالله انصاری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87_%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%A7%D9%86%D8%B5%D8%A7%D8%B1%DB%8C">خواجه عبدالله انصاری</a> و شرح <a title="مصباح الانس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B5%D8%A8%D8%A7%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%B3">مصباح الانس</a> و مفاتیح الغیب <a title="صدرالدین قونوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D9%82%D9%88%D9%86%D9%88%DB%8C">صدرالدین قونوی</a> را از وی آموخت و خود شرحی بر مفاتیح الغیب نگاشت.<sup id="cite_ref-72" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-72">[۶۹]</a></sup></p>
<p>وی در سال ۱۳۱۳ به <a class="mw-redirect" title="اجتهاد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%87%D8%A7%D8%AF">اجتهاد</a> رسید.<sup id="cite_ref-73" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-73">[۷۰]</a></sup> پس از مرگ حائری در سال ۱۳۱۵، با آمدن <a class="mw-redirect" title="حسین طباطبایی بروجردی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86_%D8%B7%D8%A8%D8%A7%D8%B7%D8%A8%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%AC%D8%B1%D8%AF%DB%8C">حسین طباطبایی بروجردی</a> به قم، در درس خارج فقه و اصول او حضور پیدا کرد.<sup id="cite_ref-zamzamn_KH9-10_70-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-zamzamn_KH9-10-70">[۶۷]</a></sup> البته، خود این کار را برای ترویج جایگاه ایشان می‌داند.<sup id="cite_ref-74" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-74">[۷۱]</a></sup></p>
<h3></h3>
<p>زمانی که <a title="محمدعلی شاه‌آبادی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%B4%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C">محمدعلی شاه‌آبادی</a> در ۱۳۱۵، <a title="قم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D9%85">قم</a> را به قصد <a title="تهران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86">تهران</a> ترک کرد، خمینی جوان را جانشین خود در تدریس اخلاق کرد. کلاس‌های او علاوه برآن به جایی برای طرح نگرانی‌ها و دغدغه‌های مربوط به آن دوره نیز بود. حکومت پهلوی دستور داد که کلاس‌های درس او از <a class="mw-redirect" title="مدرسه فیضیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D9%87_%D9%81%DB%8C%D8%B6%DB%8C%D9%87">مدرسهٔ فیضیه</a> به مدرسهٔ کوچکی بنام <a class="new" title="مدرسه ملاصادق (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D9%87_%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82&amp;action=edit&amp;redlink=1">مدرسه ملاصادق</a>، منتقل شود. اما با سقوط <a title="رضاشاه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%87">رضاشاه</a> در سال ۱۳۲۰، کلاس‌های درس دوباره به مکان قبلی خود بازگشت و با همان محبوبیت از سر گرفته شد. در حین تدریس اخلاق به جمع کثیری از مستمعین، خمینی شروع به تدریس فلسفه، به گروهی از طلبه‌های جوان کرد که در بین آن‌ها نام <a title="مرتضی مطهری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%AA%D8%B6%DB%8C_%D9%85%D8%B7%D9%87%D8%B1%DB%8C">مرتضی مطهری</a> و <a title="حسینعلی منتظری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1%DB%8C">حسینعلی منتظری</a> نیز دیده می‌شد که این طلاب بعدها از یاران او در نهضت بودند. وی در سال ۱۳۲۵، تدریس خارج فقه را با استفاده از کتاب «<a title="کفایة الاصول" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%81%D8%A7%DB%8C%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84">کفایة الاصول</a>» آغاز کرد.<sup id="cite_ref-alislam_45-3" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-alislam-45">[۴۲]</a></sup></p>
<p>وی در این سال‌ها به تدریس خصوصی و عمومی آثار فلسفی و عرفانی نظیر منظومه ملاهادی سبزواری و اسفار ملاصدرا می‌پرداخت.<sup id="cite_ref-iptra1_75-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-iptra1-75">[۷۲]</a></sup> وی که از ۲۷ سالگی تدریس فلسفه و عرفان را آغاز کرده بود، بشدت با مخالفت جریان سنتی حاکم بر حوزه مواجه شد تا جایی که برخی وی را نامسلمان تلقی می‌کردند.<sup id="cite_ref-76" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-76">[۷۳]</a></sup></p>
<h3></h3>
<p>روح‌الله در سال ۱۳۰۸ هجری خورشیدی با <a title="خدیجه ثقفی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%AF%DB%8C%D8%AC%D9%87_%D8%AB%D9%82%D9%81%DB%8C">خدیجه ثقفی</a> دختر <a class="new" title="میرزا محمد ثقفی (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%AB%D9%82%D9%81%DB%8C&amp;action=edit&amp;redlink=1">میرزا محمد ثقفی</a> تهرانی ازدواج کرد.<sup id="cite_ref-autogenerated3_77-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-autogenerated3-77">[۷۴]</a></sup><sup id="cite_ref-78" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-78">[۷۵]</a></sup> برخلاف سنت رایج چند همسری و <a class="mw-redirect" title="متعه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AA%D8%B9%D9%87">متعه</a> در بین روحانیان آن زمان، خمینی هیچگاه همسر دیگری و متعه اختیار نکرد و برخلاف رسم آن زمان خمینی در امور منزل به همسرش کمک می‌کرد.<sup id="cite_ref-79" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-79">[۷۶]</a></sup><sup class="Fix-tag"><sup class="noprint Inline-Template">[<i><a title="ویکی‌پدیا:شیوه ارجاع به منابع" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%E2%80%8C%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%B4%DB%8C%D9%88%D9%87_%D8%A7%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D8%B9_%D8%A8%D9%87_%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9"><span title="این یادکرد نیازمند مشخص‌کردن صفحه یا بازه‌ای از صفحه‌ها است که از آن‌ها به عنوان منبع استفاده شده است.">کدام صفحه؟</span></a></i>]</sup></sup> حاصل این ازدواج، دو پسر و سه دختر به نام‌های <a class="mw-redirect" title="مصطفی خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B5%D8%B7%D9%81%DB%8C_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">مصطفی</a>، <a class="mw-redirect" title="احمد خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">احمد</a>، <a title="زهرا مصطفوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D9%87%D8%B1%D8%A7_%D9%85%D8%B5%D8%B7%D9%81%D9%88%DB%8C">زهرا</a>، صدیقه و فریده بود.<sup id="cite_ref-hawze_54-4" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-hawze-54">[۵۱]</a></sup></p>
<h2></h2>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%B2.JPG?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c9/%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%B2.JPG/220px-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%B2.JPG" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c9/%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%B2.JPG/330px-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%B2.JPG 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c9/%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%B2.JPG/440px-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%B2.JPG 2x" alt="خمینی در نماز.JPG" width="220" height="209" data-file-width="469" data-file-height="445" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
</div>
</div>
</div>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%AE%D9%88%D8%AF%D8%B1%D9%88%DB%8C_%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C.JPG?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/83/%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%AE%D9%88%D8%AF%D8%B1%D9%88%DB%8C_%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C.JPG/220px-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%AE%D9%88%D8%AF%D8%B1%D9%88%DB%8C_%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C.JPG" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/83/%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%AE%D9%88%D8%AF%D8%B1%D9%88%DB%8C_%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C.JPG/330px-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%AE%D9%88%D8%AF%D8%B1%D9%88%DB%8C_%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C.JPG 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/83/%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%AE%D9%88%D8%AF%D8%B1%D9%88%DB%8C_%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C.JPG/440px-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%AE%D9%88%D8%AF%D8%B1%D9%88%DB%8C_%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C.JPG 2x" alt="" width="220" height="163" data-file-width="605" data-file-height="449" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>خمینی در خودروی کرایه‌ای در حال عزیمت به مجلس درس (این عکس مدت‌ها به اشتباه به دستگیری توسط ساواک نسبت داده می‌شد)</p>
</div>
</div>
</div>
<div class="hatnote navigation-not-searchable" role="note"></div>
<p>&nbsp;</p>
<h3></h3>
<p>خمینی در <a class="new" title="دهه ۱۳۱۰ (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%AF%D9%87%D9%87_%DB%B1%DB%B3%DB%B1%DB%B0&amp;action=edit&amp;redlink=1">دههٔ ۱۳۱۰</a> به هیچ فعالیت سیاسی آشکاری دست نزد.<sup id="cite_ref-Said_80-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-Said-80">[۷۷]</a></sup> با این‌که او با معدود علمایی که به‌صورت آشکار به اقدامات رضاشاه اعتراض می‌کردند، همدردی داشت اما هیچگاه آشکارا وارد صحنه اجتماعی نشد.<sup id="cite_ref-Said_80-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-Said-80">[۷۷]</a></sup> عباس میلانی می‌نویسد که دوران رضا شاه، دوران محدودیت و عقب‌نشینی برای روحانیت بود و خمینی به مانند سایر روحانیون تنها برای بقا تلاش می‌کرد. با رفتن رضا شاه و شروع جنگ جهانی این فضا تغییر کرد.<sup id="cite_ref-81" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-81">[۷۸]</a></sup></p>
<p>اولین حضور خمینی در سطح اجتماع، چند سال بعد از شروع سلطنت محمد رضا پهلوی و در اوایل دهه چهل زندگی او بود. در سال ۱۳۲۳، خمینی به‌طور ناشناس و بدون امضا، کتاب <a class="mw-redirect" title="کشف‌الاسرار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B4%D9%81%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1">کشف‌الاسرار</a> را در مقابل کتاب <a class="mw-redirect" title="اسرار هزار ساله" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1_%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1_%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87">اسرار هزار ساله</a> ضد کسانی نوشت که اصلاحات در شیعه را تبلیغ می‌کردند. خمینی در این کتاب به کسانی ماند <a title="علی‌اکبر حکمی‌زاده" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%84%DB%8C%E2%80%8C%D8%A7%DA%A9%D8%A8%D8%B1_%D8%AD%DA%A9%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87">علی‌اکبر حکمی‌زاده</a> روزنامه‌نگار، روحانی اصلاح طلب، <a title="محمدحسن شریعت سنگلجی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%AA_%D8%B3%D9%86%DA%AF%D9%84%D8%AC%DB%8C">محمدحسن شریعت سنگلجی</a> و همچنین به کسانی مانند کسروی حمله کرد.<sup id="cite_ref-Said_80-2" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-Said-80">[۷۷]</a></sup> این کتاب نشان دهنده موضع سنتی و سخت خمینی در برابر چالشگران روحانیت شیعه و همچنین <a title="مدرنیته" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AF%D8%B1%D9%86%DB%8C%D8%AA%D9%87">مدرنیته</a> است. او در این کتاب حملات اصلاح طلبان را جزئی از نقشه <a title="امپریالیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%85%D9%BE%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">امپریالیسم</a> برای نابودی شیعه می‌دانست.<sup id="cite_ref-Said_80-3" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-Said-80">[۷۷]</a></sup> روحیهٔ مبارزه‌طلبی و تمرد<sup class="Fix-tag"><sup class="noprint Inline-Template">[<i><a title="ویکی‌پدیا:واضح بیان کنید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%E2%80%8C%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D9%88%D8%A7%D8%B6%D8%AD_%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86_%DA%A9%D9%86%DB%8C%D8%AF"><span title="متن کنار این برچسب مبهم است و نیاز به شفاف‌سازی دارد.">مبهم</span></a></i>]</sup></sup> خمینی الهام‌بخش اولین اثر منتشرشده توسط او، یعنی کشف‌الاسرار (تهران، ۱۳۲۴ هجری شمسی) بود.<sup id="cite_ref-82" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-82">[۷۹]</a></sup></p>
<p>سید روح‌الله خمینی در نامه‌ای سرگشاده ظاهراً خطاب به مردم و روحانیان با عنوان «<i><a title="بخوانید و به کار بندید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AF_%D9%88_%D8%A8%D9%87_%DA%A9%D8%A7%D8%B1_%D8%A8%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%AF">بخوانید و به کار بندید</a></i>» به تاریخ اردیبهشت ۱۳۲۳ خورشیدی، در پاسخ به کتاب جنجالی «<i><a class="mw-redirect" title="شیعیگری؛ بخوانند و داوری کنند" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C%DA%AF%D8%B1%DB%8C%D8%9B_%D8%A8%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%D9%86%D8%AF_%D9%88_%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%B1%DB%8C_%DA%A9%D9%86%D9%86%D8%AF">شیعیگری؛ بخوانند و داوری کنند</a></i>» از <a title="احمد کسروی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF_%DA%A9%D8%B3%D8%B1%D9%88%DB%8C">احمد کسروی</a>، وی را «یک نفر تبریزی بی‌سروپا» خطاب کرد<sup id="cite_ref-83" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-83">[۸۰]</a></sup> و از روحانیونی بود که «مسلمانان با غیرت» را به کشتن «این مرتد جاهل مفسد فی الارض» فراخواند.<sup id="cite_ref-autogenerated2_84-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-autogenerated2-84">[۸۱]</a></sup></p>
<p>انتقادات <a title="احمد کسروی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF_%DA%A9%D8%B3%D8%B1%D9%88%DB%8C">احمد کسروی</a> از برخی عقاید مذهبی شیعه منجر به سوءقصد به وی از سوی روحانی ۲۱ ساله‌ای به نام <a class="mw-redirect" title="سید مجتبی میرلوحی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D8%AC%D8%AA%D8%A8%DB%8C_%D9%85%DB%8C%D8%B1%D9%84%D9%88%D8%AD%DB%8C">نواب صفوی</a> در اردیبهشت‌ماه سال ۱۳۲۴ شد.<sup id="cite_ref-85" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-85">[۸۲]</a></sup> کسروی از این سوء قصد جان سالم بدر برد، اما گروهی از اعضای <a title="فدائیان اسلام" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%AF%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85">فدائیان اسلام</a> در اسفند همان سال وی را هنگامی که در کاخ دادگستری تهران، به اتهامات توهین به مقدسات پاسخ می‌داد، به طرز فجیعی به قتل رساندند.<sup id="cite_ref-86" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-86">[۸۳]</a></sup></p>
<p>سید روح‌الله خمینی یک سال پس از پیروزی <a class="mw-redirect" title="انقلاب ۱۳۵۷ ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">انقلاب ۱۳۵۷ ایران</a>، در تفسیر <a class="mw-redirect" title="سوره حمد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%AD%D9%85%D8%AF">سوره حمد</a> به تمجید از «اطلاعات تاریخی» و «قلم کسروی» پرداخت ولی ایراد او را در «غرور داشتن» عنوان کرد.<sup id="cite_ref-87" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-87">[۸۴]</a></sup><sup id="cite_ref-88" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-88">[۸۵]</a></sup></p>
<h3></h3>
<p>در سال ۱۳۲۵، مراجع تقلید وقت شیعه، <a title="سید ابوالحسن اصفهانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C">سید ابوالحسن اصفهانی</a> و <a title="سید حسین طباطبایی قمی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86_%D8%B7%D8%A8%D8%A7%D8%B7%D8%A8%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D9%82%D9%85%DB%8C">سید حسین طباطبایی قمی</a> در <a title="عراق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82">عراق</a> مردند. پس از آن، عملاً سید حسین طباطبایی بروجردی عهده‌دار مرجعیت عامه شیعیان گشت و این موضوع به مدت نزدیک به ۱۵ سال ادامه یافت.<sup id="cite_ref-ToolAutoGenRef1_89-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-ToolAutoGenRef1-89">[۸۶]</a></sup><sup id="cite_ref-90" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-90">[۸۷]</a></sup><sup id="cite_ref-91" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-91">[۸۸]</a></sup></p>
<p>در سال ۱۳۲۴ سید حسین بروجردی به‌عنوان گزینهٔ مناسب ریاست حوزه با درخواست علمای قم از جمله، وارد قم شد و مورد استقبال قرار گرفت، و سرپرستی حوزه را بر عهده گرفت. ریاست بروجردی بر حوزه به‌مدت پانزده سال طول کشید. در این مدت تغییرات اساسی در ساختار حوزه به‌وجود آمد و تحولات بسیاری زیر نظر او رخ داد و استقبال از طرح اصلاح و نوسازی حوزه که از جمله اقدامات صورت گرفته در زمان ریاست او محسوب می‌شوند.<sup id="cite_ref-hawze_54-5" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-hawze-54">[۵۱]</a></sup> روح‌الله خمینی علی‌رغم آنکه خود مجتهد بود، برای ترویج و تحکیم جایگاه بروجردی در درس‌های خارج وی شرکت می‌کرد. اگرچه در دوران ریاست بروجردی بر حوزه تحولات مفید و گسترده‌ای صورت گرفت، اما با این وجود خمینی نتوانست در این دوران اصلاحات مورد نظر خود را در حوزه عملی کند. او در سال ۱۳۲۸ طرح اصلاح اساسی ساختار حوزهٔ علمیه را با همکاری مرتضی حائری تهیه و به <a title="سید حسین طباطبایی بروجردی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86_%D8%B7%D8%A8%D8%A7%D8%B7%D8%A8%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%AC%D8%B1%D8%AF%DB%8C">سید حسین طباطبایی بروجردی</a> پیشنهاد داد. با این وجود، پیشنهادهای خمینی دربارهٔ اصلاحات در حوزه نهایتاً از طرف بروجردی -علیرغم تمایل اولیه- عملی نشد.<sup id="cite_ref-92" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-92">[۸۹]</a></sup><sup id="cite_ref-93" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-93">[۹۰]</a></sup></p>
<p>در سال ۱۳۲۷، در زمان تشکیل <a title="اسرائیل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84">اسرائیل</a>، خمینی به همراه جمعی از علما با صدور بیانیه ای، اقدام <a title="سازمان ملل متحد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D9%84%D9%84_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF">سازمان ملل متحد</a> برای رسمیت بخشیدن به تأسیس این کشور را به عنوان اقدامی <a class="mw-redirect" title="استعماری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C">استعماری</a> محکوم کرد.<sup id="cite_ref-94" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-94">[۹۱]</a></sup></p>
<p>به نوشته عباس میلانی، در این دوره حوزه قم تحت نفوذ محمدحسین بروجردی بود که به عدم دخالت روحانیان در امور سیاسی اعتقاد داشت. خمینی به عنوان یک روحانی جوان با این رویه عمیقاً مخالف بود. وی به‌طور مخفیانه به تدریس عرفان می‌پرداخت، هرچند این کار در آن زمان در حوزه ممنوع بود. او همچنین، به‌طور مخفیانه از نواب صفوی حمایت می‌کرد. او در هنگام تدریس روش مرسوم در قم که مباحثه بین طلاب بود را برنمی‌تافت. عباس میلانی می‌نویسد که خصوصیاتی مانند خودرایی و قاطعیت که بعدها در زندگی سیاسی او می‌بینیم، در خمینی به عنوان یک معلم جوان هویدا است.<sup id="cite_ref-95" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-95">[۹۲]</a></sup></p>
<p>خمینی در زمان ریاست بروجردی بر حوزه، بیشتر بر تدریس و آموزش متمرکز بود تا هرگونه فعالیت سیاسی. در آن زمان، او اصول و خارج فقه را آموزش می‌داد، شاگردانی را به دور خود جمع کرده‌بود که بعدها در فعالیت‌های سیاسی او که در پایان منجر به سقوط حکومت پهلوی شد، تبدیل به یاران اصلی او شدند. جز <a title="مرتضی مطهری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%AA%D8%B6%DB%8C_%D9%85%D8%B7%D9%87%D8%B1%DB%8C">مرتضی مطهری</a> و <a title="حسینعلی منتظری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1%DB%8C">حسینعلی منتظری</a>، جوانانی مانند <a title="محمدجواد باهنر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF_%D8%A8%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%B1">محمدجواد باهنر</a> و <a title="اکبر هاشمی رفسنجانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DA%A9%D8%A8%D8%B1_%D9%87%D8%A7%D8%B4%D9%85%DB%8C_%D8%B1%D9%81%D8%B3%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C">اکبر هاشمی رفسنجانی</a> نیز از آن جمله بودند.<sup id="cite_ref-alislam_45-4" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-alislam-45">[۴۲]</a></sup></p>
<h3></h3>
<p>رابطهٔ خمینی با شخصیت‌های مذهبی فعال آن دوران که به شکل آشکاری در حوزهٔ سیاست به مبارزه با اقدامات حکومت می‌پرداختند، نظیر <a title="سید ابوالقاسم کاشانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85_%DA%A9%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%86%DB%8C">سید ابوالقاسم کاشانی</a> و <a title="سید مجتبی نواب صفوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D8%AC%D8%AA%D8%A8%DB%8C_%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%A8_%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C">سید مجتبی نواب صفوی</a> رهبر <a class="mw-redirect" title="جمعیت فدائیان اسلام" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%85%D8%B9%DB%8C%D8%AA_%D9%81%D8%AF%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85">فدائیان اسلام</a>، مقطعی و اکثراً بی‌ثمر بود. علت اصلی عدم تمایل او بر مبارزات مستقیم و صریح سیاسی در آن زمان به عقیدهٔ خاص او در این زمینه بازمی‌گشت. او معتقد بود که هرگونه جنبش مبارز و خواهان تغییرات می‌بایست توسط یک روحانی دینی هدایت شود. این در حالی بود که تأثیرگذارترین چهرهٔ این راه در آن زمان، <a title="محمد مصدق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D9%85%D8%B5%D8%AF%D9%82">محمد مصدق</a> بود که فردی <a title="سکولاریسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DA%A9%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%B3%D9%85">سکولار</a> و <a title="ملی‌گرایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%84%DB%8C%E2%80%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C">ملی‌گرا</a> محسوب می‌شد.<sup id="cite_ref-alislam_45-5" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-alislam-45">[۴۲]</a></sup></p>
<p>زمانی که نواب صفوی و یارانش در سال ۱۳۳۴ توسط حکومت دستگیر شدند، خمینی کوشید تا از اعدام نواب جلوگیری کند. وی با بروجردی و چند تن دیگر از علما مذاکره کرد، تا در موضوع مداخله کنند، اما در این کار توفیقی نیافت.<sup id="cite_ref-96" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-96">[۹۳]</a></sup></p>
<div id="NavFrame3" class="NavFrame">
<div class="NavHead"></div>
<div class="NavContent">
<table>
<tbody>
<tr>
<td></td>
<td valign="top">۱۲۸۱</td>
<td align="right" valign="top">قتل سید مصطفی پدر روح الله، تولد روح الله خمینی</td>
</tr>
<tr>
<td></td>
<td valign="top">۱۳۰۰</td>
<td align="right" valign="top">مهاجرت به قم برای تحصیلات حوزوی</td>
</tr>
<tr>
<td></td>
<td valign="top">۱۳۰۸</td>
<td align="right" valign="top">ازدواج با خدیجه ثقفی</td>
</tr>
<tr>
<td></td>
<td valign="top">۱۳۱۳</td>
<td align="right" valign="top">نیل به درجه اجتهاد</td>
</tr>
<tr>
<td></td>
<td valign="top">۱۳۲۵</td>
<td align="right" valign="top">مرجعیت و ریاست سید حسین بروجردی در قم</td>
</tr>
<tr>
<td></td>
<td valign="top">۱۳۴۱</td>
<td align="right" valign="top">مخالفت با طرح انقلاب سفید</td>
</tr>
<tr>
<td></td>
<td valign="top">۱۳۴۲</td>
<td align="right" valign="top">تشدید مبارزه، قیام پانزده خرداد و زندانی شدن خمینی و اعلام رسمی مرجعیت وی توسط علما</td>
</tr>
<tr>
<td></td>
<td valign="top">۱۳۴۳</td>
<td align="right" valign="top">مبارزه با کاپیتولاسیون و تبعید به ترکیه</td>
</tr>
<tr>
<td></td>
<td valign="top">۱۳۴۸</td>
<td align="right" valign="top">طرح درس ولایت فقیه در نجف</td>
</tr>
<tr>
<td></td>
<td valign="top">۱۳۵۶</td>
<td align="right" valign="top">مرگ مشکوک سیدمصطفی خمینی، انتشار مقاله علیه وی در روزنامه اطلاعات و آغاز قیام علیه محمدرضا شاه</td>
</tr>
<tr>
<td></td>
<td valign="top">۱۳۵۷</td>
<td align="right" valign="top">پیروزی انقلاب به رهبری روح الله خمینی، بازگشت به ایران و پایان حکومت پهلوی</td>
</tr>
<tr>
<td></td>
<td valign="top">۱۳۵۸</td>
<td align="right" valign="top">تأسیس جمهوری اسلامی، احراز جایگاه رهبری نظام به عنوان ولی فقیه با رفراندوم قانون اساسی</td>
</tr>
<tr>
<td></td>
<td valign="top">۱۳۵۹</td>
<td align="right" valign="top">آغاز جنگ ایران و عراق</td>
</tr>
<tr>
<td></td>
<td valign="top">۱۳۶۰</td>
<td align="right" valign="top">انقلاب فرهنگی به دستور خمینی</td>
</tr>
<tr>
<td></td>
<td valign="top">۱۳۶۷</td>
<td align="right" valign="top">پذیرش صلح با عراق توسط خمینی و پایان جنگ؛ عزل منتظری از قائم مقام رهبری</td>
</tr>
<tr>
<td></td>
<td valign="top">۱۳۶۸</td>
<td align="right" valign="top">دستور بازنگری قانون اساسی، درگذشت روح الله خمینی</td>
</tr>
</tbody>
</table>
</div>
</div>
<p>به گفته <a class="mw-redirect" title="حمید الگار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D9%85%DB%8C%D8%AF_%D8%A7%D9%84%DA%AF%D8%A7%D8%B1">حمید الگار</a> پس از مرگ <a title="سید حسین طباطبایی بروجردی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86_%D8%B7%D8%A8%D8%A7%D8%B7%D8%A8%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%AC%D8%B1%D8%AF%DB%8C">سید حسین طباطبایی بروجردی</a> (۱۳۴۰) خمینی به عنوان یکی از جانشینان بروجردی برای رهبری مذهبی مطرح شد. از نشانه‌های این امر، انتشار کتاب‌هایی در فقه و از جمله <a class="mw-redirect" title="توضیح المسائل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%88%D8%B6%DB%8C%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%A6%D9%84">توضیح المسائل</a> بود. به گفته <a title="یرواند آبراهامیان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%AF_%D8%A2%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86">آبراهامیان</a> توضیح المسائل خمینی در سال ۱۹۶۱ میلادی (۱۳۳۹–۱۳۴۰ خورشیدی) در نجف چاپ شد.<sup id="cite_ref-97" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-97">[۹۴]</a></sup> طولی نکشید که خمینی به عنوان مرجع تقلید جمع کثیری از شیعیان ایران شناخته شد.<sup id="cite_ref-al-islam4_98-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-al-islam4-98">[۹۵]</a></sup> اما به گفته عباس میلانی، پس از مرگ بروجردی، هرچند خمینی از مدرسان تأثیرگذار حوزه بود و مورد علاقه روحانیان نسل جوان بود، اما به‌طور قطع هم سطح سایر مراجع تثبیت شده قم نبود.<sup id="cite_ref-99" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-99">[۹۶]</a></sup></p>
<p>در سال ۱۳۴۰، زمانی که <a title="علی امینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">علی امینی</a>، نخست‌وزیر وقت، برای جلب حمایت علما از اصلاحات خود به قم رفت، با خمینی، <a title="سید محمدرضا گلپایگانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%DA%AF%D9%84%D9%BE%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C">گلپایگانی</a>، <a class="mw-redirect" title="مرعشی نجفی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%B9%D8%B4%DB%8C_%D9%86%D8%AC%D9%81%DB%8C">مرعشی نجفی</a> و <a title="سید محمدکاظم شریعتمداری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85_%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%AA%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C">شریعتمداری</a> دیدار کرد. در این دیدار، خمینی صراحتاً وظیفه علما را مبارزه با دیکتاتوری و تقویت نهضت‌های ملی و مردمی بیان کرد.<sup id="cite_ref-100" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-100">[۹۷]</a></sup></p>
<div class="hatnote navigation-not-searchable" role="note"></div>
<p>در مهر ماه سال ۱۳۴۱ <a title="تصویب‌نامه انجمن‌های ایالتی ولایتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B5%D9%88%DB%8C%D8%A8%E2%80%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D8%A7%D9%86%D8%AC%D9%85%D9%86%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%84%D8%AA%DB%8C_%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA%DB%8C">تصویب‌نامه انجمن‌های ایالتی ولایتی</a> مطرح و تصویب شد، که در آن برای اقلیت‌های مذهبی <a class="mw-redirect" title="زرتشتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%AA%DB%8C">زرتشتی</a>، <a class="mw-redirect" title="یهودی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D9%87%D9%88%D8%AF%DB%8C">یهودی</a>، <a title="مسیحی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B3%DB%8C%D8%AD%DB%8C">مسیحی</a> و <a class="mw-redirect" title="بهایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C">بهایی</a> منتخب، به جای شرط «سوگند به قرآن»، تنها از واژه سوگند خوردن به یک «کتاب» استفاده شده بود.<sup id="cite_ref-101" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-101">[۹۸]</a></sup> و شرط <a title="اسلام" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85">اسلام</a> برای انتخاب کنندگان و انتخاب شوندگان انجمن‌ها حذف شده بود.<sup id="cite_ref-102" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-102">[۹۹]</a></sup></p>
<p>این موضوع مخالفت شدید روحانیان را به همراه داشت. در این میان خمینی طبق یک اقدام خارج عرف دو بار مستقیماً به شاه نامه نوشت. در نامه اول خمینی چنین نوشت:<sup id="cite_ref-103" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-103">[۱۰۰]</a></sup></p>
<blockquote class="templatequote"><p>بسم الله الرحمن الرحیم</p>
<p>حضور مبارک اعلیحضرت همایونی پس از اهدای تحیت و دعا، به‌طوری‌که در روزنامه‌ها منتشر است، دولت در انجمنهای ایالتی و ولایتی، «اسلام» را در رأی‌دهندگان و منتخبین شرط نکرده؛ و به زنها حق رای داده‌است؛ و این امر موجب نگرانی علمای اعلام و سایر طبقات مسلمین است. بر خاطر همایونی مکشوف است که صلاح مملکت در حفظ احکام دین مبین اسلام و آرامش قلوب است. مستدعی است امر فرمایید مطالبی را که مخالف دیانت مقدسه و مذهب رسمی مملکت است، از برنامه‌های دولتی و حزبی حذف نمایند تا موجب دعاگویی ملت مسلمان شود.</p>
<p>الداعی: روح‌الله الموسوی</p></blockquote>
<p>و در نامه دوم خمینی شاه را از خشم مسلمانان برحذر کرد.</p>
<p>با افزایش فشار به حکومت، سرانجام در آذر ماه، شاه و دولت از شرط سوگند خوردن به «کتاب» عقب‌نشینی کردند و دولت نیز به صورت رسمی آن را اعلام کرد.<sup id="cite_ref-104" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-104">[۱۰۱]</a></sup> خمینی که تا این زمان کمتر در خارج از حلقه روحانیان شناخته شده بود، در راس نویسندگان نامه‌ای قرار گرفت که این پیروزی را به رهبران مذهبی سراسر کشور تبریک گفته‌بود.<sup id="cite_ref-105" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-105">[۱۰۲]</a></sup> این حرکت هماهنگ علما که به «نهضت دوماههٔ روحانیون» شهرت یافت، اولین پیروزی سیاسی روحانیون ایران به رهبری <a class="mw-redirect" title="خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">خمینی</a> بود.<sup id="cite_ref-106" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-106">[۱۰۳]</a></sup> برخی از علمای قم این اقدام را کافی دانستند، اما خمینی اهداف پشت پردهٔ حکومت <a title="دودمان پهلوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%88%D8%AF%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C">پهلوی</a> و دخالت آمریکا و <a title="صهیونیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D9%87%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C%D8%B3%D9%85">صهیونیسم</a> در امور مملکت را طرح کرد. ابعاد و عمق مبارزات خمینی فراتر از لغو تصویب‌نامه بود. او در اعلامیه‌ها و سخنرانی بعدی خود اعلام خطر کرد که اسلام و استقلال مملکت و <a title="اقتصاد ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">اقتصاد ایران</a> در معرض توطئهٔ صهیونیست هاست و تا رفع این خطرها نباید از پا نشست.<sup id="cite_ref-107" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-107">[۱۰۴]</a></sup></p>
<h3></h3>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mpr1963.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Mpr1963.jpg/220px-Mpr1963.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Mpr1963.jpg/330px-Mpr1963.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Mpr1963.jpg/440px-Mpr1963.jpg 2x" alt="" width="220" height="221" data-file-width="1008" data-file-height="1011" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>سخنرانی <a title="محمدرضا پهلوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C">محمدرضا پهلوی</a> پس از تصویب منشور انقلاب سفید. تهران. ۱۳۴۱</p>
</div>
</div>
</div>
<div class="hatnote navigation-not-searchable" role="note"></div>
<p>در دی‌ماه ۱۳۴۱ طرحی جدید توسط شاه با عنوان «<a title="انقلاب سفید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%B3%D9%81%DB%8C%D8%AF">انقلاب سفید</a>» یا «انقلاب شاه و میهن» با اصولی شش‌گانه اعلام شد.<sup id="cite_ref-imam-khomeini_108-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-imam-khomeini-108">[۱۰۵]</a></sup> معروف‌ترین بند این اصول شش‌گانهٔ انقلاب سفید، <a title="اصلاحات ارضی در ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%A7%D8%AA_%D8%A7%D8%B1%D8%B6%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">الغای رژیم ارباب و رعیتی</a> بود. شاه از مردم درخواست کرد که به پای صندوق‌ها آمده و به‌آن رأی بدهند.<sup id="cite_ref-al-islam4_98-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-al-islam4-98">[۹۵]</a></sup><sup id="cite_ref-hawze_54-6" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-hawze-54">[۵۱]</a></sup> احزاب <a title="ملی‌گرایی ایرانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%84%DB%8C%E2%80%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C">ملی‌گرا</a> با شعار «اصلاحات آری، دیکتاتوری نه» با اصلاحات موافقت کردند. احزاب <a title="چپ (گرایش سیاسی)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%86%D9%BE_(%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B4_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C)">چپ</a> نیز همراه با <a class="new" title="رادیو مسکو (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%B1%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%88_%D9%85%D8%B3%DA%A9%D9%88&amp;action=edit&amp;redlink=1">رادیو مسکو</a> از اقدام شاه حمایت کردند.<sup id="cite_ref-109" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-109">[۱۰۶]</a></sup></p>
<p>خمینی این اصلاحات را بیش از هر چیز به سود شاه و سلطنت او و زمینه برای نفوذ بیشتر آمریکا و اسرائیل به ایران می‌دانست.<sup id="cite_ref-hawze_54-7" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-hawze-54">[۵۱]</a></sup> بنابراین او در نشست علمای قم، خواهان تحریم رفراندوم شد.<sup id="cite_ref-al-islam4_98-2" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-al-islam4-98">[۹۵]</a></sup> علمای محافظه کارتر معتقد بودند توان مقابله با شاه را ندارند، اما سرانجام، دیگر علما نظر خمینی در خصوص تحریم انتخابات را پذیرفتند. خمینی در دوم بهمن، بیانیه شدیداللحنی علیه شاه صادر کرد.<sup id="cite_ref-110" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-110">[۱۰۷]</a></sup></p>
<p>شاه وارد قم شد تا نظر موافق علمای دین در مورد برنامه‌های خود را بگیرد.<sup id="cite_ref-al-islam4_98-3" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-al-islam4-98">[۹۵]</a></sup> خمینی با پیشنهاد استقبال از شاه شدیداً مخالفت و حتی خروج از مدارس و منازل را تحریم کرد. شاه نیز، در یک سخنرانی مخالفان اصلاحات را ارتجاع سیاه نامید.<sup id="cite_ref-111" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-111">[۱۰۸]</a></sup> سرانجام این رفراندوم انجام شد و رسانه‌های دولتی خبر از تصویب آن با اکثریت آراء دادند.<sup id="cite_ref-zsimam183_112-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-zsimam183-112">[۱۰۹]</a></sup></p>
<p>به دنبال آن، خمینی مردم ایران را به مبارزه منفی علیه حکومت فراخواند و شاه را به تمکین در برابر اسلام و علماء.<sup id="cite_ref-113" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-113">[۱۱۰]</a></sup> شاه نیز در ۲۳ اسفند آن سال در سخنانی تند، کسانی را که رفراندوم را تحریم کرده بودند به سرکوب و شدت عمل تهدید کرد. متقابلاً خمینی، طی بیانیه‌ای <a title="نوروز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2">نوروز</a> سال جدید، یعنی ۱۳۴۲ را عزای عمومی اعلام کرد.<sup id="cite_ref-al-islam4_98-4" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-al-islam4-98">[۹۵]</a></sup> او در این بیانیه از انقلاب سفید شاه به «انقلاب سیاه» تعبیر کرد و آن را هم‌سو با اهداف آمریکا و اسرائیل دانست.<sup id="cite_ref-imam-khomeini_108-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-imam-khomeini-108">[۱۰۵]</a></sup> این بیانیه که به امضای خمینی و هشت تن دیگر از علما رسید، خواستار تغییر دولت به علت عدول از احکام اسلام و تجاوز به <a class="mw-redirect" title="قانون اساسی مشروطیت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%DB%8C%D8%AA">قانون اساسی مشروطیت</a> شد.<sup id="cite_ref-114" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-114">[۱۱۱]</a></sup></p>
<p>مخالفان اصلی برنامه‌های اصلاحی شاه دو گروه قدرتمند بودند: <a title="جبهه ملی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A8%D9%87%D9%87_%D9%85%D9%84%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">جبهه ملی</a> از سویی و طبقه مذهبی و متحدانشان در بازار از سوی دیگر. جبهه ملی طی اعلامیه‌ای انقلاب سفید را «بازگشت به استبداد» دانست. علما نیز مخالف افزایش قدرت شاه، اصلاحات اراضی و اعطای حق رأی به زنان بودند.<sup id="cite_ref-115" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-115">[۱۱۲]</a></sup> ولی در میان معترضان، خمینی ضمن دوری جستن از طرح موضوعاتی چون اصلاحات ارضی و حق رأی زنان که موضوع اصلی مورد مخالفت دیگر روحانیون بود، به مسائلی می‌پرداخت که بیشتر، توده مردم را خشمگین می‌ساخت و مرکز ثقل مخالفتش با شاه بر سر نفوذ آمریکا در ایران بود.<sup id="cite_ref-116" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-116">[۱۱۳]</a></sup><sup id="cite_ref-117" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-117">[۱۱۴]</a></sup><sup id="cite_ref-118" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-118">[۱۱۵]</a></sup><sup id="cite_ref-119" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-119">[۱۱۶]</a></sup></p>
<div class="hatnote navigation-not-searchable boilerplate seealso" role="note"></div>
<p>روز دوم فروردین سال ۱۳۴۲، مصادف با ۲۵ شوال ۱۳۸۳ هجری قمری، سالمرگ <a title="جعفر صادق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1_%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82">جعفر صادق</a> و مطابق معمول، مجالس بسیاری به همین مناسبت در قم برگزار شده بود. منزل خمینی در محلهٔ «یخچال قاضی» نیز مملو از عزاداران بود، شماری از مأموران مخفی با لباس شخصی نیز در جمعیت درصدد راه‌اندازی اغتشاش و هیاهو در مجلس بودند.<sup id="cite_ref-hawze_54-8" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-hawze-54">[۵۱]</a></sup><sup id="cite_ref-hawze_54-9" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-hawze-54">[۵۱]</a></sup> خمینی، متوجه حضور مشکوک آن‌ها شد؛ و از طریق یکی از روحانیان هشدار داد، که برای سخنرانی در حرم <a title="فاطمه معصومه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%D9%87_%D9%85%D8%B9%D8%B5%D9%88%D9%85%D9%87">فاطمه معصومه</a> حاضر خواهد شد. این کار موجب دفع اهداف اغتشاش‌گرانه مأموران شد.<sup id="cite_ref-hawze_54-10" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-hawze-54">[۵۱]</a></sup></p>
<p>عصر همان روز به دعوت <a title="سید محمدرضا گلپایگانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%DA%AF%D9%84%D9%BE%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C">سید محمدرضا گلپایگانی</a>، مجلسی در مدرسهٔ فیضیه برگزار شد. مأموران مذکور در اواسط سخنرانی، وارد شدند و طلاب را مورد حمله قرار دادند. زد و خورد بین طلاب و مأمورین مخفی شدت گرفت. در این هنگام، نیروهای مسلح وارد درگیری شدند و گروه بسیاری از طلاب را زخمی و مجروح کردند.<sup id="cite_ref-alislam_45-6" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-alislam-45">[۴۲]</a></sup><sup id="cite_ref-hawze_54-11" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-hawze-54">[۵۱]</a></sup></p>
<p>در زمان حمله به فیضیه، خمینی برای حضور در مدرسه به راه افتاد، اما حاضران او را از این تصمیم منصرف کردند.<sup id="cite_ref-hawze_54-12" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-hawze-54">[۵۱]</a></sup> خمینی همان‌جا در یک سخنرانی از شخص شاه به‌عنوان عامل اصلی جنایت و هم‌پیمان با آمریکا و اسرائیل یاد می‌کند و از سکوت علمای قم و نجف و دیگر کشورهای اسلامی گلایه می‌کند و می‌گوید:<sup id="cite_ref-imam-khomeini_108-2" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-imam-khomeini-108">[۱۰۵]</a></sup><sup id="cite_ref-al-islam4_98-5" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-al-islam4-98">[۹۵]</a></sup> «امروز سکوت، همراهی با دستگاه جبار است.» روز سیزده فروردین، خمینی بیانیه‌ای را با عنوان «شاه‌دوستی یعنی غارتگری» منتشر کرد که در تاریخ انقلاب جایگاه ویژه‌ای دارد. در این اعلامیه، او به محاکمهٔ حکومت شاه پرداخت و «<a title="تقیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%82%DB%8C%D9%87">تقیه</a>» را در آن شرایط حرام دانست.<sup id="cite_ref-120" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-120">[۱۱۷]</a></sup><sup id="cite_ref-121" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-121">[۱۱۸]</a></sup><sup id="cite_ref-imam-khomeini_108-3" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-imam-khomeini-108">[۱۰۵]</a></sup><sup id="cite_ref-122" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-122">[۱۱۹]</a></sup></p>
<p>پس از این وقایع، شاه <a title="خدمت وظیفه عمومی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%AF%D9%85%D8%AA_%D9%88%D8%B8%DB%8C%D9%81%D9%87_%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C">خدمت نظام وظیفه</a> را برای طلاب جوان الزامی‌کرد. این کار، یعنی برتن کردن لباس نظامی و خدمت زیر پرچم شاهنشاهی برای طلاب مخالف بسیار دشوار و سخت بود. اما، خمینی پیکی به سربازخانه‌ها فرستاد و از طلاب درخواست کرد که «تزلزل به خود راه ندهند» و «از این فرصت برای تقویت جسم و روح خود استفاده کنند.»<sup id="cite_ref-hawze_54-13" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-hawze-54">[۵۱]</a></sup> خمینی در چهلم حادثهٔ فیضیه، دولت آن زمان را محکوم کرد که به فرمان آمریکا و اسرائیل، خواهان از ریشه‌برکندن اسلام است و خود را مصمم به مبارزه با این امر نشان داد.<sup id="cite_ref-al-islam4_98-6" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-al-islam4-98">[۹۵]</a></sup> و در پیامی اعلام کرد که در راه نیل به <a class="new" title="احدی الحسنیین (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%D8%AD%D8%AF%DB%8C_%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%86%DB%8C%DB%8C%D9%86&amp;action=edit&amp;redlink=1">یکی از دو نیکویی</a>، یعنی <a class="new" title="شهید شدن (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF_%D8%B4%D8%AF%D9%86&amp;action=edit&amp;redlink=1">شهادت</a> یا پیروزی، گام برمی‌دارد.<sup id="cite_ref-123" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-123">[۱۲۰]</a></sup></p>
<h3></h3>
<div class="hatnote navigation-not-searchable" role="note"></div>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ruhollah_Khomeini_speaking_to_his_followers_against_capitulation_day_1964.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b5/Ruhollah_Khomeini_speaking_to_his_followers_against_capitulation_day_1964.jpg/250px-Ruhollah_Khomeini_speaking_to_his_followers_against_capitulation_day_1964.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b5/Ruhollah_Khomeini_speaking_to_his_followers_against_capitulation_day_1964.jpg 1.5x" alt="" width="250" height="188" data-file-width="300" data-file-height="226" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>سخنرانی علیه شاه ۱۳ خرداد ۴۲: «اینها با اساس کار دارند، با اساس اسلام و روحانیت مخالفند، اینها نمی‌خواهند این اساس موجود باشد، اینها نمی‌خواهند صغیر و کبیر ما موجود باشد. اسرائیل نمی‌خواهد در این مملکت علماء اسلام باشند… ای جناب شاه، من به تو نصیحت می‌کنم، دست از این اعمال و رویه بردار، من میل ندارم که اگر روزی اربابها بخواهند، تو بروی مردم شکر گزاری کنند، من نمی‌خواهم تو مثل پدرت بشی.»<sup id="cite_ref-124" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-124">[۱۲۱]</a></sup></p>
</div>
</div>
</div>
<p>در فاصلهٔ میان حادثهٔ مدرسهٔ فیضیه و آغاز <a title="محرم (ماه)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D8%B1%D9%85_(%D9%85%D8%A7%D9%87)">ماه محرم</a>، یعنی ۲ فروردین تا ۴ خرداد ۱۳۴۲، مبارزات خمینی در قالب صدور اعلامیه‌های متعدد بود.<sup class="Fix-tag"><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact">[<i><a title="ویکی‌پدیا:نیازمند منبع" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%E2%80%8C%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B2%D9%85%D9%86%D8%AF_%D9%85%D9%86%D8%A8%D8%B9"><span title="این ادعا نیازمند ارجاعات به منابع معتبر است.">نیازمند منبع</span></a></i>]</sup></sup> اما با آغاز ماه محرم، اعتراضات رفته‌رفته به یک قیام تبدیل شد.<sup id="cite_ref-al-islam4_98-7" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-al-islam4-98">[۹۵]</a></sup> سخنرانی خمینی در روز ۱۳ خرداد مصادف با <a class="mw-redirect" title="روز عاشورا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%B2_%D8%B9%D8%A7%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7">روز عاشورا</a>، نقطه عطف مخالفت علنی وی با حکومت پهلوی بود و به انتقاد شدید از شاه، آمریکا و صهیونیسم پرداخت. در پی آن، برخی احزاب نظیر <a class="mw-redirect" title="نهضت آزادی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA_%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C">نهضت آزادی</a> از آن حمایت کردند.<sup id="cite_ref-125" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-125">[۱۲۲]</a></sup></p>
<p>ساعت ۳ بامداد ۱۵ خرداد، چند مأمور در تاریکی شب و پس از محاصرهٔ بیت خمینی، به درون خانه ریختند و او را<sup id="cite_ref-imam-khomeini_108-4" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-imam-khomeini-108">[۱۰۵]</a></sup> دستگیر کرده و ابتدا به بازداشتگاه <a title="باشگاه افسران وزارت جنگ" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%A7%D9%81%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%AA_%D8%AC%D9%86%DA%AF">باشگاه افسران</a><sup id="cite_ref-imam-khomeini_108-5" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-imam-khomeini-108">[۱۰۵]</a></sup> و س&#x200d;پس غروب روز بعد، به <a class="mw-redirect" title="زندان قصر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86_%D9%82%D8%B5%D8%B1">زندان قصر</a> واقع در تهران بردند.<sup id="cite_ref-al-islam4_98-8" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-al-islam4-98">[۹۵]</a></sup> بعد از انتقال خمینی به <a title="تهران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86">تهران</a>، خبر دستگیری او ابتدا در <a title="قم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D9%85">قم</a> و سپس در شهرهای دیگر به سرعت پیچید و واکنش‌هایی را به‌دنبال داشت. مردم در تهران، قم، <a title="شیراز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%B2">شیراز</a>، <a title="مشهد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B4%D9%87%D8%AF">مشهد</a> و <a title="ورامین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86">ورامین</a> به خیابان‌ها ریختند و شعارهایی نظیر «یا مرگ یا خمینی» سردادند. این قیام‌ها توسط نیروهای امنیتی سرکوب شد.<sup id="cite_ref-al-islam4_98-9" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-al-islam4-98">[۹۵]</a></sup> تظاهرات تا دو روز بعد از ۱۵ خرداد نیز ادامه یافت و ۳۲ نفر در این تظاهرات کشته شدند.<sup id="cite_ref-roshd_126-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-roshd-126">[۱۲۳]</a></sup><sup id="cite_ref-127" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-127">[۱۲۴]</a></sup> قیام ۱۵ خرداد یکی از مهم‌ترین حوادث سال‌های منتهی به انقلاب اسلامی محسوب می‌شد و موجب شد که بسیاری از علما سکوت خود را بشکنند و به نهضت خمینی بپیوندند.<sup id="cite_ref-al-islam4_98-10" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-al-islam4-98">[۹۵]</a></sup></p>
<p>این‌طور به نظر می‌رسید که حکومت تصمیم داشت خمینی را پس از محاکمه <a title="اعدام" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D9%85">اعدام</a> کند.<sup id="cite_ref-128" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-128">[۱۲۵]</a></sup> تا این‌که اعلامیه‌ای به امضای علما و مراجع و به ابتکار <a title="حسینعلی منتظری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1%DB%8C">حسینعلی منتظری</a> و امضای مهاجرین تهیه و منتشر شده‌بود، به صراحت مرجعیت خمینی را تأیید کرده و بعد از بیان شمول قانون مراجع و مصونیت خمینی از حکم اعدام، خواهان آزادی او شده بود.<sup id="cite_ref-hawze_54-14" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-hawze-54">[۵۱]</a></sup><sup id="cite_ref-baqer114_129-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-baqer114-129">[۱۲۶]</a></sup></p>
<p>در ۱۱ مرداد، خمینی را از زندان به حبس خانگی منتقل کردند. هرچند در برخی رسانه‌ها از سازش وی با حکومت سخن گفته شد، اما او در دیدارهایی که داشت بر تداوم مبارزه تأکید می‌کرد. حکومت پهلوی بر این باور بود، که با سرکوب و دستگیری جمع زیادی از معترضان، توانسته‌است اعتراضات را مهار کند. سرانجام در ۱۶ فروردین سال ۱۳۴۳، خمینی آزاد و به قم بازگردانده شد.<sup id="cite_ref-130" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-130">[۱۲۷]</a></sup></p>
<p>پس از آزادی نیز خمینی دست از سخنرانی علیه شاه و اسرائیل برنداشت و از فروردین ماه به افشاگری در خصوص رابطه شاه با اسرائیل پرداخت. در تیر ماه ۱۳۴۳، <a class="mw-redirect" title="سیدمحمود طالقانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF_%D8%B7%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%86%DB%8C">سیدمحمود طالقانی</a> و <a title="مهدی بازرگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86">مهدی بازرگان</a>، سران نهضت آزادی، به جرم حمایت از خمینی دستگیر و زندانی شدند.<sup id="cite_ref-131" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-131">[۱۲۸]</a></sup></p>
<div class="hatnote navigation-not-searchable" role="note"></div>
<p>۲۵ دی ۱۳۴۲ برابر با ۱۵ ژانویه ۱۹۶۴ دولت <a title="اسدالله علم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B9%D9%84%D9%85">اسدالله علم</a>، <a class="extiw" title="s:قانون اجازه استفاده مستشاران آمریکایی در ایران از مصونیت‌ها و معافیت‌های قرارداد وین" href="https://fa.wikisource.org/wiki/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B2%D9%87_%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%81%D8%A7%D8%AF%D9%87_%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D8%B2_%D9%85%D8%B5%D9%88%D9%86%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7_%D9%88_%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%81%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF_%D9%88%DB%8C%D9%86">لایحه اجازه استفاده مستشاران آمریکایی در ایران از مصونیت‌ها و معافیت‌های قرارداد وین</a> را به <a title="مجلس سنای ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%B3%D9%86%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">مجلس سنا</a> برد. طبق این طرح، ایران همانند ۳۸ کشور دیگر در دنیا به مستشاران نظامی آمریکا اجازه می‌داد که همچون دیپلمات‌ها و کارمندان اداری و فنی سفارتخانه‌ها از مصونیتها و معافیتهای مندرج در <a title="کنوانسیون وین درباره روابط کنسولی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%86%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86_%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87_%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7_%DA%A9%D9%86%D8%B3%D9%88%D9%84%DB%8C">کنوانسیون وین</a> برخوردار باشند. در ۳ مرداد ۱۳۴۳ مجلس سنا این قانون اجازه استفاده مستشاران آمریکایی از <a title="قرارداد وین درباره روابط سیاسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF_%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87_%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C">قرارداد وین درباره روابط سیاسی</a> را تصویب کرد و به <a title="مجلس شورای ملی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C">مجلس شورای ملی</a> فرستاد.<sup class="Fix-tag"><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact">[<i><a title="ویکی‌پدیا:نیازمند منبع" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%E2%80%8C%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B2%D9%85%D9%86%D8%AF_%D9%85%D9%86%D8%A8%D8%B9"><span title="این ادعا نیازمند ارجاعات به منابع معتبر است.">نیازمند منبع</span></a></i>]</sup></sup> در ۲۱ مهر ۱۳۴۳ این قانون با ۷۴ بلی و ۶۱ نه به تصویب مجلس شورای ملی رسید.<sup id="cite_ref-ReferenceA_132-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-ReferenceA-132">[۱۲۹]</a></sup> مجلهٔ داخلی مجلس شورا، پس از گذشت چند روز از تصویب لایحه به دست خمینی رسید و او متن کامل سخنرانی‌ها و گفتگوهایی که میان نمایندگان مجلس و رئیس دولت ردوبدل شده‌بود را مطالعه کرد.<sup id="cite_ref-133" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-133">[۱۳۰]</a></sup></p>
<p>خمینی تصمیم گرفت در ۴ آبان ۴۳، که آن سال که مصادف با زادروز محمدرضا شاه و سال‌زاد <a class="mw-redirect" title="فاطمه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%D9%87">فاطمه</a> دختر <a title="محمد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF">محمد</a> نیز بود، برای مردم سخنرانی کرده و دربارهٔ لایحهٔ کاپیتولاسیون با آن‌ها صحبت کند. شاه نماینده ای را به قم فرستاد و خمینی را تهدید کرد که علیه شاه، آمریکا و اسرائیل سخن نگوید. اما، خمینی بی اعتنا به تهدید شاه، سخنرانی اش را با آیه <a class="mw-redirect" title="استرجاع" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D8%B9">استرجاع</a> آغاز کرد و سخنرانی انتقادی شدیدی را ایراد کرد. دیگر علما نیز، با لحنی آرامتر علیه کاپیتولاسیون سخنرانی کردند.<sup id="cite_ref-imam-khomeini_108-6" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-imam-khomeini-108">[۱۰۵]</a></sup><sup id="cite_ref-134" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-134">[۱۳۱]</a></sup><sup id="cite_ref-135" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-135">[۱۳۲]</a></sup></p>
<p>خمینی در سخنرانی گفت:</p>
<blockquote class="templatequote"><p>… عزت ما پایکوب شد، عظمت ایران از بین رفت، عظمت ارتش ایران را پایکوب کردند. قانونی را به مجلس بردند که در آن ما را ملحق کردند به پیمان وین… که تمام مستشاران نظامی آمریکا با خانواده‌هایشان، با کارمندهای فنی‌شان با کارمندان اداری‌شان، با خدمه‌شان… از هر جنایتی که در ایران بکنند، مصون هستند. ملت ایران را از سگ‌های آمریکا پست‌تر کردند… آقا من اعلام خطر می‌کنم، ای ارتش ایران من اعلام خطر می‌کنم، ای سیاسیون ایران من اعلام خطر می‌کنم… والله گناهکار است کسی که فریاد نکند. ای سران اسلام به داد اسلام برسید. ای علمای نجف به داد اسلام برسید. ای علمای قم به داد اسلام برسید…<sup id="cite_ref-136" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-136">[۱۳۳]</a></sup></p></blockquote>
<p>شاه این‌بار تصمیم گرفت خمینی را به خارج از کشور تبعید کند.<sup id="cite_ref-hawze_54-15" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-hawze-54">[۵۱]</a></sup> سحرگاه روز سیزده آبان گروهی مأمور اعزامی از تهران وی را دستگیر و مستقیماً راهی <a title="فرودگاه بین‌المللی مهرآباد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%A8%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%84%DB%8C_%D9%85%D9%87%D8%B1%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF">فرودگاه مهرآباد</a> کردند.<sup id="cite_ref-al-islam4_98-11" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-al-islam4-98">[۹۵]</a></sup> او در آن‌جا با یک فروند هواپیمای نظامی، به <a title="آنکارا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%86%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7">آنکارا</a> انتقال داده‌شد. پس از تبعید خمینی موجی از اعتراض‌ها در قالب تظاهرات در تهران، تعطیلی طولانی‌مدت درس حوزه‌ها و ارسال طومارها و نامه‌ها به سازمان‌های بین‌المللی و مراجع تقلید به راه افتاد.<sup id="cite_ref-imam-khomeini_108-7" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-imam-khomeini-108">[۱۰۵]</a></sup></p>
<h3></h3>
<p>خمینی را ابتدا به <a title="آنکارا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%86%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A7">آنکارا</a> بردند و یک روز در هتل بولوار پالاس و هفت روز در ساختمانی محصور نگه داشتند. سپس به شهر <a title="بورسا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%B3%D8%A7">بورسا</a> منتقل کردند. پسر وی، سید مصطفی، نیز در همان روز ۱۳ آبان دستگیر شد و دو ماه بعد به بورسا منتقل شد. وی در ترکیه تحت مراقبت شدید مأموران امنیتی بود. ضمن آنکه، به جهت قوانین این کشور، حق پوشیدن لباس روحانیت در ملأ عام را نیز نداشت. وی در این مدت به امور فرهنگی، رسیدگی به امور مسلمانان، تألیف کتب و پیگیری اوضاع حوزه می‌پرداخت. مراجع تقلید نظیر <a title="سید محسن حکیم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%AD%DA%A9%DB%8C%D9%85">سید محسن حکیم</a>، <a title="سید محمدهادی میلانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C_%D9%85%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%86%DB%8C">میلانی</a>، <a class="mw-redirect" title="مرعشی نجفی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%B9%D8%B4%DB%8C_%D9%86%D8%AC%D9%81%DB%8C">مرعشی نجفی</a> و <a title="سید ابوالقاسم خویی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85_%D8%AE%D9%88%DB%8C%DB%8C">خویی</a> به این وضع اعتراض کردند و حتی <a title="حزب ملل اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D9%85%D9%84%D9%84_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">حزب ملل اسلامی</a> دست به مبارزه مسلحانه زد. این اعتراضات و هجوم رسانه‌های جهانی سبب شد، پس از یک سال، در تاریخ ۱۳ مهر ۱۳۴۴، وی به نجف منتقل شود.<sup id="cite_ref-137" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-137">[۱۳۴]</a></sup></p>
<p>خمینی در نجف برای مدت چهارده سال به تدریس پرداخت و به آرامی نیروهایش را ساماندهی می‌کرد. سلسله سخنرانی‌هایی که او در پایان دهه شصت میلادی انجام داد را می‌توان مبانی جمهوری اسلامی دانست.<sup id="cite_ref-138" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-138">[۱۳۵]</a></sup> وی از آبان ۱۳۴۴ در مسجد <a class="mw-redirect" title="شیخ انصاری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%DB%8C%D8%AE_%D8%A7%D9%86%D8%B5%D8%A7%D8%B1%DB%8C">مرتضی انصاری</a> به تدریس <a class="mw-redirect" title="خارج فقه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC_%D9%81%D9%82%D9%87">خارج فقه</a> پرداخت و طی آن به ارائه دروس حکومت اسلامی پرداخت. در سال ۱۳۴۵، در ایران طرح سربازی اجباری طلاب و قرار گرفتن امتحانات حوزه ذیل <a title="وزارت آموزش و پرورش" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%AA_%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4_%D9%88_%D9%BE%D8%B1%D9%88%D8%B1%D8%B4">وزارت آموزش و پرورش</a> مطرح شد، که نگرانی‌هایی را برانگیخت. خمینی در ۲۷ فروردین سال ۱۳۴۶، نخستین اعلامیه خود را در نجف خطاب به حوزویان ایران صادر کرد و از آن‌ها خواست به مبارزه ادامه دهند و در برابر این طرح‌ها شکیبایی ورزند. در پی بروز <a class="mw-redirect" title="جنگ شش روزه اعراب و اسرائیل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%B4%D8%B4_%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%87_%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D8%A8_%D9%88_%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84">جنگ شش روزه اعراب و اسرائیل</a> در خرداد ۱۳۴۶، خمینی فتوای تحریم هر گونه رابطه سیاسی و تجاری میان دول اسلامی و اسرائیل و تجریم خرید کالاهای اسرائیلی را صادر کرد. همچنین، برای پرداخت <a title="زکات" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%DA%A9%D8%A7%D8%AA">زکات</a> و <a title="صدقه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D8%AF%D9%82%D9%87">صدقات</a> به چریک‌های <a class="mw-redirect" title="فلسطینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%DB%8C%D9%86%DB%8C">فلسطینی</a> اجازه داد. در <a title="جنگ یوم کیپور" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%DB%8C%D9%88%D9%85_%DA%A9%DB%8C%D9%BE%D9%88%D8%B1">جنگ یوم کیپور</a> نیز از مردم ایران و دیگر مسلمانان خواست که برای جبهه مسلمانان، دارو، اسلحه و آذوقه بفرستند.<sup id="cite_ref-139" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-139">[۱۳۶]</a></sup></p>
<p>در سال تیر ۱۳۴۷ با وقوع کودتا توسط <a class="mw-redirect" title="حسن البکر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%A7%D9%84%D8%A8%DA%A9%D8%B1">حسن البکر</a>، <a title="حزب بعث - منطقه عراق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%A8%D8%B9%D8%AB_-_%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82">حزب بعث</a> در عراق به قدرت رسید و رابطه میان دو کشور ایران و عراق تیره شد. در فروردین ۱۳۴۸، در پی الغای پیمان مربوط به مرز <a title="اروندرود" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D8%B1%D9%88%D8%AF">اروندرود</a> از سوی محمدرضاشاه، حکومت عراق سیاست‌های سخت گیرانه ای را علیه <a class="mw-redirect" title="مردم ایرانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C">ایرانی تباران</a> مقیم عراق اتخاذ کرد و به اخراج ایرانیان از جمله طلاب (<a class="mw-redirect" title="معاودین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%88%D8%AF%DB%8C%D9%86">معاودین</a>) مبادرت ورزید. حزب بعث در پی بهره‌برداری از دشمنی خمینی با حکومت پهلوی بود، اما وی همکاری با حکومت عراق را نپذیرفت و از <a title="ایرانیان عراق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82">ایرانیان مقیم عراق</a> حمایت کرد و از اخراج آن‌ها انتقاد کرد.<sup id="cite_ref-140" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-140">[۱۳۷]</a></sup></p>
<p>در ایران به تدریج شخصیت‌ها و چهره‌های بسیاری در کنار احزاب و گروه‌های مختلف، تبعیت خود را نسبت به خمینی اعلام می‌کردند. مدتی بعد از تبعید او، گروهی به نام <a title="حزب مؤتلفه اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D9%85%D8%A4%D8%AA%D9%84%D9%81%D9%87_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">هیئت موتلفهٔ اسلامی</a> شکل گرفت که هستهٔ اصلی آن در تهران بود.<sup id="cite_ref-al-islam4_98-12" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-al-islam4-98">[۹۵]</a></sup> در اوایل دهه پنجاه شمسی، خمینی توانست حامیانی در میان روشنفکران مذهبی بیابد. <a title="جلال آل احمد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84_%D8%A2%D9%84_%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF">جلال آل احمد</a> و <a title="علی شریعتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%AA%DB%8C">علی شریعتی</a> از مهم‌ترین افرادی بودند، که با نوشته‌ها و سخنرانی‌هایشان زمینه را برای پذیرش داخلی خمینی به عنوان رهبر جنبش دمکراتیک ضد شاه هموار کردند.<sup id="cite_ref-141" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-141">[۱۳۸]</a></sup> در پی کشته شدن روحانی مبارز، <a title="سید محمدرضا سعیدی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D8%B3%D8%B9%DB%8C%D8%AF%DB%8C">سید محمدرضا سعیدی</a>، در زندان شاه، خمینی در ۲۰ تیر ۱۳۴۹ اطلاعیه ای را صادر کرد و نسبت به عقد قرارداد بین حکومت ایران و سرمایه داران آمریکایی و دیگر کشورهای استعماری هشدار داد. در تیر سال ۱۳۵۰، علیه هزینه‌های گزاف برگزاری <a title="جشن‌های ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%B4%D9%86%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%DB%B2%DB%B5%DB%B0%DB%B0_%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87_%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">جشن‌های ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی ایران</a> اعلامیه داد و حضور در آن را تحریم کرد. همچنین، علیه انحلال احزاب سیاسی و تشکیل <a title="حزب رستاخیز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AE%DB%8C%D8%B2">حزب رستاخیز</a> موضع‌گیری کرد و حضور در آن را حرام دانست. این موضع‌گیری‌ها در بین دانشجویان ایرانی خارج از کشور مقبولیت یافت.<sup id="cite_ref-142" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-142">[۱۳۹]</a></sup> در دهه ۱۳۵۰ ارتباط خمینی با دانشجویان ایرانی در <a title="اروپا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7">اروپا</a> و آمریکا گسترش یافت. <a class="mw-redirect" title="سید صادق طباطبایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82_%D8%B7%D8%A8%D8%A7%D8%B7%D8%A8%D8%A7%DB%8C%DB%8C">سید صادق طباطبایی</a> و <a title="ابراهیم یزدی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85_%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DB%8C">ابراهیم یزدی</a> واسطه انتقال پیام‌ها و اطلاعیه‌های وی برای <a title="اتحادیه انجمن‌های اسلامی دانشجویان در اروپا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%87_%D8%A7%D9%86%D8%AC%D9%85%D9%86%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7">اتحادیه انجمن‌های اسلامی دانشجویان در اروپا</a> و آمریکا بودند.<sup id="cite_ref-143" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-143">[۱۴۰]</a></sup></p>
<p>در پی تشدید اختلاف میان دولت ایران و عراق و افزایش فشار بر ایرانیان، خمینی طی تلگرافی به <a class="mw-redirect" title="حسن البکر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%A7%D9%84%D8%A8%DA%A9%D8%B1">حسن البکر</a> اعتراض کرد و درخواست خروج از این کشور را داد، اما حکومت عراق اجازه خروج نداد. با انعقاد <a title="عهدنامه ۱۹۷۵ الجزایر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%87%D8%AF%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%DB%B1%DB%B9%DB%B7%DB%B5_%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B1">پیمان الجزایر</a> میان شاه و <a title="صدام حسین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D9%85_%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86">صدام حسین</a> و کاهش اختلاف میان دو دولت، فشارها بر خمینی تشدید شد.<sup id="cite_ref-144" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-144">[۱۴۱]</a></sup></p>
<p>روحانیون مخالف شاه توسط <a class="mw-redirect" title="خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">خمینی</a> از <a title="عراق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82">عراق</a> رهبری می‌شدند و شبکه‌ای مخفی و غیررسمی در کشور داشتند. چهره‌های شاخص این گروه عبارت بودند از: <a title="حسینعلی منتظری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1%DB%8C">حسینعلی منتظری</a>، مدرس برجسته <a class="mw-redirect" title="فقه اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%82%D9%87_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">فقه اسلامی</a> در قم، که به عنوان مخالف آشتی‌ناپذیر رژیم، سه بار به زندان افتاد؛ <a title="سید محمد بهشتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%A8%D9%87%D8%B4%D8%AA%DB%8C">سید محمد بهشتی</a> هوشیارترین عضو سیاسی گروه<sup class="Fix-tag"><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact">[<i><a title="ویکی‌پدیا:نیازمند منبع" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%E2%80%8C%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B2%D9%85%D9%86%D8%AF_%D9%85%D9%86%D8%A8%D8%B9"><span title="این ادعا نیازمند ارجاعات به منابع معتبر است.">نیازمند منبع</span></a></i>]</sup></sup>؛ <a title="مرتضی مطهری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%AA%D8%B6%DB%8C_%D9%85%D8%B7%D9%87%D8%B1%DB%8C">مرتضی مطهری</a> متفکر و نظریه‌پرداز عمده گروه؛ و دو روحانی جوان‌تر سازمان دهنده گروه به نام‌های <a title="اکبر هاشمی رفسنجانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DA%A9%D8%A8%D8%B1_%D9%87%D8%A7%D8%B4%D9%85%DB%8C_%D8%B1%D9%81%D8%B3%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C">اکبر هاشمی رفسنجانی</a> و <a class="mw-redirect" title="علی خامنه‌ای" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C">علی خامنه‌ای</a>. خمینی که از سال ۱۳۴۲، در <a title="نجف" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%AC%D9%81">نجف</a> می‌زیست، به تدریج تعبیر خود از اسلام شیعه را گسترش داد. او چارچوب نظریه سیاسی خود را در سخنرانی‌هایش، در اواخر دهه ۱۳۴۰، تدوین و تنظیم کرد و سپس آن را با عنوان «<a class="mw-redirect" title="ولایت فقیه (کتاب)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8)">ولایت فقیه: حکومت اسلامی</a>» بدون ذکر نام مؤلف، منتشر کرد.<sup id="cite_ref-145" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-145">[۱۴۲]</a></sup><sup id="cite_ref-autogenerated1_146-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-autogenerated1-146">[۱۴۳]</a></sup> دروس ولایت فقیه در میان روحانیون مبارز در ایران اشاعه یافت و شور مبارزه را زنده نگه داشت. در سال ۱۳۵۴، پیروان خمینی در سالگرد ۱۵ خرداد، به مدت سه روز در مدرسه فیضیه شعار «درود بر خمینی، مرگ بر سلسله پهلوی» را سر دادند. در مقابل، حکومت به مدرسه فیضیه یورش برد و معترضان را سرکوب و مدرسه را تعطیل کرد. در پی آن، خمینی طی اطلاعیه ای ضمن تقبیح سرکوب طلاب که به کشته شدن چند تن انجامیده بود، پیروزی را نوید داد.<sup id="cite_ref-147" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-147">[۱۴۴]</a></sup></p>
<p>در سال ۱۳۵۶، خمینی با هوشمندی از سیاست فضای باز سیاسی حکومت پهلوی استفاده کرد و در اطلاعیه ای همه افراد وطنخواه و دانشجویان را به بهره‌گیری از آن برای مبارزه با حکومت پهلوی دعوت کرد. مرگ سیدمصطفی، پسر بزرگ وی، در ۱ آبان ۱۳۵۶ موجب تشکیل مجالس ترحیم در نجف و ایران شد و بار دیگر نام خمینی را در میان عموم مردم بر سر زبان‌ها انداخت. بازار و کلاس‌های حوزه به مدت دو روز تعطیل شد. به خصوص، مردم در مجلس ختم در <a title="مسجد اعظم قم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF_%D8%A7%D8%B9%D8%B8%D9%85_%D9%82%D9%85">مسجد اعظم قم</a> شعار «درود بر خمینی» سر دادند.<sup id="cite_ref-148" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-148">[۱۴۵]</a></sup> برخی چون <a title="حامد الگار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%A7%D9%85%D8%AF_%D8%A7%D9%84%DA%AF%D8%A7%D8%B1">حامد الگار</a> و هنری مانسون کشته شدن مصطفی خمینی را شروع زنجیره اتفاقاتی می‌دانند که منجر به انقلاب ایران شد.<sup id="cite_ref-Algar_149-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-Algar-149">[۱۴۶]</a></sup><sup id="cite_ref-150" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-150">[۱۴۷]</a></sup></p>
<p>در تاریخ ۱۷ دی، <a title="اطلاعات (روزنامه)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA_(%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87)">روزنامه اطلاعات</a> در <a title="ایران و استعمار سرخ و سیاه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1_%D8%B3%D8%B1%D8%AE_%D9%88_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%87">مقاله‌ای</a> مقاله نیشداری ضد روحانیت مخالف نوشت. آنان را «ارتجاع سیاه» نامید و به همکاری پنهان با کمونیسم بین‌الملل برای محو دستاوردهای انقلاب سفید متهم ساخت. همچنین خمینی را به بیگانه بودن و جاسوسی برای <a title="بریتانیا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7">بریتانیا</a> در دوران جوانی متهم کرد و او را بی‌بندوبار و نویسنده اشعار شهوت‌انگیز <a title="تصوف" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B5%D9%88%D9%81">صوفیانه</a> نامید. هرچند، خمینی پاسخی به این مقاله نداد، ولی این مقاله شهر قم را به خشم آورد. حوزه‌های علمیه و بازار تعطیل و خواستار عذرخواهی علنی حکومت شدند. حدود ۴۰۰۰ نفر از طلاب و هواداران آنان در روز ۱۹ ماه دی در تظاهرات به سردادن شعار پرداخته و با پلیس درگیر شدند. در این درگیری‌ها بنا به اعلام حکومت دوتن و به گفته مخالفان هفتاد تن کشته و بیش از پانصد نفر زخمی شدند.<sup id="cite_ref-151" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-151">[۱۴۸]</a></sup><sup id="cite_ref-152" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-152">[۱۴۹]</a></sup> روز بعد خمینی خواستار تظاهرات بیشتر شد و به شهر قم و آنان که «روحانیت مترقی» نامید، به خاطر ایستادگی در برابر حکومت تبریک گفت و شاه را به همکاری با آمریکا برای نابودی ایران متهم کرد.<sup id="cite_ref-153" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-153">[۱۵۰]</a></sup> در پی آن تظاهرات پی در پی در شهرهای دیگر کشور ادامه یافت. در آستانه ماه <a title="رمضان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%85%D8%B6%D8%A7%D9%86">رمضان</a>، خمینی مساجد و منابر را به مبارزه با حکومت پهلوی فراخواند.<sup id="cite_ref-154" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-154">[۱۵۱]</a></sup></p>
<p>به نوشته <a title="یرواند آبراهامیان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%AF_%D8%A2%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86">یرواند آبراهامیان</a>، خمینی در سخنرانی‌های خود برای طلاب، از حکومت روحانیون حمایت می‌کرد، اما در اعلامیه‌های عمومی بحث روشنی از این‌گونه حکومت به میان نمی‌آورد و از کاربرد ولایت فقیه خودداری می‌کرد. در عوض، او استراتژی سال ۱۳۴۲، یعنی حمله به نقطه‌ضعف‌های اصلی رژیم را ادامه می‌داد. شاه را به خاطر فروش کشور به امپریالیست‌ها و کمک به اسرائیل؛ نقض مشروطیت و زیر پا نهادن <a title="قانون اساسی مشروطه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87">قانون اساسی مشروطه</a>؛ حمایت از ثروتمندان و استثمار فقرا؛ نابودی فرهنگ ملی؛ تشویق و اشاعه فساد و هدر دادن منابع باارزش کشور در قصرها؛ خرید تسلیحات؛ نابودی کشاورزی و در نتیجه وابسته ساختن هرچه بیشتر ایران به غرب، مورد انتقاد قرار می‌داد. او ضمن مقایسه شاه با <a title="یزید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D8%B2%DB%8C%D8%AF">یزید</a>، مؤمنان را به سرنگونی رژیم پهلوی و بیرون راندن امپریالیستها، فرامی‌خواند.<sup id="cite_ref-155" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-155">[۱۵۲]</a></sup> خمینی می‌کوشید تا بیشتر گروه‌های مخالف را با خود همراه کند، برای مثال هنگام اعتراض مطهری به سخنرانی‌های «ضد روحانی» شریعتی در حسینیه ارشاد، سکوت کرد و حتی بدون نام بردن از شریعتی، به استفاده از شعارها و عباراتی که سخنرانان حسینیه ارشاد رواج داده بودند (مثل «مستضعفین»، «زباله‌دان تاریخ» و «دین افیون توده‌ها نیست»)، ادامه داد. بسیاری از جوانان متفکر، با شنیدن این عبارات ولی غافل از سخنرانی‌های او در <a title="نجف" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%AC%D9%81">نجف</a>، بی‌درنگ نتیجه گرفتند که خمینی با تفسیر شریعتی از اسلام انقلابی موافق است.<sup id="cite_ref-156" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-156">[۱۵۳]</a></sup> در اواخر سال ۵۷ و هنگام نابودی حکومت پهلوی، محبوبیت خمینی در بین طرفداران شریعتی آنچنان بود که آنان &#8211; نه روحانیون &#8211; لقب «امام» را رواج دادند.<sup id="cite_ref-157" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-157">[۱۵۴]</a></sup> بدین سان، خمینی با تبلیغ پیام مبهم اما دلخواه توده‌ها، طیف گسترده‌ای از نیروهای اجتماعی و همچنین سازمان‌های سیاسی مذهبی و سکولار را با خود همراه کرد.<sup id="cite_ref-158" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-158">[۱۵۵]</a></sup> <a title="نیکی کدی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%DB%8C%DA%A9%DB%8C_%DA%A9%D8%AF%DB%8C">نیکی کدی</a> می‌گوید در سال‌های ۱۳۵۶–۵۷ و در دوران انقلاب، در مصاحبه‌هایی متعددی که خمینی با رسانه‌ها داشت بارها اعلام داشت که نه او و نه هیچ از یک علما قدرت را در دست نخواهند داشت. همچنین هیچگاه در این دوران و اوایل پیروزی انقلاب اشاره‌ای به ولایت فقیه نکرد.<sup id="cite_ref-159" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-159">[۱۵۶]</a></sup></p>
<h3></h3>
<p>دوران اقامت او در نجف بعد از اعتراضاتی که بدنبال چاپ مقاله‌ای در روزنامه اطلاعات علیه او پایان یافت. به نوشته عباس میلانی، در آن زمان صدام حسین تصمیم گرفت که خمینی را از عراق اخراج کند. خمینی پس از اخراج از عراق به فرانسه رفت.<sup id="cite_ref-160" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-160">[۱۵۷]</a></sup> اما، به نوشته حاج‌منوچهری در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، به علت تشدید فشارهای حکومت بعث عراق، خمینی، خود، تصمیم به ترک عراق گرفت. در ۹ مهر ماه ۱۳۵۷، حکومت پهلوی اعلام کرد که همه ایرانیان خارج از کشور می‌توانند بازگردند، که لغو تلویحی حکم تبعید خمینی به‌شمار می‌رفت. با این حال، خمینی کوشید به <a title="کویت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%AA">کویت</a> برود. اما، کویت اجازه ورود نداد و خمینی بناچار و بنا بر پیشنهاد فرزندش، <a title="سید احمد خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">سید احمد خمینی</a>، راهی <a title="پاریس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%B3">پاریس</a> شد و در ۱۴ مهر به این شهر رسید.<sup id="cite_ref-161" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-161">[۱۵۸]</a></sup></p>
<p>در فرانسه، خمینی برای آنکه استقلال خود را از گروه‌های سیاسی ایرانی نشان دهد، در یک منزل اجاره ای در دهکده <a class="mw-redirect" title="نوفل لو شاتو" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D9%81%D9%84_%D9%84%D9%88_%D8%B4%D8%A7%D8%AA%D9%88">نوفل لو شاتو</a>، در حومه پاریس، مستقر شد. با آنکه دولت فرانسه وی را از فعالیت سیاسی منع کرده بود، دانشجویان ایرانی مقیم اروپا دسته دسته به ملاقات وی می‌رفتند. اعلامیه‌های سیاسی وی نیز به سرعت از پاریس به تهران می‌رسید. شخصیت‌های ملی‌گرا، از جمله <a title="مهدی بازرگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86">مهدی بازرگان</a> و <a title="کریم سنجابی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85_%D8%B3%D9%86%D8%AC%D8%A7%D8%A8%DB%8C">کریم سنجابی</a> در پاریس به دیدار وی رفتند، تا مواضعشان را با وی یکسان کنند و عملاً رهبری وی را پذیرفتند. همچنین، یاران روحانی وی نظیر <a title="مرتضی مطهری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%AA%D8%B6%DB%8C_%D9%85%D8%B7%D9%87%D8%B1%DB%8C">مرتضی مطهری</a> و <a title="سید محمد بهشتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%A8%D9%87%D8%B4%D8%AA%DB%8C">سید محمد بهشتی</a>، به دیدارش شتافتند. در همین زمان، خمینی از بازرگان و مطهری خواست تا نسبت به تشکیل <a class="mw-redirect" title="شورای انقلاب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8">شورای انقلاب</a> اقدام کنند. در ایران، <a title="اعتصاب سراسری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%A8_%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%B1%DB%8C">اعتصاب سراسری</a> به درخواست خمینی حکومت را دچار بحران کرد و به خصوص، اعتصاب در <a class="mw-redirect" title="سازمان صدا و سیما" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%B5%D8%AF%D8%A7_%D9%88_%D8%B3%DB%8C%D9%85%D8%A7">سازمان صدا و سیما</a>، <a title="صنعت نفت ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA_%D9%86%D9%81%D8%AA_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">صنعت نفت ایران</a>، بانکها، مخابرات و حتی نخست‌وزیری امور حکومت را مختل کرد. در پی <a class="mw-redirect" title="راهپیمایی تاسوعا و عاشورای ۱۳۵۷" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%AA%D8%A7%D8%B3%D9%88%D8%B9%D8%A7_%D9%88_%D8%B9%D8%A7%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7">راهپیمایی‌های محرم در آذر سال ۱۳۵۷</a>، جایگاه خمینی به عنوان رهبر انقلاب رسماً تثبیت شد.<sup id="cite_ref-162" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-162">[۱۵۹]</a></sup></p>
<p>تبعید خمینی به فرانسه با نظر مساعد شاه انجام شد. شاه چنین می‌پنداشت که <a class="mw-redirect" title="ژورنالیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%98%D9%88%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">ژورنالیسم</a> شفاف غرب به روشن شدن مواضع خمینی و به حاشیه رانده شدن او منجر می‌شود. به نوشته <a title="عباس میلانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D9%85%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%86%DB%8C">عباس میلانی</a> محاسبات شاه در این مورد اشتباه از کار درآمد. خمینی در پاریس ردای یک <a class="mw-redirect" title="لیبرال" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%84%DB%8C%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%84">لیبرال</a> پوشید. او اعلام کرد که در بازگشت به ایران به قم خواهد رفت و نقشی در قدرت نخواهد داشت. او اعلام کرد که تنها قصد دارد در قم در کسوت یک روحانی به امور معنوی مقلدان خود بپردازد.<sup id="cite_ref-163" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-163">[۱۶۰]</a></sup> در آن زمان کتاب‌های خمینی برای دو دهه در ایران ممنوع بود و به همین دلیل هم برای مردم مشکل بود که ایدئولوژی واقعی خمینی را درک کنند. در دوران اولیه مبارزه، خمینی هیچ تلاشی برای پنهان کردن ایده‌های خلاف دمکراسی خود نکرد. اما در چند ماه پیش از انقلاب خمینی کوچکترین اشاره‌ای به مواضع مخالف پیشین خود در قبال اصلاح اراضی، حق رأی زنان و ولایت فقیه نکرد.<sup id="cite_ref-164" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-164">[۱۶۱]</a></sup> با وجود توصیه مشاورانش خمینی در پاریس از هرگونه مصالحه با شاه خوداری کرد و جز به سقوط شاه رضایت نداد. این امر در کوتاه زمانی صورت پذیرفت. بعد از رفتن شاه، خمینی به مانند قهرمانی به ایران بازگشت. چند روز بعد و در زمانی که ارتش شاه اعلام بی‌طرفی کرد او به این هدف خود دست یافت.<sup id="cite_ref-165" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-165">[۱۶۲]</a></sup></p>
<h3></h3>
<p>محمدرضا شاه در ۲۶ دی ماه ۱۳۵۷، تحت عنوان معالجات پزشکی کشور را ترک کرد. سرانجام، خمینی پس از ۱۴ سال تبعید و ۴ ماه اقامت در فرانسه در <a class="mw-redirect" title="بازگشت سید روح‌الله خمینی به ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DA%AF%D8%B4%D8%AA_%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%A8%D9%87_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">۱۲ بهمن ۱۳۵۷ از فرانسه به ایران بازگشت</a>. جمعیت انبوهی به استقبال وی آمدند و سپس، به <a title="بهشت زهرا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%87%D8%B4%D8%AA_%D8%B2%D9%87%D8%B1%D8%A7">بهشت زهرا</a> رفتند و خمینی سخنرانی معروفی را علیه حکومت پهلوی و دولت <a title="شاپور بختیار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B1_%D8%A8%D8%AE%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B1">بختیار</a> ایراد کرد.<sup id="cite_ref-166" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-166">[۱۶۳]</a></sup></p>
<p>سال ۲۰۱۵ مأمور سابق <a title="موساد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%A7%D8%AF">موساد</a> گفت پیش از بازگشت خمینی، <a title="شاپور بختیار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B1_%D8%A8%D8%AE%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B1">شاپور بختیار</a> طرح ترورش را به اسراییل پیشنهاد کرد، اما <a title="موساد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%A7%D8%AF">موساد</a> نپذیرفت.<sup id="cite_ref-167" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-167">[۱۶۴]</a></sup></p>
<table class="toccolours">
<tbody>
<tr>
<td>«من دولت تعیین می‌کنم، من تو دهن این دولت می‌زنم، من دولت تعیین می‌کنم، من به پشتیبانی این ملت دولت تعیین می‌کنم… دولت غیرقانونی باید برود، تو [بختیار] غیرقانونی هستی، دولتی که ما می گوئیم، دولتی است که متکی به آرای ملت است، متکی به حکم خداست، تو باید یا خدا را انکار کنی یا ملت را.»</td>
</tr>
<tr>
<td><i>سخنرانی روح‌الله خمینی در ۱۲ بهمن در بهشت زهرا</i><sup id="cite_ref-168" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-168">[۱۶۵]</a></sup></td>
</tr>
</tbody>
</table>
<p>خمینی چند روز بعد، بازرگان را مسئول تشکیل <a title="دولت موقت ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA_%D9%85%D9%88%D9%82%D8%AA_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">دولت موقت</a> با شرط در نظر نگرفتن روابط حزبی کرد. در حکمی که خمینی برای بازرگان صادر کرد، دولت وی را مسئول برگزاری <a title="همه‌پرسی نظام جمهوری اسلامی در ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D9%BE%D8%B1%D8%B3%DB%8C_%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">رفراندوم تغییر نظام به جمهوری اسلامی</a>، تشکیل مجلس مؤسسان برای تدوین قانون اساسی جدید و برگزاری انتخابات مجلس نمایندگان کرد. همزمان، استعفای برخی مقامات، نمایندگان، مدیران و ارتشیان، دولت بختیار را تحت فشار قرار داد. در ۲۱ بهمن، فرماندار نظامی تهران ساعت <a title="حکومت نظامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA_%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C">حکومت نظامی</a> را از ۱۲ تا ۱۶ تعیین کرد، که گویا هدف آن دستگیری سران انقلاب بود. اما خمینی، از مردم درخواست کرد که بی‌توجه به حکومت نظامی به خیابان‌ها بیایند. در این روز با حمله <a class="mw-redirect" title="گارد شاهنشاهی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF_%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C">گارد شاهنشاهی</a> به پادگان نیروی هوایی، جنگ خیابانی آغاز شد. ارتش و کلانتری‌ها اعلام بی‌طرفی کردند. سرانجام، بختیار در ۲۲ بهمن استعفا داد و نهادهای اصلی حکومت شامل ارتش، ژاندارمری، پلیس، صدا و سیما، نخست‌وزیری و مجلس به تصرف مردم درآمد و انقلاب به پیروزی رسید.<sup id="cite_ref-169" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-169">[۱۶۶]</a></sup></p>
<p>آنچه به خمینی کمک کرد بتواند رهبری انقلاب را به دست بگیرد، این بود که او اولاً، توانست روحانیت شیعه را که معمولاً جناح گرا و فردگرا هستند را ماهرانه در حمایت از خود متحد کند. ثانیاً، خمینی توانست گروه‌های سیاسی مختلف با اهداف مختلف را با هدف حذف شاه متحد کند. ثالثاً، خمینی توانست با تعبیر مبارزه خود علیه شاه در قالب شعارهای آسمانی، توده‌های مردم به خصوص طبقات پایین را جذب کند. انقلاب بدین ترتیب تبدیل به بازسازی <a title="نبرد کربلا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%A8%D8%B1%D8%AF_%DA%A9%D8%B1%D8%A8%D9%84%D8%A7">واقعه کربلا</a> و جنگ بین حق و باطل شد، که در آن حامیان و مخالفان انقلاب نقش‌های <a class="mw-redirect" title="حسین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86">حسین</a> و <a title="یزید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D8%B2%DB%8C%D8%AF">یزید</a> را تداعی می‌کردند. شخصیت خمینی در تبعید، شخصیت <a title="مهدی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C">مهدی</a> را تداعی می‌کرد که از طریق نوابش به پیروان خود پیام می‌فرستد.<sup id="cite_ref-Moojan_170-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-Moojan-170">[۱۶۷]</a></sup></p>
<p>پس از انقلاب، در ۱۲ فروردین <a title="همه‌پرسی نظام جمهوری اسلامی در ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D9%BE%D8%B1%D8%B3%DB%8C_%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">همه‌پرسی نظام جمهوری اسلامی در ایران</a> برای تعیین نوع <a title="حکومت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA">حکومت</a> برگزار گردید. این رفراندم اولین مورد رویارویی بین خمینی و سایر نیروهای انقلابی بود.<sup id="cite_ref-Moojan_170-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-Moojan-170">[۱۶۷]</a></sup> چهره‌های لیبرال‌تر روحانیون مانند <a class="mw-redirect" title="طالقانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B7%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%86%DB%8C">طالقانی</a> و <a class="mw-redirect" title="محمدکاظم شریعتمداری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85_%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%AA%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C">شریعتمداری</a> به همراه گروه‌هایی مانند <a title="جبهه ملی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A8%D9%87%D9%87_%D9%85%D9%84%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">جبهه ملی</a> و <a title="بازرگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86">بازرگان</a> موافق وجود چندین گزینه انتخابی برای رفراندم بودند. اما سرانجام به فرمان خمینی، مردم تنها می‌توانستند بین گزینه جمهوری اسلامی در مقابل نظام سلطنتی انتخاب کنند.<sup id="cite_ref-autogenerated5_171-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-autogenerated5-171">[۱۶۸]</a></sup></p>
<p>پس از انقلاب، با نظر خمینی احکام <a class="mw-redirect" title="شریعت اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%AA_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">شریعت اسلامی</a> نظیر اجرای <a title="قصاص" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B5%D8%A7%D8%B5">قصاص</a>، <a title="حدود شرعی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%AF%D9%88%D8%AF_%D8%B4%D8%B1%D8%B9%DB%8C">حدود شرعی</a> و <a title="حجاب اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">حجاب اسلامی</a> زنان اجرا شد. همچنین، وی فرمان <a class="mw-redirect" title="انقلاب فرهنگی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C">انقلاب فرهنگی</a> را جهت تصفیه دانشگاه‌ها از <i>به گفته وی</i> «استادان و دانشجویان ضدانقلاب» صادر کرد، که در پی آن دانشجویان و استادان <a title="چپ (گرایش سیاسی)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%86%D9%BE_(%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B4_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C)">چپ</a>، <a class="mw-redirect" title="لیبرال" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%84%DB%8C%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%84">لیبرال</a> و <a class="mw-redirect" title="بهایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C">بهایی</a> اخراج شدند.<sup id="cite_ref-Moojan_170-2" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-Moojan-170">[۱۶۷]</a></sup> دوران حکمرانی او همراه بود با درگیری مسلحانه در کشور و <a class="mw-redirect" title="جنگ عراق و ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D9%88_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">حمله عراق به ایران</a>، که نهایتاً به افزایش قدرت طرفدارانش با پیروزی <a title="حزب جمهوری اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">حزب جمهوری اسلامی</a> در انتخابات مجلس اول و ریاست جمهوری دوم، حذف معمولاً خشونت‌آمیز گروه‌های مخالف به‌رغم مقاومتشان و افزایش اعمال کنترل <a class="mw-redirect" title="ایدئولوژیک" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%AF%D8%A6%D9%88%D9%84%D9%88%DA%98%DB%8C%DA%A9">ایدئولوژیکی</a> و رفتاری بر مردم انجامید.<sup id="cite_ref-172" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-172">[۱۶۹]</a></sup> بگفته <a class="mw-redirect" title="خامنه‌ای" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C">خامنه‌ای</a> خمینی مخالفان نظام را اعدام می‌کرد،<sup id="cite_ref-173" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-173">[۱۷۰]</a></sup> <a title="صادق خلخالی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82_%D8%AE%D9%84%D8%AE%D8%A7%D9%84%DB%8C">صادق خلخالی</a> صدها نفر از مسئولان نظام سابق و هزاران نفر <a title="دگراندیش" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4">دگراندیش</a> را از جمله در کردستان <a title="اعدام" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D9%85">اعدام</a> یا <a title="تیرباران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%DB%8C%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86">تیرباران</a> کرد که شامل سرکوب بسیاری از متحدان پیشین خودش نیز شد.<sup id="cite_ref-Said_80-4" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-Said-80">[۷۷]</a></sup> بیش از ۳٬۰۰۰ نفر از <a class="mw-redirect" title="اعدام زندانیان سیاسی (تابستان ۱۳۶۷)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D9%85_%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C_(%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%DB%B1%DB%B3%DB%B6%DB%B7)">زندانیان سیاسی تابستان ۱۳۶۷</a> به <a title="حکم حکومتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%DA%A9%D9%85_%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA%DB%8C">حکم حکومتی</a> او اعدام شدند.<sup id="cite_ref-Said_80-5" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-Said-80">[۷۷]</a></sup><sup id="cite_ref-test_174-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-test-174">[۱۷۱]</a></sup></p>
<div class="thumb tright">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Banisadr-bazargan-khomeini.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b3/Banisadr-bazargan-khomeini.jpg/250px-Banisadr-bazargan-khomeini.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b3/Banisadr-bazargan-khomeini.jpg/375px-Banisadr-bazargan-khomeini.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b3/Banisadr-bazargan-khomeini.jpg/500px-Banisadr-bazargan-khomeini.jpg 2x" alt="" width="250" height="208" data-file-width="783" data-file-height="651" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>سید روح‌الله خمینی، بازرگان و بنی‌صدر</p>
</div>
</div>
</div>
<p>به نوشته <a title="موژان مؤمن" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%DA%98%D8%A7%D9%86_%D9%85%D8%A4%D9%85%D9%86">موژان مؤمن</a>، بعد از بازگشت به ایران هر کسی که حرفی متفاوت با خمینی می‌زد یا مخالفتی با او می‌کرد به مانند <a class="new" title="ناکثین (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%86%D8%A7%DA%A9%D8%AB%DB%8C%D9%86&amp;action=edit&amp;redlink=1">ناکثین</a> با او برخورد می‌شد؛ یعنی کسانی مانند <a title="طلحه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B7%D9%84%D8%AD%D9%87">طلحه</a> و <a class="mw-redirect" title="زبیر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%A8%DB%8C%D8%B1">زبیر</a> یا <a title="عایشه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%A7%DB%8C%D8%B4%D9%87">عایشه</a> که در زمان خلافت <a class="mw-redirect" title="علی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%84%DB%8C">علی</a>، بعد از بیعت با او، به مخالفت با علی پرداختند. اتهام معمول برای کسانی که در دادگاه‌های انقلاب دوران خمینی به اعدام محکوم می‌شدند «مفسد فی الارض» بود: اتهامی مبهم و غیرقابل تعریف از نظر کیفری با بار لغوی قرآنی بسیار سنگین.<sup id="cite_ref-Moojan_170-3" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-Moojan-170">[۱۶۷]</a></sup></p>
<p>پس از پیروزی <a class="mw-redirect" title="انقلاب ۵۷" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B5%DB%B7">انقلاب ۵۷</a> روح‌الله خمینی و طرفدارانش به تدریج برخی از چهره‌های اصلی انقلاب را حکومت حذف کردند یا به حاشیه راندند. مانند <a title="مهدی بازرگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86">مهدی بازرگان</a> اولین <a title="نخست‌وزیر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%E2%80%8C%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1">نخست‌وزیر</a> ایران پس از انقلاب، <a class="mw-redirect" title="ابوالحسن بنی صدر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%A8%D9%86%DB%8C_%D8%B5%D8%AF%D8%B1">ابوالحسن بنی صدر</a> اولین <a title="رئیس‌جمهور" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3%E2%80%8C%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1">رئیس‌جمهور</a> ایران، <a title="حسینعلی منتظری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1%DB%8C">حسینعلی منتظری</a> قائم مقام رهبری، <a class="mw-redirect" title="محمدکاظم شریعتمداری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85_%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%AA%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C">محمدکاظم شریعتمداری</a> <a title="مرجع تقلید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%AC%D8%B9_%D8%AA%D9%82%D9%84%DB%8C%D8%AF">مرجع تقلید</a> شیعه، <a title="عباس امیرانتظام" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D9%85">عباس امیرانتظام</a> سخنگوی <a title="دولت موقت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA_%D9%85%D9%88%D9%82%D8%AA">دولت موقت</a> و <a class="mw-redirect" title="صادق قطب زاده" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82_%D9%82%D8%B7%D8%A8_%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87">صادق قطب زاده</a> رئیس <a class="mw-redirect" title="صدا و سیما" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D8%AF%D8%A7_%D9%88_%D8%B3%DB%8C%D9%85%D8%A7">صدا و سیما</a>. همچنین به مانند سایر انقلاب‌ها ائتلاف گروه‌ها و احزابی که در سرنگونی شاه مشارکت داشتند دیری نپایید. در دوران رهبری خمینی، گروه‌های مخالف حذف شدند که این حذف اغلب به صورت خشونت‌آمیز و با وجود مقاوت این گروه‌ها بود. از جمله این گروه‌ها می‌توان <a class="mw-redirect" title="مجاهدین خلق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D8%AE%D9%84%D9%82">مجاهدین خلق</a>، <a title="جبهه ملی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A8%D9%87%D9%87_%D9%85%D9%84%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">جبهه ملی</a>، <a class="mw-redirect" title="حزب توده" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%AA%D9%88%D8%AF%D9%87">حزب توده</a>، <a class="mw-redirect" title="فدائیان خلق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%AF%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D8%AE%D9%84%D9%82">فدائیان خلق</a> اکثریت و اقلیت، <a title="حزب پیکار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D9%BE%DB%8C%DA%A9%D8%A7%D8%B1">حزب پیکار</a> و … را نام برد.<sup id="cite_ref-175" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-175">[۱۷۲]</a></sup></p>
<p>خمینی <a title="مهدی بازرگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86">مهدی بازرگان</a> را به سِمت نخست‌وزیر <a title="دولت موقت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA_%D9%85%D9%88%D9%82%D8%AA">دولت موقت</a> انتخاب کرده بود. اما در کنار این دولت رسمی <a class="mw-redirect" title="کمیته‌های انقلاب اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%85%DB%8C%D8%AA%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">کمیته‌های انقلاب اسلامی</a> شکل گرفت که عملاً دولتی در سایه بود و دولت بازرگان کنترلی بر آن نداشت.<sup id="cite_ref-Moojan_170-4" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-Moojan-170">[۱۶۷]</a></sup> پس از <a class="mw-redirect" title="انقلاب ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">انقلاب ایران</a> به فرمان سید روح‌الله خمینی، برای محاکمه مقامات نظام شاهنشاهی پهلوی، <a title="صادق خلخالی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82_%D8%AE%D9%84%D8%AE%D8%A7%D9%84%DB%8C">صادق خلخالی</a> به عنوان <a title="حاکم شرع" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%A7%DA%A9%D9%85_%D8%B4%D8%B1%D8%B9">حاکم شرع</a> <a title="دادگاه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87">دادگاههای</a> <a title="انقلاب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8">انقلاب</a> منصوب شد.<sup id="cite_ref-176" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-176">[۱۷۳]</a></sup> کمیته‌های انقلاب در هر شهری تشکیل شد. صدها نفر در اویل انقلاب اعدام شدند. این اعدام‌ها بعضی بخاطر جرایم ناچیز و حتی گاهی بدون محاکمه انجام می‌شد.<sup id="cite_ref-Moojan_170-5" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-Moojan-170">[۱۶۷]</a></sup></p>
<p>خمینی در سخنرانی ۱۸ خرداد ۱۳۶۰ در حسینیه جماران صراحتاً می‌گوید:</p>
<blockquote><p>من تا اُنجایی که بتوانم، تا اُنجایی که اخلاق اسلامی اقتضا می‌کند که همهٔ اینها را به آرامش دعوت کنم، همهٔ گروه‌ها و گروهکها را به آرامش دعوت کنم، همهٔ افراد را به آرامش اِ دعوت کنم، عمل خواهم کرد، نصیحت خواهم کرد، نصیحت برادرانه خواهم کرد، نصیحت خاضعانه خواهم کرد، لکن این را باید همه بدانند اُن روزی که من احساس خطر برای جمهوری اسلامی بکنم، اُن روزی که من احساس خطر برای اسلام بکنم، اُن روز این‌طور نیست که بَز ما باز من بشینم نصیحت کنم؛ <i>دست همه را قطع خواهم کرد</i>.<sup id="cite_ref-177" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-177">[۱۷۴]</a></sup>و<sup id="cite_ref-178" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-178">[۱۷۵]</a></sup></p></blockquote>
<p>پس از بازرگان، <a class="mw-redirect" title="ابوالحسن بنی‌صدر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%A8%D9%86%DB%8C%E2%80%8C%D8%B5%D8%AF%D8%B1">ابوالحسن بنی‌صدر</a> که از حلقه نزدیکان او در پاریس بود به ریاست جمهوری رسید. هر چند خمینی در ابتدا حامی بنی صدر بود به مرور حمایت خمینی به انتقاد خمینی از بنی صدر تبدیل شد و سرانجام بنی صدر از ریاست جمهوری خلع شد.<sup id="cite_ref-Moojan_170-6" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-Moojan-170">[۱۶۷]</a></sup></p>
<p>در فروردین سال ۱۳۶۰ در پی <a title="انقلاب فرهنگی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">انقلاب فرهنگی ایران</a>، به فرمان خمینی دانشگاه‌ها بسته شد و به دنبال آن کسانی که به ظن نظام، اسلامی نبودند یا سوابق راضی‌کننده‌ای در قبل از انقلاب نداشتند از دانشگاه‌ها اخراج شدند. همچنین دانشگاه‌ها از <a class="mw-redirect" title="چپگرا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%86%D9%BE%DA%AF%D8%B1%D8%A7">چپگرایان</a> و <a class="mw-redirect" title="بهایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C">بهاییها</a> اعدام شدند. در همان زمان <a title="حجاب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8">حجاب</a> در ایران اجباری شد و <a title="سازمان حزب‌الله" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%AD%D8%B2%D8%A8%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87">سازمان حزب‌الله</a> به هر زنی که در خیابان حجاب مناسب نداشت حمله می‌کرد.<sup id="cite_ref-Moojan_170-7" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-Moojan-170">[۱۶۷]</a></sup></p>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D8%B1%D9%88%DB%8C_%D8%B5%D8%AF_%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1_%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84%DB%8C_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C.jpg"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/thumb/d/dd/%D8%B1%D9%88%DB%8C_%D8%B5%D8%AF_%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1_%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84%DB%8C_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C.jpg/350px-%D8%B1%D9%88%DB%8C_%D8%B5%D8%AF_%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1_%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84%DB%8C_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/d/dd/%D8%B1%D9%88%DB%8C_%D8%B5%D8%AF_%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1_%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84%DB%8C_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C.jpg 1.5x" alt="" width="350" height="167" data-file-width="457" data-file-height="218" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>تصویر سید روح‌الله خمینی روی <a class="mw-redirect" title="اسکناس یکصد هزار ریالی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%DA%A9%D9%86%D8%A7%D8%B3_%DB%8C%DA%A9%D8%B5%D8%AF_%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1_%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84%DB%8C">اسکناس یکصد هزار ریالی</a> چهار دهه پس از وقوع انقلاب اسلامی</p>
</div>
</div>
</div>
<p>روابط خمینی با روحانیان برجسته قم و مشهد در سال‌های ۶۱ و ۶۲ به تیرگی گرایید. علمای برجسته مشهد مانند شیرازی و قمی در بهار سال ۱۳۶۱ در سخنرانی‌های خود چندین مورد به رژیم انقلابی حمله کردند. همچنین روحانیانی مانند <a title="سید احمد زنجانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%B2%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C">سید احمد زنجانی</a>، <a title="بهاءالدین محلاتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D9%85%D8%AD%D9%84%D8%A7%D8%AA%DB%8C">بهاءالدین محلاتی</a> و <a class="mw-redirect" title="شیخ علی تهرانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%DB%8C%D8%AE_%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C">علی تهرانی</a> به انتقاد از خمینی، جمهوری اسلامی و ایده <a title="ولایت فقیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87">ولایت فقیه</a> پرداختند. در قم <a title="سید محمدکاظم شریعتمداری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85_%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%AA%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C">شریعتمداری</a> و <a title="سید محمدرضا گلپایگانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%DA%AF%D9%84%D9%BE%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C">سید محمدرضا گلپایگانی</a> علیه استیلای جمهوری اسلامی موضع گرفتند. هرچند <a title="سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B4%D9%87%D8%A7%D8%A8%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D9%85%D8%B1%D8%B9%D8%B4%DB%8C_%D9%86%D8%AC%D9%81%DB%8C">سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی</a> سعی کرد موضعی خنثی بگیرد. با اعلام خمینی مبنی بر اینکه وجوهات اسلامی باید به امام جمعه‌های منتصب او پرداخت شود، ضربه اقتصادی سختی به مراجع مستقل خورد و آن‌ها دیگر نمی‌توانستند با جمع‌آوری وجوهات طلبه‌های دینی و کارهای خیریه خود را تأمین مالی نمایند.<sup id="cite_ref-Moojan_170-8" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-Moojan-170">[۱۶۷]</a></sup></p>
<p>با تمام این مخالفت‌ها در سطح روحانیان که بعضاً مانند شریعتمداری از نظر دینی برجسته‌تر از خمینی بودند و همچنین در میان انقلابیون منتقد، خمینی به دلایل چندی توانست خود را به عنوان رهبر حکومت اسلامی در ایران بقبولاند. <a title="امین سیکل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86_%D8%B3%DB%8C%DA%A9%D9%84">امین سیکل</a> این دلایل را نام می‌برد:<sup id="cite_ref-179" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-179">[۱۷۶]</a></sup></p>
<ol>
<li>خمینی پیش از همه روحانیان هم دوره‌اش صحبت از تشکیل حکومت اسلامی در ایران کرده بود.<sup id="cite_ref-180" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-180">[۱۷۷]</a></sup></li>
<li>شخصیت اسرارآمیز خمینی: بیشتر مردم ایران او را به عنوان چهره‌ای مبارز علیه شاه می‌شناختند. اما به اندازه کافی در مورد او و افکارش نمی‌دانستند تا خمینی را به‌طور انتقادی مورد ارزیابی قرار دهند.<sup id="cite_ref-181" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-181">[۱۷۸]</a></sup></li>
<li>شخصیت <a class="mw-redirect" title="کاریزماتیک" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%B2%D9%85%D8%A7%D8%AA%DB%8C%DA%A9">کاریزماتیک</a> خمینی که او را از سایرین متمایز می‌کرد.<sup id="cite_ref-182" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-182">[۱۷۹]</a></sup></li>
<li>نبود رهبری در سطح خمینی در میان مخالفان سکولار و مذهبی خمینی<sup id="cite_ref-183" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-183">[۱۸۰]</a></sup></li>
<li>فراست سیاسی خمینی و قدرت او در به حرکت درآوردن توده مردم.<sup id="cite_ref-184" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-184">[۱۸۱]</a></sup></li>
</ol>
<p>در مارس ۱۹۸۰ خمینی <a class="mw-redirect" title="قانون حمایت خانواده ۱۳۵۴" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D8%AD%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%AA_%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B4">قانون حمایت خانواده</a> را لغو کرد و <a title="حجاب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8">حجاب</a> زنان را اجباری کرد. هر چند بعد از <a class="mw-redirect" title="۸ مارس ۱۳۵۷" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B8_%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%B3_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7">تظاهرات پرشمار زنان مخالف در اسفند ۵۷</a>، خمینی موقتاً عقب‌نشینی کرد، اما در ماه ژوئیه پوشش اسلامی را در ادارات دولتی اجباری کرد و یک سال بعد نیز مجلس بقیهٔ زنان را موظف به این کار کرد.<sup id="cite_ref-185" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-185">[۱۸۲]</a></sup></p>
<h3></h3>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Portrait_of_Ruhollah_Khomeini.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cb/Portrait_of_Ruhollah_Khomeini.jpg/220px-Portrait_of_Ruhollah_Khomeini.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cb/Portrait_of_Ruhollah_Khomeini.jpg/330px-Portrait_of_Ruhollah_Khomeini.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cb/Portrait_of_Ruhollah_Khomeini.jpg/440px-Portrait_of_Ruhollah_Khomeini.jpg 2x" alt="Portrait of Ruhollah Khomeini.jpg" width="220" height="303" data-file-width="1977" data-file-height="2726" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
</div>
</div>
</div>
<p><a title="عراق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82">عراق</a> در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ به ایران حمله کرد چرا که <a title="صدام حسین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D9%85_%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86">صدام حسین</a> گمان می‌کرد که ایران در این زمان ضعیف و آسیب‌پذیر است و اقلیت <a title="عرب‌های خوزستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%B1%D8%A8%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%AE%D9%88%D8%B2%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">عرب‌های خوزستان</a> او را در جنگ یاری خواهند کرد. اما اشتباه محاسباتی صدام و جنگ باعث اتحاد ایرانیان و به غلیان درآمدن آمیزه‌ای از احساسات ملی و شیعی شد. <a title="جنگ ایران و عراق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82">جنگ ایران و عراق</a> باعث تقویت <a title="بسیج" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%B3%DB%8C%D8%AC">بسیج</a> و <a class="mw-redirect" title="سپاه پاسداران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87_%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86">سپاه پاسداران</a> و خمینی شد. در وضعیت اضطراری جنگ، طرفداران خمینی سرکوب داخلی را افزایش دادند و برای مثال <a class="new" title="روزنامه مجاهدین (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF%DB%8C%D9%86&amp;action=edit&amp;redlink=1">روزنامه مجاهدین</a> را تعطیل کردند.<sup id="cite_ref-186" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-186">[۱۸۳]</a></sup> تا پاییز ۱۳۵۹ (۱۹۸۰) طرفداران خمینی کنترل تمام نهادهای حکومتی به جز ریاست جمهوری و چند وزارت کلیدی را در دست گرفته بودند.<sup id="cite_ref-187" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-187">[۱۸۴]</a></sup> در این زمان خمینی دستور داد که مسئله <a class="mw-redirect" title="گروگان‌گیری کارکنان سفارت آمریکا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%B1%D9%88%DA%AF%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C_%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D9%86%D8%A7%D9%86_%D8%B3%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%AA_%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7">گروگان‌گیری کارکنان سفارت آمریکا</a> که به انزوای سیاسی ایران و <a title="عملیات ثابت قدم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D8%AB%D8%A7%D8%A8%D8%AA_%D9%82%D8%AF%D9%85">تحریم‌های آمریکا</a> انجامیده بود باید حل شود. مذاکرات پنهانی بین ایران و آمریکا انجام شد و توافقات حاصل شد. اما گروگان‌ها با تأخیر و کمی بعد از آنکه <a title="جیمی کارتر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%DB%8C%D9%85%DB%8C_%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B1">جیمی کارتر</a> دفتر ریاست جمهوری را در ۲۰ ژانویه ترک کرد آزاد کردند.<sup id="cite_ref-188" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-188">[۱۸۵]</a></sup> ایران موفق شد اراضی اشغالی را از عراق پس بگیرد و در تابستان ۱۳۶۱ با امید حمایت از شیعیان عراق، جنگ را به داخل خاک عراق کشانید.<sup id="cite_ref-189" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-189">[۱۸۶]</a></sup> مهم‌ترین واقعه سیاست خارجی در نیمه دهه هشتاد میلادی، <a class="mw-redirect" title="ماجرای ایران-کنترا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D9%86%D8%AA%D8%B1%D8%A7">ماجرای ایران-کنترا</a> بود.</p>
<h3></h3>
<p>خمینی تا پایان عمر قاطعیت و تغییرناپذیری خود را حفظ کرد. او با پایان دادن به <a title="جنگ ایران و عراق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82">جنگ با صدام</a> که به‌طور مداومی نارضایتی مردم را افزایش می‌داد مخالفت می‌کرد. تنها زمانی که ورق جنگ در سال آخر آن برگشت و نیروی‌های آمریکایی <a title="پرواز شماره ۶۵۵ ایران ایر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%B2_%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%87_%DB%B6%DB%B5%DB%B5_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A7%DB%8C%D8%B1">هواپیمای مسافربری ایران</a> را سرنگون کردند خمینی به تعبیر خود «<a title="نوشیدن جام زهر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B4%DB%8C%D8%AF%D9%86_%D8%AC%D8%A7%D9%85_%D8%B2%D9%87%D8%B1">جام زهر را نوشید</a>» و آتش‌بس را پذیرفت.<sup id="cite_ref-Said_80-6" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-Said-80">[۷۷]</a></sup> در این زمان دیگر آرزوی وی برای سرنگونی صدام دست نیافتنی بود. هرچند خمینی در ابتدا <a title="قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%DB%B5%DB%B9%DB%B8_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA">قطع نامه ۵۹۸ شورای امنیت سازمان ملل متحد</a> مبنی بر <a title="آتش‌بس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%AA%D8%B4%E2%80%8C%D8%A8%D8%B3">آتش‌بس</a> بین ایران و عراق را رد کرده بود، در اواسط تیر ماه سال ۱۳۶۷ که علی اکبر رفسنجانی که به تازگی جای علی خامنه‌ای را به عنوان فرمانده جنگ گرفته بود خمینی را راضی کرد که امیدی به ادامه این جنگ نیست و خمینی سرانجام با پذیرش قطع نامه موافقت کرد.<sup id="cite_ref-Said_80-7" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-Said-80">[۷۷]</a></sup></p>
<p>در اولین روز سال ۱۹۸۹ میلادی (۱۱ دی ۱۳۶۷) <a class="mw-redirect" title="نامه سید روح‌الله خمینی به گورباچف" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%A8%D9%87_%DA%AF%D9%88%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DA%86%D9%81">نامه سید روح‌الله خمینی به گورباچف</a> را <a title="عبدالله جوادی آملی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF%DB%8C_%D8%A2%D9%85%D9%84%DB%8C">عبدالله جوادی آملی</a>، <a title="محمدجواد لاریجانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF_%D9%84%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C">محمدجواد لاریجانی</a> و <a class="mw-redirect" title="مرضیه حدیدچی دباغ" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%B6%DB%8C%D9%87_%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%86%DB%8C_%D8%AF%D8%A8%D8%A7%D8%BA">مرضیه حدیدچی دباغ</a> به نمایندگی از سوی خمینی، به <a title="میخائیل گورباچف" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%DB%8C%D8%AE%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84_%DA%AF%D9%88%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DA%86%D9%81">میخائیل گورباچف</a> آخرین دبیرکل حزب کمونیست <a class="mw-redirect" title="شوروی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%88%DB%8C">شوروی</a> تسلیم کردند. رهبر ایران در این نامه نسبت به مرگ <a title="کمونیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%85%D9%88%D9%86%DB%8C%D8%B3%D9%85">کمونیسم</a> هشدار داد.<sup id="cite_ref-autogenerated6_190-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-autogenerated6-190">[۱۸۷]</a></sup></p>
<p>در سال ۱۳۶۷ و ۶۸ خمینی که پایان حیاتش نزدیک به نظر می‌رسید، اقدامات متعددی برای ضعیف کردن مخالفان احتمالی و قدرت دولت و طرفدارانش انجام داد. در ژانویه ۱۹۸۸ و در پی اختلافات مداوم <a title="مجلس شورای اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">مجلس شورای اسلامی</a> و <a title="شورای نگهبان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D9%86%DA%AF%D9%87%D8%A8%D8%A7%D9%86">شورای نگهبان</a>، خمینی دستور تشکیل <a class="mw-redirect" title="مجمع تشخیص مصلحت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AC%D9%85%D8%B9_%D8%AA%D8%B4%D8%AE%DB%8C%D8%B5_%D9%85%D8%B5%D9%84%D8%AD%D8%AA">مجمع تشخیص مصلحت</a> را صادر کرد. به دنبال اعتراضات <a title="حسینعلی منتظری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1%DB%8C">حسینعلی منتظری</a> و اختلافات پیش آمده، در ماه فروردین ۱۳۶۸ خمینی دستور تشکیل <a class="mw-redirect" title="مجلس خبرگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86">مجلس خبرگان</a> را صادر کرد و از آن‌ها خواست که با منتظری مذاکره کنند و عملاً به منتظری اعلام کردند که استعفایش مورد قبول واقع گرفته‌است.<sup id="cite_ref-191" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-191">[۱۸۸]</a></sup> در آوریل سال ۱۹۸۹ خمینی، خامنه‌ای را مأمور به سرپرستی هیئت بازنگری قانون اساسی کرد زیرا در مواجهه با شرایطی که هیچ‌یک از مراجع عظمی به‌طور کامل ایده <a title="ولایت فقیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87">ولایت فقیه</a> را قبول نداشتند، باید تأکید موجود بر صلاحیت مذهبی فقیه را تعدیل می‌کرد. در این زمان شورایی که بخشی منصوب خمینی و بخشی منتخب مجلس بود، بازنگری <a title="قانون اساسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C">قانون اساسی</a> را به‌عهده گرفت. در این بازنگری پست <a class="mw-redirect" title="نخست‌وزیری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%E2%80%8C%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1%DB%8C">نخست‌وزیری</a> حذف شد و اختیارات ولی فقیه با جزئیات بیشتری تعریف شد.<sup id="cite_ref-192" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-192">[۱۸۹]</a></sup></p>
<h2></h2>
<p>در تابستان ۱۳۶۷ به دنبال فرمان خمینی هزاران زندانی سیاسی در زندان‌های جمهوری اسلامی طی محاکماتی سرپایی اعدام گردیدند. از این اعدام‌ها به عنوان کشتاری در تاریخ ایران یاد می‌شود که شدت خشونت در آن در تاریخ معاصر ایران بی‌سابقه‌است.<sup id="cite_ref-195" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-195">[۱۹۲]</a></sup> این اعدام پس از درهم شکستن حمله <a title="سازمان مجاهدین خلق ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D8%AE%D9%84%D9%82_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">سازمان مجاهدین</a> در روزهای پایانی جنگ ایران و عراق بود. با وجود اعتراض شدید جانشین خمینی، <a class="mw-redirect" title="منتظری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1%DB%8C">منتظری</a>، با <a title="حکم حکومتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%DA%A9%D9%85_%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA%DB%8C">حکم حکومتی</a> خمینی بیش از سه هزار زندانی سیاسی که دوران محکومیت قضایی خود را گذرانده بودند یا در حال گذراندن بودند اعدام شدند.<sup id="cite_ref-Said_80-8" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-Said-80">[۷۷]</a></sup></p>
<p>خمینی دلیل خود را برای صدور دستور <a class="mw-redirect" title="اعدام زندانیان سیاسی در تابستان ۱۳۶۷" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D9%85_%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%DB%B1%DB%B3%DB%B6%DB%B7">اعدام زندانیان سیاسی در تابستان ۱۳۶۷</a>، طی نامه‌ای چنین بیان کرد:</p>
<blockquote class="templatequote"><p>«از آنجا که <a title="سازمان مجاهدین خلق ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D8%AE%D9%84%D9%82_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">منافقین</a> خائن به هیچ وجه به اسلام معتقد نبوده و هر چه می‌گویند از روی حیله و نفاق آنهاست و به اقرار سران آن‌ها از اسلام <a title="ارتداد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D8%AF">ارتداد</a> پیدا کرده‌اند، با توجه به <a class="mw-redirect" title="محارب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D8%A7%D8%B1%D8%A8">محارب</a> بودن آن‌ها و <a title="جنگ کلاسیک" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%DA%A9%D9%84%D8%A7%D8%B3%DB%8C%DA%A9">جنگ کلاسیک</a> آن‌ها در شمال و غرب و جنوب کشور با همکاری‌های <a class="mw-redirect" title="حزب بعث عراق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%A8%D8%B9%D8%AB_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82">حزب بعث عراق</a> و نیز جاسوسی آن‌ها برای صدام علیه ملت مسلمان ما و با توجه به ارتباط آنان با استکبار جهانی و ضربات ناجوانمردانهٔ آنان از ابتدای تشکیل نظام جمهوری اسلامی تاکنون، کسانی که در زندان‌های سراسر کشور بر سر موضع نفاق خود پافشاری کرده و می‌کنند، محارب و محکوم به اعدام می‌باشند.»<sup id="cite_ref-196" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-196">[۱۹۳]</a></sup></p></blockquote>
<p>علی اکبر هاشمی رفسنجانی به نقل از آقای علی شوشتری، معاون قضایی و جانشین مسئول سازمان زندان‌ها، تعداد اعدام شدگان را حدود ۱۷۰۰ نفر عنوان می‌کند؛<sup id="cite_ref-197" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-197">[۱۹۴]</a></sup> ولی در برخی از منابع دقیق‌تر، آمار زندانیان عقیدتی-سیاسی اعدام شده، ۴٬۴۸۲<sup id="cite_ref-198" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-198">[۱۹۵]</a></sup><sup id="cite_ref-199" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-199">[۱۹۶]</a></sup> تن، اعلام شده‌است.</p>
<h2></h2>
<p>روز شنبه ۸ بهمن ۱۳۶۷ برنامه‌ای در رادیو پخش شد که در آن از خانم مصاحبه‌شونده‌ای پرسیده شد: «آیا الگوی شما حضرت زهراست؟» و او در جواب گفت: «نه، حضرت زهرا خیلی خوب هستند. ما نمی‌توانیم مثل ایشان باشیم. الگوی من اوشین است.» خمینی فردای آن روز در نامه‌ای به محمد هاشمی رئیس وقت صدا و سیما دستور داد: «فردی که این مطلب را پخش کرده‌است تعزیر و اخراج می‌گردد و دست‌اندرکاران آن تعزیر خواهند شد. در صورتی که ثابت شود قصد توهین در کار بوده‌است، بلاشک فرد توهین کننده محکوم به اعدام است.»<sup id="cite_ref-200" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-200">[۱۹۷]</a></sup> چند تن از کارکنان صدا و سیما همان روز بازداشت شدند اما هاشمی در ملاقاتی با خمینی دستور عفو متهمان را از او گرفت و آن‌ها آزاد شدند.<sup id="cite_ref-201" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-201">[۱۹۸]</a></sup></p>
<p>&nbsp;</p>
<p>در ۲۵ بهمن ۱۳۶۷ خمینی <i>فتوای کشتن سلمان رشدی</i> را صادر کرد<sup id="cite_ref-202" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-202">[۱۹۹]</a></sup> زیرا <a title="سلمان رشدی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%B1%D8%B4%D8%AF%DB%8C">سلمان رشدی</a> کتاب <a title="آیات شیطانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D8%B4%DB%8C%D8%B7%D8%A7%D9%86%DB%8C">آیات شیطانی</a> را نوشته بود. به گفته <a title="نیکی کدی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%DB%8C%DA%A9%DB%8C_%DA%A9%D8%AF%DB%8C">نیکی کدی</a>، در این زمان خمینی تازه بیرون آمده از ناکامی جنگ با عراق، کوشید تا تصویر خود به عنوان رهبر اسلام پیکارجو را زنده کند. بسیاری از مسلمانان اعتبار چنین فرمانی، توسط یک روحانی <a title="شیعه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87">شیعه</a> علیه یک مسلمان <a title="سنی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%86%DB%8C">سنی</a> و <a class="mw-redirect" title="تبعه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A8%D8%B9%D9%87">تبعه</a> یک کشور خارجی را زیر سؤال بردند. این اقدام باعث شد تا وجهه ایران در بین کشورهای غیر مسلمان بسیار مخدوش شود و به تلاش‌های خامنه‌ای و رفسنجانی برای بهبود روابط و از سرگیری پیوندهای اقتصادی با غرب و کشورهای غربی پایان داد.<sup id="cite_ref-203" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-203">[۲۰۰]</a></sup></p>
<p><a title="برنارد لوئیس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%B1%D9%86%D8%A7%D8%B1%D8%AF_%D9%84%D9%88%D8%A6%DB%8C%D8%B3">برنارد لوئیس</a> نویسنده کتاب «بحران اسلام» عقیده دارد کتاب <a title="آیات شیطانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D8%B4%DB%8C%D8%B7%D8%A7%D9%86%DB%8C">آیات شیطانی</a> یک کتاب ادبی و تخیلی بوده و اظهار تردید می‌کند که روح‌الله خمینی با وجود کهولت سن این کتاب ۵۰۰ صفحه‌ای را خوانده باشد. وی صدور فتوای کشتن سلمان رشدی را تخلف آشکار خمینی از قوانین اسلام می‌داند و می‌افزاید: «بر طبق قوانین اسلام باید به متهم فرصت دفاع از خود داده شود و نمی‌توان بدون محاکمه برای کسی حکم صادر کرد».<sup id="cite_ref-204" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-204">[۲۰۱]</a></sup></p>
<p>اگرچه پس از مدتی سلمان رشدی در بیانیه‌ای از اینکه موجب ناراحتی پیروان اسلام شده ابراز تأثر و افسوس کرد <sup class="Fix-tag"><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact">[<i><a title="ویکی‌پدیا:نیازمند منبع" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%E2%80%8C%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B2%D9%85%D9%86%D8%AF_%D9%85%D9%86%D8%A8%D8%B9"><span title="این ادعا نیازمند ارجاعات به منابع معتبر است.">نیازمند منبع</span></a></i>]</sup></sup> اما خمینی بر فتوای خود تأکید کرد و گفت:</p>
<blockquote class="templatequote"><p>حتی اگر سلمان رشدی اصلاح شده و مردی دیندار شود بر هر مسلمانی واجب است که از جان و مال خود بگذرد و او را به جهنم بفرستد.<sup id="cite_ref-205" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-205">[۲۰۲]</a></sup></p></blockquote>
<div class="hatnote navigation-not-searchable" role="note"></div>
<p>علت اصلی درگذشت سید روح‌الله خمینی «ایست قلبی» اعلام شد، بنا به گفته محمدحسین خوشنویس، عضو گروه پرستاری از خمینی، «او در یک‌ماهه آخر حیات به <a title="سرطان معده" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%B1%D8%B7%D8%A7%D9%86_%D9%85%D8%B9%D8%AF%D9%87">سرطان معده</a> مبتلا شده بود و پس از دومین مرتبه تزریق داروی <a class="mw-redirect" title="شیمی درمانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C_%D8%AF%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C">شیمی درمانی</a>، دچار سکته وسیع قلبی شد و درگذشت.»<sup id="cite_ref-ToolAutoGenRef1_89-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-ToolAutoGenRef1-89">[۸۶]</a></sup></p>
<p><a title="حسن عارفی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%B9%D8%A7%D8%B1%D9%81%DB%8C">حسن عارفی</a>، سرپرست گروه پزشکی رهبر پیشین ایران، در مصاحبه‌ای با یکی از نشریات چاپ ایران<sup id="cite_ref-206" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-206">[۲۰۳]</a></sup> گفت که «بیماری سرطان معده خمینی زمانی آشکار شد که او اعلام کرد: <i>اجابت مزاجش به شدت تیره است</i>».<sup id="cite_ref-ToolAutoGenRef1_89-2" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-ToolAutoGenRef1-89">[۸۶]</a></sup></p>
<p>وی در اواخر شب، ۱۳ خرداد سال ۱۳۶۸، (۳ ژوئن ۱۹۸۹) برابر با ۲۴ شوال ۱۴۰۹، در ساعت ۲۲ و ۲۰ دقیقه در سن ۸۶ سالگی درگذشت.<sup id="cite_ref-imam-khomeini_66_207-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-imam-khomeini_66-207">[۲۰۴]</a></sup></p>
<p>مراسم تشییع وی در روز ۱۶ خرداد برگزار و در <a title="بهشت زهرا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%87%D8%B4%D8%AA_%D8%B2%D9%87%D8%B1%D8%A7">بهشت زهرای</a> تهران <a class="mw-redirect" title="خاکسپاری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DB%8C">به خاک سپرده</a> شد<sup id="cite_ref-imam-khomeini_108-8" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-imam-khomeini-108">[۱۰۵]</a></sup> که امروزه محل <a title="آرامگاه سید روح‌الله خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D9%85%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">آرامگاه وی</a> است. مراسم تشییع وی دارای <a class="mw-redirect" title="رکورد گینس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF_%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%B3">رکورد گینس</a> بزرگترین تشییع جنازه جهان است که بنا بر گزارش‌های رسمی در ایران ده میلیون و بنا به گزارش رسانه‌های غربی دو میلیون نفر در آن شرکت کردند.<sup id="cite_ref-208" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-208">[۲۰۵]</a></sup></p>
<p>در جریان تشیع جنازهٔ وی به علت هجوم جمعیت کفن وی پاره می‌شود. تصویر این لحظه توسط <a class="new" title="محمود عبدالحسینی (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF_%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%DB%8C&amp;action=edit&amp;redlink=1">محمود عبدالحسینی</a> که مشغول به عکس‌برداری از مراسم بود، به صورت اتفاقی ضبط می‌شود. عکاس و بعضی از کسانی که عکس را دیده‌اند، مدعی اند شباهت زیادی به تصویر پایین کشیدن <a class="mw-redirect" title="عیسی مسیح" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%DB%8C%D8%B3%DB%8C_%D9%85%D8%B3%DB%8C%D8%AD">عیسی مسیح</a> از صلیب دارد. پس از این اتفاق، جنازه به جماران منتقل شد و دوباره با کفنی که برای <a title="سید علی خامنه‌ای" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C">سید علی خامنه‌ای</a> تدارک دیده شده بود، کفن شد.<sup id="cite_ref-209" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-209">[۲۰۶]</a></sup><sup id="cite_ref-210" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-210">[۲۰۷]</a></sup></p>
<h2></h2>
<p>گذشته از رهبری سیاسی و جایگاه فقهی، سید روح‌الله خمینی همچنین از جوانی در <a title="عرفان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86">عرفان</a> نیز دارای تبحر بود.<sup id="cite_ref-211" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-211">[۲۰۸]</a></sup> خمینی از شاگردان عرفانی نظری <a title="محمدعلی شاه‌آبادی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%B4%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C">محمدعلی شاه‌آبادی</a> بود و بشدت متأثر از وی بود، به طوری که او را «شیخ عارف کامل ما، شاه آبادی» می‌خواند.<sup id="cite_ref-212" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-212">[۲۰۹]</a></sup><sup id="cite_ref-213" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-213">[۲۱۰]</a></sup> از وی اشعار و آثار متعدد عرفانی باقی مانده‌است. بعضی صاحبنظران معتقدند اندیشه نظام سیاسی اسلامی توسط وی علاوه بر شالوده فقهی &#8211; فلسفی اندیشه‌های وی با باورهای عرفان اجتماعی وی نیز پیوند دارد.<sup class="Fix-tag"><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact">[<i><a title="ویکی‌پدیا:نیازمند منبع" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%E2%80%8C%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B2%D9%85%D9%86%D8%AF_%D9%85%D9%86%D8%A8%D8%B9"><span title="این ادعا نیازمند ارجاعات به منابع معتبر است.">نیازمند منبع</span></a></i>]</sup></sup></p>
<p>به نظر برخی محققان خمینی در تئوری خود در باب حکومت ولایت فقیه متأثر از <a title="جمهور" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1">جمهور</a> <a title="افلاطون" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%81%D9%84%D8%A7%D8%B7%D9%88%D9%86">افلاطون</a> بوده‌است. به احتمال قوی این آشنایی از مسیر روایت <a title="فارابی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%A8%DB%8C">فارابی</a> از افلاطون در <a class="new" title="آرای اهل مدینه فاضله (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A2%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%87%D9%84_%D9%85%D8%AF%DB%8C%D9%86%D9%87_%D9%81%D8%A7%D8%B6%D9%84%D9%87&amp;action=edit&amp;redlink=1">آرای اهل مدینه فاضله</a> بوده‌است. نگرش خمینی به افلاطون به عنوان یک حکیم الهی در <a class="mw-redirect" title="کشف الاسرار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B4%D9%81_%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1">کشف الاسرار</a> محرز است. ضمن آنکه وی، خود در مصاحبه ای در سال ۱۳۵۷ با <a title="محمدجواد باهنر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF_%D8%A8%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%B1">محمدجواد باهنر</a> و <a title="مهدی حائری یزدی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%AD%D8%A7%D8%A6%D8%B1%DB%8C_%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DB%8C">مهدی حائری یزدی</a> بر این تأثیرپذیری اذعان کرده‌است.<sup id="cite_ref-214" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-214">[۲۱۱]</a></sup><sup id="cite_ref-215" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-215">[۲۱۲]</a></sup><sup id="cite_ref-216" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-216">[۲۱۳]</a></sup></p>
<p>خمینی در مصاحبه ای در دی ماه ۱۳۵۷ با <a class="mw-redirect" title="حسنین هیکل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%D9%86%DB%8C%D9%86_%D9%87%DB%8C%DA%A9%D9%84">حسنین هیکل</a>، در خصوص منابعی که بر تفکر وی مؤثر بوده‌اند به‌طور خاص از در منابع روایی از <a class="mw-redirect" title="اصول کافی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84_%DA%A9%D8%A7%D9%81%DB%8C">اصول کافی</a>، در کتب فلسفی از <a title="اسفار اربعه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D9%81%D8%A7%D8%B1_%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B9%D9%87">اسفار اربعه</a> <a title="ملاصدرا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%B5%D8%AF%D8%B1%D8%A7">ملاصدرا</a> و در منابع فقهی از <a class="mw-redirect" title="جواهر الکلام" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%87%D8%B1_%D8%A7%D9%84%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85">جواهر الکلام</a> یاد می‌کند.<sup id="cite_ref-217" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-217">[۲۱۴]</a></sup> در نقلی دیگر وی می‌گوید «انقلاب اسلامی را دو کتاب شکل داده‌است: اسفار اربعه صدرالمتألهین و جواهرالکلام نجفی.»<sup id="cite_ref-218" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-218">[۲۱۵]</a></sup></p>
<p><a class="mw-redirect" title="مهدی حائری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%AD%D8%A7%D8%A6%D8%B1%DB%8C">مهدی حائری</a> می‌گوید خمینی بشدت متأثر از <a title="ابن عربی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%B9%D8%B1%D8%A8%DB%8C">ابن عربی</a> بود و در تدریس اسفار ملاصدرا رویکردی عرفانی داشت و علاقه ای به مباحث فلسفی <a title="فارابی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%A8%DB%8C">فارابی</a> و <a title="ابن سینا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%B3%DB%8C%D9%86%D8%A7">ابن سینا</a> نشان نمی‌داد.<sup id="cite_ref-iptra1_75-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-iptra1-75">[۷۲]</a></sup> وی در عرفان به <a class="mw-redirect" title="فصوص الحکم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B5%D9%88%D8%B5_%D8%A7%D9%84%D8%AD%DA%A9%D9%85">فصوص الحکم</a> و <a class="mw-redirect" title="فتوحات المکیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%AA%D9%88%D8%AD%D8%A7%D8%AA_%D8%A7%D9%84%D9%85%DA%A9%DB%8C%D9%87">فتوحات المکیه</a> ابن عربی، <a class="new" title="مفتاح الغیب (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%85%D9%81%D8%AA%D8%A7%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D8%BA%DB%8C%D8%A8&amp;action=edit&amp;redlink=1">مفتاح الغیب</a> قونوی، <a title="شرح فصوص الحکم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D9%81%D8%B5%D9%88%D8%B5_%D8%A7%D9%84%D8%AD%DA%A9%D9%85">شرح فصوص الحکم</a> <a class="new" title="داوود قیصری (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%AF%D8%A7%D9%88%D9%88%D8%AF_%D9%82%DB%8C%D8%B5%D8%B1%DB%8C&amp;action=edit&amp;redlink=1">داوود قیصری</a> و شرح قصیده <a class="new" title="ابن الفارض (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B6&amp;action=edit&amp;redlink=1">ابن الفارض</a> از کاشانی و ا<a class="new" title="صطلاحات الصوفیه (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%B5%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%A7%D8%AA_%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%88%D9%81%DB%8C%D9%87&amp;action=edit&amp;redlink=1">صطلاحات الصوفیه</a> علاقه نشان می‌دهد. وی به روایت <a title="فلسفه نوافلاطونی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%87_%D9%86%D9%88%D8%A7%D9%81%D9%84%D8%A7%D8%B7%D9%88%D9%86%DB%8C">فلسفه نوافلاطونی</a> رایج در میان حکمای مسلمان نیز گرایش داشت و در آثارش به اثولوجیا استناد می‌کند، که در اصل برگرفته از <a title="تاسوعات" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%B3%D9%88%D8%B9%D8%A7%D8%AA">تاسوعات</a> <a title="فلوطین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%84%D9%88%D8%B7%DB%8C%D9%86">فلوطین</a> بوده و به اشتباه متعلق به <a title="ارسطو" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D8%B7%D9%88">ارسطو</a> پنداشته شده‌است. بدین ترتیب، وی آمادگی پذیرش آرای فلسفی غیراسلامی را مشروط به سازگاری با سنت و روایات دارا بود.<sup id="cite_ref-219" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-219">[۲۱۶]</a></sup></p>
<h3></h3>
<p>خمینی به مکتب <a class="new" title="اصالت الوجود (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%D8%B5%D8%A7%D9%84%D8%AA_%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AC%D9%88%D8%AF&amp;action=edit&amp;redlink=1">اصالت الوجود</a> مندرج در عرفان نظری و <a title="حکمت متعالیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%DA%A9%D9%85%D8%AA_%D9%85%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C%D9%87">حکمت متعالیه</a> تعلق دارد. او، همچون بسیاری دیگر از عرفای مسلمان، می‌کوشد تا <a class="new" title="واحد (اسماءالله) (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%D8%A7%D8%AD%D8%AF_(%D8%A7%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87)&amp;action=edit&amp;redlink=1">واحد</a> نوافلاطونی را با <a title="الله" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87">الله</a> چنان‌که در اسلام معرفی شده‌است، جایگزین سازد و اندیشه <a class="new" title="صدور (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%B5%D8%AF%D9%88%D8%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1">صدور</a> در این فلسفه را با <a title="وحی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D8%AD%DB%8C">وحی</a> اسلامی و <a title="تجلی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%AC%D9%84%DB%8C">تجلی</a> عرفانی تطبیق دهد. بدین ترتیب «واحد» بی شخصیت نوافلاطونی، با خدای متشخص <a title="توحید (اسلام)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF_(%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85)">توحید</a> اسلامی جایگزین می‌شود. وی می‌کوشد تا مشکل جمع <a title="تنزیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%86%D8%B2%DB%8C%D9%87">تنزیه</a> (بی مانندی و مغایرت خداوند در عالم) و <a title="تشبیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B4%D8%A8%DB%8C%D9%87">تشبیه</a> (ظهور خدا در قالب صفات) الهی را رفع کند و در این راه از آرای <a title="تصوف" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B5%D9%88%D9%81">تصوف</a> بهره می‌جوید. همچنین، با بهره‌گیری از ایده <a title="اعیان ثابته" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D8%AB%D8%A7%D8%A8%D8%AA%D9%87">اعیان ثابته</a> ابن عربی، فاصله بی‌نهایت میان عالم لاهوت و تعالی امر مطلق با عالم محسوس <a class="mw-redirect" title="ناسوت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%88%D8%AA">ناسوت</a> که عرصه تکثر محسوسات را پرکند. این اعیان ثابته همان تعینات تجلی اسماء الهی است. در این مکتب، <a title="انسان کامل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86_%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84">انسان کامل</a> مظهر صفات و اسمای الهی در عالم می‌شود که طبق اسفار ملاصدرا باید سفر چهارگانه ای را برای وصول به حق بپیماید.<sup id="cite_ref-220" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-220">[۲۱۷]</a></sup></p>
<p>وی اندکی پس از پیروزی انقلاب، آرای حکمی خود را در قالب <a title="تفسیر قرآن" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%81%D8%B3%DB%8C%D8%B1_%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86">تفسیر</a> <a class="mw-redirect" title="سوره حمد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%AD%D9%85%D8%AF">سوره حمد</a> بیان کرد که تنها پس از پنج جلسه پخش از <a class="mw-redirect" title="صدا و سیما" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D8%AF%D8%A7_%D9%88_%D8%B3%DB%8C%D9%85%D8%A7">صدا و سیما</a> و بیان دو آیه از این سوره، در اثر اعتراض شدید <a title="حوزه علمیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87_%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%87">حوزه علمیه</a> و به خصوص حوزه <a title="مشهد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B4%D9%87%D8%AF">مشهد</a> متوقف شد.<sup id="cite_ref-221" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-221">[۲۱۸]</a></sup><sup id="cite_ref-222" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-222">[۲۱۹]</a></sup><sup id="cite_ref-223" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-223">[۲۲۰]</a></sup></p>
<h3></h3>
<p>اسلام ناب یا اسلام ناب محمدی اصطلاحی است که توسط سید روح‌الله خمینی به عنوان نقطه مقابل <a title="اسلام آمریکایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85_%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7%DB%8C%DB%8C">اسلام آمریکایی</a> مطرح شد.<sup id="cite_ref-224" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-224">[۲۲۱]</a></sup></p>
<h3></h3>
<p>خمینی در سخنانی پیشنهاد برخی گروه‌های سیاسی مبنی بر نوع حکومتی که باید در ایران ایجاد شود را رد کرد و هیچ‌یک از عناوین «جمهوری»، «جمهوری دمکراتیک»، «جمهوری اسلامی دمکراتیک» را نپذیرفته و گفته بود «فقط <a title="جمهوری اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">جمهوری اسلامی</a> نه یک کلمه کمتر و نه یک کلمه بیشتر، ما نباید از کلمه دمکراتیک استفاده کنیم که غربی است و ما آن را نمی‌خواهیم.»<sup id="cite_ref-225" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-225">[۲۲۲]</a></sup></p>
<h3></h3>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7.JPG?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bd/%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7.JPG/300px-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7.JPG" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bd/%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7.JPG/450px-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7.JPG 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bd/%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7.JPG/600px-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7.JPG 2x" alt="" width="300" height="205" data-file-width="827" data-file-height="564" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>سید روح‌الله خمینی در پرواز ایرفرانس به سوی ایران. در صندلی کناری وی، <a title="صادق قطب‌زاده" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82_%D9%82%D8%B7%D8%A8%E2%80%8C%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87">صادق قطب‌زاده</a> نشسته‌است<sup id="cite_ref-226" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-226">[۲۲۳]</a></sup> که چندی پس از پیروزی انقلاب به اتهام «کوشش برای ترور خمینی» <a title="اعدام" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D9%85">اعدام</a> شد.<sup id="cite_ref-227" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-227">[۲۲۴]</a></sup></p>
</div>
</div>
</div>
<div class="hatnote navigation-not-searchable" role="note"></div>
<p>خمینی ایده «ولایت فقیه» را ابتدا طی یک سری سخنرانی در اوایل دهه هفتاد میلادی مطرح کرد. هر چند در آن زمان عده کمی در داخل و خارج ایران این ایده را جدی گرفتند. خود خمینی تا روزهای آخر سلطنت شاه ایران پیش‌بینی نمی‌کرد که روزی رهبر و سکاندار کشور ایران شود. به‌علاوه نه او و نه هیچ‌یک از حلقه یاران نزدیک او تجربه عملی سیاسی و کشورداری نداشتند؛ بنابراین هیچگاه خمینی تا پیش از ورود به ایران در صدد بسط این نظریه و تبیین راهبردهای عملی این نظریه برای به‌کارگیری آن برنیامد.<sup id="cite_ref-228" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-228">[۲۲۵]</a></sup></p>
<p>طبق نظریه جدید او، اقتدار سیاسی و مسئولیت حفظ امت اسلامی، از طرف امام دوازدهم شیعیان به <a title="مجتهد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AC%D8%AA%D9%87%D8%AF">مجتهدان</a> متخصص در <a title="فقه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%82%D9%87">فقه</a> اسلامی (<a title="فقیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87">فقها</a>) واگذار شده‌است. استدلال وی این بود که خداوند، پیامبران و ائمه را به منظور وضع قوانین شرع برای هدایت امتها فرستاده‌است و در غیاب <a title="امامت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%D8%AA">امام معصوم</a>، روحانیون به ویژه فقها، تنها مفسران و نگاهبانان حقیقی شریعت می‌باشند که حکومت باید به آنان سپرده شود. خمینی حوزه اصطلاح <a title="ولایت فقیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87">ولایت فقیه</a> را بسط داد، به‌طوری‌که تمام جامعه را در بر می‌گرفت.<sup id="cite_ref-autogenerated1_146-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-autogenerated1-146">[۱۴۳]</a></sup><sup id="cite_ref-229" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-229">[۲۲۶]</a></sup></p>
<p>نظریات سنت شکن خمینی تنها به ولایت فقیه محدود نمی‌شد؛ او برخلاف عقیده گذشته خود که همچون دیگر روحانیون از نظام <a class="mw-redirect" title="مشروطه سلطنتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87_%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA%DB%8C">مشروطه سلطنتی</a> حمایت می‌کرد، اظهار داشت که نظام سلطنتی، سنتی «طاغوتی» است که از دوران «شرک» به ارث رسیده و با اسلام ضدیت دارد، چرا که پیامبر اسلام، <a class="new" title="پادشاهی موروثی (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%BE%D8%A7%D8%AF%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C_%D9%85%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%AB%DB%8C&amp;action=edit&amp;redlink=1">پادشاهی موروثی</a> را شیطانی و کفرآمیز خوانده‌است و حسین، امام سوم شیعیان، پرچم قیام را برای نجات مردم از یوغ خلفا و سلاطین موروثی برافراشته‌است. او در تشریح دیدگاه سیاسی خود، حتی روحانیون غیرسیاسی و میانه‌رو را مورد بازخواست قرار می‌داد و گروه نخست را به ترک تکالیف شرعی خود، پناه بردن به حوزه‌های علمیه و پذیرفتن نظریه جدایی دین از سیاست که از دید او توطئه «امپریالیستها» بود، متهم می‌کرد.<sup id="cite_ref-230" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-230">[۲۲۷]</a></sup><sup id="cite_ref-231" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-231">[۲۲۸]</a></sup></p>
<p>در اولین پیش‌نویس قانون اساسی بعد از انقلاب که توسط کمیته‌ای انتصابی تهیه شده بود. اشاره‌ای به ولایت فقیه نشده بود و اختیار علما فراتر از قانون اساسی مشروطه نبود. خمینی در ابتدا تمایل به قبول این پیش‌نویس و به همه‌پرسی گذاشتن آن داشت. اما بخاطر فشار هر دو طیف سکولار و مذهبی، بررسی بیشتر این پیش‌نویس به یک مجلس خبرگان انتخابی محول شد. در طی بررسی‌های این مجلس، اصل ولایت فقیه به عنوان اصل چهارم قانون اساسی گنجانده شد و قدرت فوق‌العاده‌ای به خمینی داده شد.<sup id="cite_ref-232" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-232">[۲۲۹]</a></sup></p>
<p>طبق تعریف وبگاه مجلس خبرگان، ولایت از ریشه <a title="ولی (اسلام)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D9%84%DB%8C_(%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85)">ولی</a> است. تعریف فقهی آن از جمله در کتب مربوط به نظریه ولایت فقیه؛ امارت و سلطنت بر جان و مال و امور دیگری و اولویت تصمیمات او نسبت به مولی (ولایت شونده) است.<sup id="cite_ref-233" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-233">[۲۳۰]</a></sup></p>
<p>همزمان با مرگ خمینی، <a title="قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">قانون اساسی</a> در سال ۶۸ <a title="همه‌پرسی بازنگری قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D9%BE%D8%B1%D8%B3%DB%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D9%86%DA%AF%D8%B1%DB%8C_%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">بازنگری شد</a> و شرط مرجعیت از شرایط ولی فقیه حذف، عبارت مطلقه اضافه و اختیارات ولایت فقیه گسترده‌تر شد (اصل ۵۷ و ۱۱۰ قانون اساسی). از این رو در اصل ۵ قانون اساسی سال ۶۸ بر خلاف قانون پیشین آمده‌است:</p>
<blockquote class="templatequote"><p>در زمان غیب <a title="حجت بن الحسن" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%AC%D8%AA_%D8%A8%D9%86_%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%86">حجت بن الحسن</a> در <a class="mw-redirect" title="جمهوری اسلامی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">جمهوری اسلامی ایران</a> «ولایت امر و امامت امت» بر عهده <a title="فقیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87">فقیه</a> عادل و باتقوی، آگاه به زمان، شجاع، مدیر و مدبر است.<sup id="cite_ref-majlisA1_234-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-majlisA1-234">[۲۳۱]</a></sup></p></blockquote>
<p>و در اصل ۵۷ نیز:</p>
<blockquote class="templatequote"><p><a title="قوه مقننه جمهوری اسلامی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D9%88%D9%87_%D9%85%D9%82%D9%86%D9%86%D9%87_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">قوه مقننه</a>، <a title="قوه مجریه جمهوری اسلامی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D9%88%D9%87_%D9%85%D8%AC%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">قوه مجریه</a> و <a class="mw-redirect" title="قوه قضائیه ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D9%88%D9%87_%D9%82%D8%B6%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%87_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">قوه قضائیه</a> که زیر نظر «ولایت مطلقه امر و امامت امت» اداره می‌گردند. این قوا مستقل از یکدیگرند.<sup id="cite_ref-majlisA1_234-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-majlisA1-234">[۲۳۱]</a></sup></p></blockquote>
<div class="hatnote navigation-not-searchable" role="note"></div>
<p>از نظر <a title="یرواند آبراهامیان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%AF_%D8%A2%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86">یرواند آبراهامیان</a> در پارانویایی خمینی، اقلیت‌های مذهبی، به‌ویژه یهودی‌ها، نشانهٔ شومی و نحسی، شناخته می‌شوند. او یهودی‌ها را متهم به تحریف اسلام، ارائه تفسیر غلط از قرآن، آزار و زندانی کردن روحانیون، طرفدارای از ماتریالیسم تاریخی، تحریک و راه‌اندازی انقلاب سفید، تمجید از عاملان کشتار ۱۹۶۳ میلادی، کنترل وسایل ارتباط جمعی و البته کنترل اقتصاد جهان کرد. او یهودی‌ها را جاسوس و ستون پنجم امپریالیسم می‌دانست. به آن‌ها به عنوان قدرتی واقعی که در پشت توطئه‌های امپریالیسم قرار دارند، نگاه می‌کرد: «هدف واقعی آنها، تشکیل دولت یهود است». او اضافه می‌کرد که اگر به این هدف می‌رسیدند، خطرناک بود، چون یهودی‌ها مردمانی پرانرژی و زیرکی هستند. خمینی همچنین بهائیت را به عنوان یک «توطئه براندازی» محکوم کرد و گفت که در اصل به وسیلهٔ بریتانیا بناگذاری شده، اما حالا به وسیلهٔ اسرائیل و آمریکا کنترل می‌شود. او می‌گفت «همانگونه که شوروی حزب توده را کنترل می‌کند، ریگان هم از بهائی‌ها حمایت می‌کند. بهائیت یک مذهب نیست، بلکه یک سازمان مخوف است که برای براندازی جمهوری اسلامی، توطئه‌چینی می‌کند».<sup id="cite_ref-235" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-235">[۲۳۲]</a></sup></p>
<h3></h3>
<p>خمینی همچنین در مصاحبه با <a title="اوریانا فالاچی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86%D8%A7_%D9%81%D8%A7%D9%84%D8%A7%DA%86%DB%8C">اوریانا فالاچی</a> در اوایل انقلاب ایران در سال ۱۳۵۷، در پاسخ به سؤالی دربارهٔ تیرباران زنی که مرتکب <a title="زنای محصنه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D9%86%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D8%AD%D8%B5%D9%86%D9%87">زنای محصنه</a> شده و کشتن مردان <a class="mw-redirect" title="همجنس‌گرا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%85%D8%AC%D9%86%D8%B3%E2%80%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7">همجنس‌گرا</a>، گفت که کشتن این افراد شبیه بریدن انگشت افراد مبتلا به <a title="قانقاریا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%82%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%A7">قانقاریا</a> می‌باشد که باعث جلوگیری از نفوذ بیماری به سراسر بدن می‌شود.<sup id="cite_ref-236" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-236">[۲۳۳]</a></sup></p>
<h3></h3>
<p>دربارهٔ حق رأی زنان، خمینی در آغاز مخالف قانونی شدن حق رأی زنان بود. او به همراه <a class="mw-redirect" title="ابوالقاسم کاشانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85_%DA%A9%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%86%DB%8C">ابوالقاسم کاشانی</a> از کسانی بودند که با اعطای حق رأی به زنان در پیش‌نویس لایحه انتخابات در دوران نخست‌وزیری مصدق مخالفت کردند. در ۶ آبان ۱۳۴۱ نیز در جمع تعدادی از کاسبان بازار تهران اعلام کرد که «از ۱۰ میلیون نفر جمعیت زن ایران، فقط یک صد نفر <a class="mw-redirect" title="زن بدکاره" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D9%86_%D8%A8%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87">زن هرجایی</a> مایل هستند که این کار بشود». با این حال بعدها مخالفتش با حق رأی زنان را به دلیل شرایط خفقان سیاسی حاکم بر ایران دانست و گفت که در جایی که مردان هم حق واقعی رأی ندارند حق رأی زنان ابزار سیاسی است.<sup id="cite_ref-237" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-237">[۲۳۴]</a></sup></p>
<h3></h3>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87%D9%94_%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA_%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%D9%94_%DA%A9%DB%8C%D9%87%D8%A7%D9%86_%DB%B1%DB%B2_%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D9%86_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B8_(%D9%86%D8%B3%D8%AE%D9%87%D9%94_%D9%81%D9%88%D9%82%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%AF%D9%87).jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e1/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87%D9%94_%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA_%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%D9%94_%DA%A9%DB%8C%D9%87%D8%A7%D9%86_%DB%B1%DB%B2_%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D9%86_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B8_%28%D9%86%D8%B3%D8%AE%D9%87%D9%94_%D9%81%D9%88%D9%82%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%AF%D9%87%29.jpg/250px-%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87%D9%94_%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA_%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%D9%94_%DA%A9%DB%8C%D9%87%D8%A7%D9%86_%DB%B1%DB%B2_%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D9%86_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B8_%28%D9%86%D8%B3%D8%AE%D9%87%D9%94_%D9%81%D9%88%D9%82%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%AF%D9%87%29.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e1/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87%D9%94_%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA_%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%D9%94_%DA%A9%DB%8C%D9%87%D8%A7%D9%86_%DB%B1%DB%B2_%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D9%86_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B8_%28%D9%86%D8%B3%D8%AE%D9%87%D9%94_%D9%81%D9%88%D9%82%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%AF%D9%87%29.jpg/375px-%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87%D9%94_%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA_%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%D9%94_%DA%A9%DB%8C%D9%87%D8%A7%D9%86_%DB%B1%DB%B2_%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D9%86_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B8_%28%D9%86%D8%B3%D8%AE%D9%87%D9%94_%D9%81%D9%88%D9%82%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%AF%D9%87%29.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e1/%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87%D9%94_%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA_%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%D9%94_%DA%A9%DB%8C%D9%87%D8%A7%D9%86_%DB%B1%DB%B2_%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D9%86_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B8_%28%D9%86%D8%B3%D8%AE%D9%87%D9%94_%D9%81%D9%88%D9%82%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%AF%D9%87%29.jpg/500px-%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87%D9%94_%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA_%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%D9%94_%DA%A9%DB%8C%D9%87%D8%A7%D9%86_%DB%B1%DB%B2_%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D9%86_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B8_%28%D9%86%D8%B3%D8%AE%D9%87%D9%94_%D9%81%D9%88%D9%82%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D8%AF%D9%87%29.jpg 2x" alt="" width="250" height="350" data-file-width="700" data-file-height="980" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>خمینی: در جمهوری اسلامی همه به حقوقشان می‌رسند</p>
</div>
</div>
</div>
<p>در مدت ۱۱۲ روز اقامت در <a title="نوفل‌لوشاتو" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D9%81%D9%84%E2%80%8C%D9%84%D9%88%D8%B4%D8%A7%D8%AA%D9%88">نوفل لوشاتو</a>، خمینی حدود ۴۰۰ مصاحبه انجام داد و این وعده‌ها را به ملت ایران داد:<sup id="cite_ref-238" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-238">[۲۳۵]</a></sup><sup id="cite_ref-239" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-239">[۲۳۶]</a></sup></p>
<ul>
<li>حکومت اسلامی یک حکومت دمکراتیک به معنای واقعی کلمه خواهد بود.</li>
<li>همه حقوق بشری و از جمله حقوق اقلیت‌های مذهبی کاملاً رعایت خواهد شد.</li>
<li>من در ایران آینده هیچ سمت و مسئولیتی جز رهبر روحانی مردم نخواهم داشت.</li>
<li>کشور ما در منازعه میان اسرائیل و عرب‌ها باید به کلی بی‌طرف بماند.</li>
<li>ما ساواک را منحل خواهیم کرد و همه گروه‌های چپ حق خواهند داشت آزادانه به بیان عقاید خود و فعالیت سیاسی بپردازند.</li>
<li>نباید به زندانیان و محکومان دشنام داد و به آنها سیلی زد.</li>
<li>در زمینه سیاسی و در زمینه اجتماعی، زن برابر با مرد و حق مشارکت در امور را دارد.</li>
<li>در تشکیل دولت، زن مانند مرد حق انتخاب کردن و انتخاب شدن را دارد و کاملاً با یکدیگر برابرند.</li>
</ul>
<p>خمینی در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ پس از تصرف رادیو توسط انقلابیون در بیانیه‌ای با تقدیر از عقب‌نشینی و عدم دخالت ارتش در امور سیاسی، از مردم خواست از خرابکاری و اخلال‌گری و حمله به سفارتخانه‌ها جلوگیری کنند و نوشت «به امرای ارتش اعلام می‌کنم که در صورت جلوگیری از تجاوز ارتش، پیوستن آنان به ملت و دولت قانونی ملی اسلامی، ما آنان را از ملت و ملت را از آنان می‌دانیم و مانند برادران با آنان رفتار می‌نماییم.»<sup id="cite_ref-240" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-240">[۲۳۷]</a></sup> و در همان شب شورای عالی ارتش شاهنشاهی در جلسه‌ای با شرکت تقریباً تمامی فرماندهان عالی‌رتبه خود و بدون هیچ مخالفتی پشتیبانی کامل خود از خواسته‌های ملت را اعلام کرد.<sup id="cite_ref-241" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-241">[۲۳۸]</a></sup></p>
<p>اما تنها ساعاتی پس از آن عده‌ای از سران حکومت پهلوی از جمله سرلشکر <a title="منوچهر خسروداد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%86%D9%88%DA%86%D9%87%D8%B1_%D8%AE%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%AF%D8%A7%D8%AF">منوچهر خسروداد</a> فرمانده هوانیروز، سپهبد <a title="مهدی رحیمی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%B1%D8%AD%DB%8C%D9%85%DB%8C">مهدی رحیمی</a> رئیس شهربانی کل، سرلشکر <a class="mw-redirect" title="رضا ناجی (سرلشکر)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D9%86%D8%A7%D8%AC%DB%8C_(%D8%B3%D8%B1%D9%84%D8%B4%DA%A9%D8%B1)">رضا ناجی (سرلشکر)</a> اولین فرماندار نظامی ایران و تیمسار <a class="mw-redirect" title="نعمت نصیری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%B9%D9%85%D8%AA_%D9%86%D8%B5%DB%8C%D8%B1%DB%8C">نعمت نصیری</a> رئیس سابق <a title="ساواک" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D9%88%D8%A7%DA%A9">ساواک</a> در <a class="mw-redirect" title="مدرسه رفاه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D9%87_%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%87">مدرسه رفاه</a> به حکم <a title="صادق خلخالی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82_%D8%AE%D9%84%D8%AE%D8%A7%D9%84%DB%8C">صادق خلخالی</a> اعدام شدند.<sup id="cite_ref-242" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-242">[۲۳۹]</a></sup><sup id="cite_ref-243" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-243">[۲۴۰]</a></sup></p>
<p>روح‌الله خمینی قبل از انقلاب ایران در سال ۱۳۵۷ وعده‌هایی در خصوص برابری زنان و مردان و آزادی مطبوعات<sup id="cite_ref-244" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-244">[۲۴۱]</a></sup> به مردم ایران داده بود.</p>
<p>از ابتدای انقلاب به دروغ ادعا شده‌است که خمینی در بدو ورودش به ایران در ۱۲ بهمن ۵۷ در فرودگاه مهرآباد به مردم وعده آب و برق مجانی داده و بدین ترتیب حمایت آن‌ها را به دست آورده‌است. اما نشان داده شده که سخنرانی مورد نظر مربوط به ۱۰ اسفند است و به شکل وعده نبوده. در حقیقت او در یک سخنرانی در ۹ اسفند اعلام کرد که قبلاً به دولت برای مجانی شدن بعضی اقلام برای قشرها مستضعف سفارش اکید کرده‌است. یک روز قبل در ۸ اسفند دولت در بیانیه‌ای رایگان شدن آب و برق برای قشرها کم‌درآمد را اعلام کرده بود. خمینی همچنین در یک سخنرانی در ۱۰ اسفند به این موضوع اشاره کرد و تأکید کرد که مردم به این مقدار دلخوش نباشند چرا که ارتقاء معنویت و انسانیت بالاتر است. یارانه‌های غیرنقدی تا پیش از هدفمند شدن یارانه‌ها بر بعضی از این اقلام تعلق گرفت<sup id="cite_ref-245" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-245">[۲۴۲]</a></sup><sup id="cite_ref-islamicecenter_KS49_246-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-islamicecenter_KS49-246">[۲۴۳]</a></sup></p>
<p>همچنین بخشی از سخنرانی او در <a title="بهشت زهرا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%87%D8%B4%D8%AA_%D8%B2%D9%87%D8%B1%D8%A7">بهشت زهرا</a> پس از انقلاب ۵۷ به صورت سانسور شده در رسانه‌های ملی پخش می‌گردد.<sup id="cite_ref-247" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-247">[۲۴۴]</a></sup></p>
<h3></h3>
<p>به نوشته <a title="دائرةالمعارف بزرگ اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D8%A6%D8%B1%D8%A9%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B1%D9%81_%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">دائرةالمعارف بزرگ اسلامی</a>، برای خمینی اقتصاد وسیله‌ای بود برای رسیدن به عدالت اجتماعی که دارای سه شاخص حفظ محرومان، گسترش مشارکت عموم مردم و مبارزه با زراندوزی است. او در وصیت‌نامه خود نوشت که اسلام نه با سرمایه‌داری ظالمانه موافق است نه با کمونیسم که مالکیت خصوصی را نفی می‌کند. از نظر او مالکیت شخصی در طول ولایت ولی امر قرار می‌گیرد و در عین حفظ مالکیت مشروع، مالکیت بی‌حد و مرز حتی از نوع مشروع آن به رسمیت شناخته نمی‌شود. در نگاه خمینی اصلاح فرهنگ و تعلیم و تربیت از طریق ترویج روحیه عدم توجه به دنیا، جلوگیری از کفران نعمت، شناخت نفس و خودباوری پشتوانه مهمی برای توسعه اقتصادی است که منجر به افزایش کار و تولید و سرمایه‌گذاری و کاهش مصرف‌گرایی می‌شود. رهایی از وابستگی اقتصادی به غرب و شرق و نیل به خودکفایی اقتصادی از بزرگ‌ترین آمال خمینی به‌شمار می‌رفت.<sup id="cite_ref-:1_248-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-:1-248">[۲۴۵]</a></sup></p>
<p>برای خمینی توسعه وسیله بود نه هدف نهایی. هدف از توسعه، به وجود آوردن یک «امت اسلامی» واقعی بود.<sup id="cite_ref-Rodney_249-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-Rodney-249">[۲۴۶]</a></sup> <a title="سعید امیرارجمند" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%B9%DB%8C%D8%AF_%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%AC%D9%85%D9%86%D8%AF">سعید امیرارجمند</a> نقل کرده‌است<sup id="cite_ref-Said_80-9" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-Said-80">[۷۷]</a></sup> که خمینی در ۲۴ اوت ۱۹۷۹ گفته «اقتصاد مال خر است. مردم ما برای اسلام انقلاب کرده‌اند نه خربزه»<sup id="cite_ref-Said_80-10" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-Said-80">[۷۷]</a></sup> در منبعی دیگر این موضوع به صورت «اقتصاد برای الاغ نیز دارای اهمیت است» نقل شده‌است.<sup id="cite_ref-Rodney_249-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-Rodney-249">[۲۴۶]</a></sup> خمینی با این جمله جایگاه اقتصاد را در مرتبه پایینی قرار داده‌بود.<sup id="cite_ref-Rodney_249-2" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-Rodney-249">[۲۴۶]</a></sup></p>
<p>در هنگام مرگ خمینی، درآمد سرانه ایران ۴۰ درصد افت کرده بود و اتکا به نفت و خودکفایی در کشاورزی کشور در بدترین وضع خود در طول زمان بود.<sup id="cite_ref-250" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-250">[۲۴۷]</a></sup> هنگامی که پس از مرگ سید روح‌الله خمینی، <a class="mw-redirect" title="علی اکبر هاشمی رفسنجانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%A7%DA%A9%D8%A8%D8%B1_%D9%87%D8%A7%D8%B4%D9%85%DB%8C_%D8%B1%D9%81%D8%B3%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C">علی اکبر هاشمی رفسنجانی</a> دولت را در دست گرفت. <a title="اقتصاد ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">اقتصاد ایران</a> بمانند «کشتی غرق‌شده» بود. با وجود چهار برابر شدن قیمت نفت تولید ناخالص ملی ایران به سطح ۲۱ سال قبل برگشته بود؛ یعنی حتی به چند سال قبل از انقلاب و زمانی که ایران رشد اقتصادی خوبی را شاهد بود. در کنار این بازدهی نیروی کار نیز در وضع بدی بود.<sup id="cite_ref-251" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-251">[۲۴۸]</a></sup></p>
<h2></h2>
<p><a title="سید احمد فهری زنجانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D9%81%D9%87%D8%B1%DB%8C_%D8%B2%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C">سید احمد فهری زنجانی</a> در مقدمه خود بر <a title="شرح دعای سحر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%B1%D8%AD_%D8%AF%D8%B9%D8%A7%DB%8C_%D8%B3%D8%AD%D8%B1">شرح دعای سحر</a> خمینی می‌نویسد که: «عشق شدید خمینی به تزکیه و عرفان آن قدر زیاد بود که گاهی علاقهٔ او به پیگیری دروس رسمی حوزهٔ علمیه را تحت‌الشعاع قرار می‌داد چنان‌که در یکی از غزل‌هایش می‌گوید:<sup id="cite_ref-252" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-252">[۲۴۹]</a></sup></p>
<p>عهدی که بسته بودم با پیر میفروش در سال قبل تازه نمودم دوباره دوش</p>
<p>از قیل و قال مدرسه‌ام حاصلی نشد جز حرف دلخراش پس از آن همه خروش</p>
<p>دستی بدامن بت مه طلعتی زنم اکنون که حاصلم نشد از شیخ خرقه پوش»</p>
<p>به نظر مصطفی دانش‌پژوه، بدون بینش و عمل عرفانی خمینی انقلاب او به وجود نمی‌آید. از این جهت او عرفان خمینی را «عرفان انقلابی» می‌نامد. خمینی سختی‌ها و تکالیف در مسیر زندگی را مظهر لطف الهی می‌دانست؛ مثلاً در واکنش به فوت فرزندش <a title="سید مصطفی خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D8%B5%D8%B7%D9%81%DB%8C_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">سید مصطفی خمینی</a> در طول مبارزه انقلابی، آن را از «الطاف خفیه الهی» خواند. خمینی در مواجه با حوادث سیاسی به ابعاد باطنی آن‌ها نیز توجه داشت و آن‌ها را به اراده خدا نسبت می‌داد. دانش‌پژوه معتقد است تصمیم‌های سیاسی بزرگ خمینی که بر خلاف پیش‌بینی نزدیکان او و علی‌رغم قدرت‌مندی مخالفانش با موفقیت رو به رو می‌شد نشان می‌دهد که تصمیمات سیاسی او تحت تأثیر الهام‌های معنوی بوده‌است.<sup id="cite_ref-253" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-253">[۲۵۰]</a></sup></p>
<p>عباس محمدی اصل، می‌نویسد از اعتقاد خمینی مبنی بر ابعاد معنوی قیام سیاسی بر می‌آید که او سازمان‌دهی انقلاب را یکی از مراحل سیر و سلوک عرفانی خود می‌دانست چنان‌که قیام <a title="ابراهیم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85">ابراهیم</a>علیه فرعون را زمینه دستیابی به تقرب الهی قلمداد کرده‌است.<sup id="cite_ref-254" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-254">[۲۵۱]</a></sup></p>
<div class="quotebox">
<div class="">
<div></div>
</div>
<div></div>
</div>
<h3></h3>
<p><a title="رابرت مک‌نیل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%AA_%D9%85%DA%A9%E2%80%8C%D9%86%DB%8C%D9%84">رابرت مک‌نیل</a> روزنامه‌نگار مشهور آمریکایی که برنامه وی، مصاحبه اختصاصی آذر ۱۳۵۷ با خمینی در نوفل لوشاتو را موفقیت بزرگی در برابر دیگر برنامه‌های بزرگ تلویزیونی می‌دید، با اشاره به اینکه تا آن زمان از نزدیک با یک روبرو نشده بوده و این رویداد برایش تازگی داشته<sup id="cite_ref-bbc1_256-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-bbc1-256">[۲۵۳]</a></sup> گفته‌است:</p>
<blockquote class="templatequote"><p>انگار تمام اعضای بدنش با حداقل نیروی ممکن کار می‌کردند، به غیر از مغزش آن هم‌زمانی که باید حرف می‌زد. آرام‌ترین و بی‌حرکت‌ترین انسانی بود که تا به حال دیده بودم… آرامش محض و اطمینان خاطر کامل داشت. ما می‌دانستیم او اندیشمندی است که مدت‌ها پیش طرز فکرش شکل گرفته و دربارهٔ چیزهایی که می‌توانست نظرات محکمش را زیر سؤال ببرد کنجکاو نبود. تنها چیزی که ما از نیات او می‌دانستیم همان چیزهایی بود که او و دیگران در آن روزها به ما می‌گفتند. مقاصد آن‌ها را بعد از پیروزی انقلاب و به خصوص در پی واقعه گروگان‌گیری در سفارت آمریکا درک کردیم. وقتی که رسانه‌های عمومی مبارزه یک نهضت متمایل به دموکراسی برای سرنگون کردن یک رهبر مستبد را دیدند طبیعتاً کنجکاو بودند که افرادی که پشت انقلاب بودند را بشناسند. به نظر من، خمینی از این وضع سود برد تا زمانی که اقدامات آن‌ها به خشونت و سیاهی کشیده شد.<sup id="cite_ref-bbc1_256-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-bbc1-256">[۲۵۳]</a></sup></p></blockquote>
<p>کسی که این مصاحبه را برنامه‌ریزی کرده بود <a title="ابراهیم یزدی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85_%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DB%8C">ابراهیم یزدی</a> مشاور خمینی و عضو ارشد <a title="نهضت آزادی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA_%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">نهضت آزادی</a> بود؛ وی در جلد سوم خاطراتش گفته‌است که خمینی تا پیش از رسیدن به قدرت از سوالات رسانه‌ها دربارهٔ جزئیات جمهوری اسلامی به صورت حساب‌شده‌ای طفره می‌رفت و به همین علت در هیچ‌یک از ۲۰۰ مورد مصاحبه‌اش اشاره‌ای به نظریه سیاسی ولایت فقیه نشد در حالی که کتاب انگلیسی ولایت فقیه در همان ماه اول مستقر شدن در نوفل لوشاتو منتشر شده بود. وی می‌افزاید که سوالات خبرنگاران همواره پیش از مصاحبه به بهانه ترجمه گرفته می‌شد تا سوالات ویرایش شود و پاسخ‌ها به شکلی بی‌نقص از پیش آماده شود.<sup id="cite_ref-bbc1_256-2" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-bbc1-256">[۲۵۳]</a></sup> ابراهیم یزدی می‌گوید:</p>
<blockquote class="templatequote"><p>این شیوه عمل به ما امکان می‌داد که پرسش‌ها و پاسخ‌ها را ویرایش کنیم و انسجام پاسخ‌ها را در نظر داشته باشیم. حتی در مورد مصاحبه تلویزیون‌های سرتاسری آمریکا، من این شرط را مطرح و اجرا کردم.<sup id="cite_ref-bbc1_256-3" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-bbc1-256">[۲۵۳]</a></sup></p></blockquote>
<div class="hatnote navigation-not-searchable" role="note"></div>
<p>خمینی از ۲۶ دی ماه تا هفتم بهمن ماه ۱۳۵۷ و با واسطه <a title="ابراهیم یزدی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85_%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DB%8C">ابراهیم یزدی</a> حداقل پنج پیام از <a class="new" title="وارن زیمرمن (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%86_%D8%B2%DB%8C%D9%85%D8%B1%D9%85%D9%86&amp;action=edit&amp;redlink=1">وارن زیمرمن</a> به عنوان نمایندهٔ دولت و رئیس‌جمهور آمریکا دریافت کرد و به آن‌ها پاسخ داده‌است.<sup id="cite_ref-autogenerated4_257-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-autogenerated4-257">[۲۵۴]</a></sup> خمینی در پیام‌های خود از آمریکا می‌خواهد نظامیان را مهار کند و مانع کودتا در ایران شود و در مقابل به آمریکا وعده می‌دهد که حکومت آینده ایران «صادرکنندهٔ انقلاب به سایر کشورهای منطقه» نخواهد بود و اگر بختیار و ارتش در امور دخالت نکنند و «ما ملت را ساکت کنیم ضرری برای آمریکا ندارد».<sup id="cite_ref-autogenerated4_257-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-autogenerated4-257">[۲۵۴]</a></sup> مباحثاتی که بین زیمرمن از سفارت آمریکا در پاریس و <a title="ابراهیم یزدی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85_%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DB%8C">ابراهیم یزدی</a>، یکی از دستیاران نزدیک خمینی در آن زمان، در یک مهمانسرا در نزدیکی نوفل لوشاتو انجام شد، به این دلیل بود تا از به راه افتادن حمام خون پس از خروج شاه از ایران جلوگیری شود؛ که شاه و بختیار پیشتر در جریان این مذاکرات قرار داشتند.<sup id="cite_ref-khabaronline1_258-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-khabaronline1-258">[۲۵۵]</a></sup> در این مذاکرات هر دو طرف خواستار جلوگیری از فروپاشی نظم و قانون و جلوگیری از خون‌ریزی در ایران بودند.<sup id="cite_ref-khabaronline1_258-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-khabaronline1-258">[۲۵۵]</a></sup></p>
<p>طبق سند بی‌بی‌سی خمینی در نیمه آبان ۱۳۴۲ مخفیانه به دولت <a class="mw-redirect" title="جان اف کندی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%81_%DA%A9%D9%86%D8%AF%DB%8C">جان اف کندی</a> پیام می‌دهد که از حملات لفظی‌اش سوء تعبیر نشود زیرا او از منافع آمریکا در ایران حمایت می‌کند. همچنین او در نوفل لوشاتو خط‌مشی تعامل بی‌سرو صدا با آمریکا را در پیش گرفته بود؛ البته این تعامل با آمریکا نه از طریق <a class="mw-redirect" title="میرزا خلیل کمره‌ای" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7_%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84_%DA%A9%D9%85%D8%B1%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C">میرزا خلیل کمره‌ای</a> بلکه توسط <a title="ابراهیم یزدی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85_%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DB%8C">ابراهیم یزدی</a> از اعضای نهضت آزادی صورت می‌گرفت. وی در ۱۳۵۷ وعده‌های مفصل و مشخصی به <a title="جیمی کارتر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%DB%8C%D9%85%DB%8C_%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B1">جیمی کارتر</a> داده بود.<sup id="cite_ref-ToolAutoGenRef5_259-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-ToolAutoGenRef5-259">[۲۵۶]</a></sup></p>
<p>این در حالی است که <a title="مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A4%D8%B3%D8%B3%D9%87_%D8%AA%D9%86%D8%B8%DB%8C%D9%85_%D9%88_%D9%86%D8%B4%D8%B1_%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی</a>،<sup id="cite_ref-260" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-260">[۲۵۷]</a></sup> <a title="سید علی خامنه‌ای" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C">سید علی خامنه‌ای</a><sup id="cite_ref-261" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-261">[۲۵۸]</a></sup> و <a title="ابراهیم یزدی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85_%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DB%8C">ابراهیم یزدی</a><sup id="cite_ref-262" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-262">[۲۵۹]</a></sup> صحت این سند را رد کردند.</p>
<p>به گفتهٔ میلانی، دولت آمریکا برای یافتن جایگزین حکومت محمدرضا پهلوی، هم از طرف فرانسه و هم از طرف تهران با خمینی و اطرافیانش وارد مذاکره شد. به علاوه، کارتر، هویزر را به ایران فرستاد که امرای ارتش ار از انجام کودتای نظامی بر حذر دارد. در تهران، هویزر به همراهی و همکاری ژنرال گست، با سران ارتش در تماس بودند و در صدد بودند تا اسباب تماس امرای ارتش و نیروهای طرفدار خمینی را فراهم کنند. دولت آمریکا در آغاز بحران، تمایلی به تماس با خمینی را نداشت؛ ولی وقتی سرنوشت شاه، قطعی به نظر می‌رسید، آمریکا بر آن شد که مستقیم با خمینی تماس برقرار کند و از چند و چون نظراتش اطلاعاتی کسب کند. هم او در پاریس و هم طرفدارانش در تهران، به سوالاتی که آمریکایی‌ها طرح کرده بودند پاسخ دادند.<sup id="cite_ref-263" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-263">[۲۶۰]</a></sup> در پاریس، خمینی، شماری از طرفداران خود را که اغلب در غرب تحصیل کرده بودند و در گروه‌های مذهبی طرفدار دموکراسی فعالیت داشتند، بسان نمایندگان و سخنگویان غیررسمی خود برگزید. از این دسته می‌توان ابوالحسن بنی‌صدر، ابراهیم یزدی و صادق قطب‌زاده نام برد. اما در تهران، خمینی، شورایی به نام شورای انقلاب را که هدایتش در دست روحانیون بود را مسئول اداره امور روزمره حرکت دموکراتیک مردم کرد. برخی از اعضای این شورا به‌ویژه آن‌ها که در نهضت آزادی عضویت داشتند، با سفارت آمریکا در ایران در تماس بودند و در همسو کردن دولت آمریکا با اهداف خمینی، نقش کلیدی بازی کردند. در نتیجه این تماس‌ها، سالیوان (سفیر آمریکا در ایران) بالاخره به این نتیجه رسد که جنبش اسلامی‌ای که تحت سیطره طرفداران خمینی است، به مراتب بیشتر از آنچه گمان می‌رفت، متشکل و روشن‌اندیش و توانا در مقابله با کمونیسم هستند. سالیوان حتی متقاعد شده بود که این نیروها چه بسا بتوانند به‌رغم ظاهرشان، چیزی شبیه به دموکراسی غربی ایجاد کنند.<sup id="cite_ref-264" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-264">[۲۶۱]</a></sup></p>
<p>یازده روز بعد از خروج شاه از ایران، خمینی پیام شخصی برای آمریکا ارسال کرد. در متن پیام ترکیبی از تهدید و تطمیع می‌توان مشاهده کرد. خمینی می‌گفت برای احتراز از فاجعه، آمریکا باید به ارتش ایران و بختیار بگوید که دست از دخالت در امور ایران بردارند؛ و ترجیحش این است که راه حلی مسالمت‌آمیز برای حل معضل ایران سراغ کند. البته از چند هفته قبل از این پیام، هم او و هم همراهانش در پاریس و نیز متحدانش در ایران با مقامات آمریکایی وارد مذاکراتی مفصل شده بودند.<sup id="cite_ref-265" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-265">[۲۶۲]</a></sup></p>
<p>ریچارد فالک، پروفسور بازنشسته حقوق بین‌الملل در دانشگاه پرینستون و گزارشگر ویژه سازمان ملل در امور حقوق بشر فلسطین که در نوفل لوشاتو با خمینی دیدار کرد او را تجسم مثالی یک رهبر دینی توصیف می‌کند که علی‌رغم جسم فرتوت‌اش، قدرتی عظیم در ذهن و اراده‌اش نمایش می‌داد که با جدّیتی مرتاضانه ترکیب شده بود.<sup id="cite_ref-266" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-266">[۲۶۳]</a></sup></p>
<p><a title="رونالد ریگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%A7%D9%84%D8%AF_%D8%B1%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%86">رونالد ریگان</a> در مناظره ۲۱ اکتبر ۱۹۸۴(۲۹ مهر ۱۳۶۳) دربارهٔ انتقادش به سیاست <a title="جیمی کارتر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%DB%8C%D9%85%DB%8C_%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B1">جیمی کارتر</a> طی <a title="جنگ سرد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%B3%D8%B1%D8%AF">جنگ سرد</a> و مشکل جهانی کمونیسم، که حمایت کارتر از خمینی موجب روی کار آمدن خمینی به جای شاه طی انقلاب ۱۳۵۷ شد<sup class="Fix-tag"><sup class="noprint Inline-Template">[<i><a class="mw-redirect" title="ویکی‌پدیا:روشن بیان کنید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%E2%80%8C%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%B1%D9%88%D8%B4%D9%86_%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86_%DA%A9%D9%86%DB%8C%D8%AF"><span title="">چگونه؟</span></a></i>]</sup></sup> و یکی از این موضوعات <a title="جزیره ثبات" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D8%B1%D9%87_%D8%AB%D8%A8%D8%A7%D8%AA">جزیره ثبات</a> بود گفت:<sup id="cite_ref-ReaganDebate_267-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-ReaganDebate-267">[۲۶۴]</a></sup><sup id="cite_ref-ReaganDebateVideo_268-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-ReaganDebateVideo-268">[۲۶۵]</a></sup></p>
<blockquote class="templatequote"><p>من از رئیس‌جمهور به خاطر اینکه چیزی را ارزان فروختیم که برای ما یک هم پیمان قدرتمند بود انتقاد کردم یعنی شاه ایران؛ و من کاملاً متقاعد نشدم که او تا این حد از خط مردمش دور بوده باشد یا اینکه آن‌ها چیزی را که رخ داد خواسته باشند. شاه پیشنهاد ما را انجام داده بود و بار سنگین وظیفه ما را برای یک دوره زمانی کامل ادامه داده بود، و من واقعاً فکر می‌کنم این که ما اجازه دادیم تا شاه سقوط کند یک لکه و نقطه تاریک در رکورد ما بود. آیا اوضاع بهتر شده‌است؟ شاه، آنچه او می‌توانست انجام داده باشد، داشت مسکن و زندگی را کم هزینه می‌کرد، سرزمین را از ملاها پاک می‌کرد و آن را در بین رعیت‌ها تقسیم می‌کرد تا مالک باشند-چیزهایی از این قبیل. اما ما آن را با یک شخص دیوانه‌وار متعصب تعویض کردیم با کسی که هزاران هزار نفر از مردم را کشت، منظورم اعدام هاست.<sup id="cite_ref-ReaganDebate_267-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-ReaganDebate-267">[۲۶۴]</a></sup><sup id="cite_ref-ReaganDebateVideo_268-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-ReaganDebateVideo-268">[۲۶۵]</a></sup></p></blockquote>
<p>جیمی کارتر بعداً در مصاحبه‌های تلویزیونی خود گفت که او خمینی را به اشتباه شبیه <a class="mw-redirect" title="ماهاتما گاندی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D9%87%D8%A7%D8%AA%D9%85%D8%A7_%DA%AF%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C">گاندی</a> تصور کرده بوده حرفی که سفیر کارتر ویلیام سالیوان و جیمز بیل مشاور او نیز عنوان کردند.<sup id="cite_ref-269" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-269">[۲۶۶]</a></sup> <a title="فرح پهلوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D8%AD_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C">فرح پهلوی</a> در مصاحبه با <a title="من و تو" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%86_%D9%88_%D8%AA%D9%88">من و تو</a> این استدلال کارتر را مردود دانست. دیدگاه‌های غیر مذهبی <a title="مارکسیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D9%85">مارکسیسیتی</a> <a title="کمونیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%85%D9%88%D9%86%DB%8C%D8%B3%D9%85">کمونیسم</a>، <a class="mw-redirect" title="روحانیت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA">روحانیت</a> را بخشی از <a title="هرم نظام سرمایه‌داری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D8%B1%D9%85_%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85_%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87%E2%80%8C%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C">هرم تبعیض طبقاتی نظام‌های سرمایه‌داری کهن و فئودالیست (ارباب‌سالاری)</a> می‌داند از این رو رویکرد روحانیت به کمونیسم یک دیدگاه منفی بوده‌است و احزاب کمونیست در ایران پیش از انقلاب رشد چشمگیری داشتند همچون تأسیس <a title="فرقه دموکرات آذربایجان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D9%82%D9%87_%D8%AF%D9%85%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA_%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86">حزب کمونیست فرقه دموکرات آذربایجان</a> در سال ۱۳۲۴ و <a title="غائله آذربایجان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%BA%D8%A7%D8%A6%D9%84%D9%87_%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86">غائله آذربایجان</a> طی سال‌های ۱۳۲۵ و ۱۳۲۶ و البته رشد <a class="mw-redirect" title="حزب توده" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%AA%D9%88%D8%AF%D9%87">حزب توده</a> و <a class="mw-redirect" title="مجاهدین خلق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D8%AE%D9%84%D9%82">مجاهدین خلق</a> طی دهه‌های بعد حتی تا پس از انقلاب ۱۳۵۷ و این موضوع در کنار سیاست کارتر برای حمایت از خمینی قرار می‌گیرد.</p>
<p><a title="هنری کیسینجر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%86%D8%B1%DB%8C_%DA%A9%DB%8C%D8%B3%DB%8C%D9%86%D8%AC%D8%B1">هنری کیسینجر</a> دیدگاه خمینی را با اسلامگرایی جهادی <a title="سید قطب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D9%82%D8%B7%D8%A8">سید قطب</a> همراستا می‌داند.<sup id="cite_ref-bbckissinger_270-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-bbckissinger-270">[۲۶۷]</a></sup> او دربارهٔ انقلاب ایران می‌گوید که: در ابتدا خمینی مدعی دموکراسی و برابری اقتصادی بود اما با بازگشت او به تهران پس از تبعید به جای اجرای «برنامه‌های اجتماعی و تأسیس حکومت دموکراتیکی که وعده داده بود، علیه نظم منطقه و مدرنیته موضع گرفت».<sup id="cite_ref-bbckissinger_270-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-bbckissinger-270">[۲۶۷]</a></sup> کیسینجر دیدگاه خمینی نسبت به نظم جهان را این‌گونه شرح می‌دهد:</p>
<blockquote class="templatequote"><p>در دکترین خمینی دولت نه موجودیتی مستقل بلکه سلاحی در راه مبارزه مذهبی بود… همه نهادهای سیاسی در خاورمیانه و ورای آن، نامشروع بودند چون بر اساس قانون الهی شکل نگرفته بودند… روابط مدرن بین‌المللی که بر اصول معاهده وستفالی قرار دارد، به نظر او جعلی بودند چون روابط بین ملل باید بر زمینه‌های معنوی می‌بود.<sup id="cite_ref-bbckissinger_270-2" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-bbckissinger-270">[۲۶۷]</a></sup></p></blockquote>
<p><a title="انور سادات" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%B1_%D8%B3%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%AA">انور سادات</a> رئیس‌جمهور اسبق <a title="مصر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B5%D8%B1">مصر</a> خمینی را یک <a class="mw-redirect" title="دیوانه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D9%86%D9%87">دیوانه</a> <a class="mw-redirect" title="روانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C">روانی</a> نامسلمان و دشمن مصالح <a title="ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">ایران</a> قلمداد کرد و مخالفت خود را با جمهوری تازه تأسیس وقت اسلامی به روشنی بیان ساخت.<sup id="cite_ref-271" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-271">[۲۶۸]</a></sup><sup id="cite_ref-272" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-272">[۲۶۹]</a></sup><sup id="cite_ref-273" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-273">[۲۷۰]</a></sup> برخی دلیل این باور را تأثیر وقوع <a class="mw-redirect" title="انقلاب ۱۳۵۷ ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">انقلاب سال ۱۳۵۷ ایران</a> بر گروه‌های سیاسی-اسلام‌گرای مصر می‌دانند و معتقدند که این مسئله سبب شد تا این گروه‌ها حتی به رغم اینکه تمام مولفه‌های انقلاب مذکور را قبول نداشتند جسورتر شوند.<sup id="cite_ref-274" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-274">[۲۷۱]</a></sup></p>
<p><a title="عباس میلانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D9%85%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%86%DB%8C">عباس میلانی</a> می‌نویسد که خمینی، انسانی سخت کینه‌توز بود. هیچ توهینی یا بی‌نزاکتی به خود را فراموش نمی‌کرد.<sup class="Fix-tag"><sup class="noprint Inline-Template">[<i><a title="ویکی‌پدیا:دیدگاه بی‌طرف" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%E2%80%8C%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%A7:%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%A8%DB%8C%E2%80%8C%D8%B7%D8%B1%D9%81"><span title="به نظر می‌رسد مطالب اطراف این برچسب دیدگاهی بی‌طرفانه‌ای را ارائه نمی‌دهند.">دیدگاه جانبدارانه</span></a></i>]</sup></sup><sup id="cite_ref-275" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-275">[۲۷۲]</a></sup> <a title="یرواند آبراهامیان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%AF_%D8%A2%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86">یرواند آبراهامیان</a> با ذکر هفت دلیل، می‌نویسد که بر خلاف تبلیغات رسانه‌های غربی و باور عامیانه، خمینی بنیادگرا و افراطی نبود بلکه <a title="عوام‌گرایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C">عوام‌گرا</a> بود.<sup id="cite_ref-276" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-276">[۲۷۳]</a></sup></p>
<h2></h2>
<p>برخی منابع وابسته به <a title="نظام جمهوری اسلامی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">نظام اسلامی ایران</a> مدعی هستند که <a title="هنری کیسینجر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%86%D8%B1%DB%8C_%DA%A9%DB%8C%D8%B3%DB%8C%D9%86%D8%AC%D8%B1">هنری کیسینجر</a> گفته‌است:</p>
<blockquote class="templatequote"><p>خمینی مردی بود که توده‌ها را با کلام خود مسحور کرد وی به زبان مردم عادی سخن می‌گفت و به طرفداران فقیر و محروم خود اعتماد به نفس می‌بخشید. این احساس آن‌ها را قادر ساخت تا هر کسی را که سر راهشان بایستد از بین ببرند وی به مردم نشان داد که حتی می‌توان در برابر قدرتهایی مثل آمریکا ایستاد و نهراسید.<sup id="cite_ref-277" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-277">[۲۷۴]</a></sup><sup id="cite_ref-ToolAutoGenRef6_278-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-ToolAutoGenRef6-278">[۲۷۵]</a></sup></p></blockquote>
<p>همچنین این منابع مدعی هستند که هنری پراکت کاردار سیاسی و نظامی سفارت آمریکا در ایران (۷۲–۱۹۷۸) و مسئول دفتر ایران در وزارت امور خارجه این کشور گفته‌است:</p>
<blockquote class="templatequote"><p>آیه الله خمینی غرب را با بحران جدی برنامه‌ریزی مواجه کرد تصمیمات او آن چنان رعد آسا بود که مجال هر نوع تفکر و برنامه‌ریزی را از سیاست مداران و نظریه پردازان سیاسی می‌گرفت. هیچ‌کس نمی‌توانست تصمیمات او را از پیش حدس بزند او با معیارهای دیگری غیر از معیارهای شناخته شده در دنیا سخن می‌گفت و عمل می‌کرد. گویی از جای دیگر الهام می‌گرفت دشمنی آیه الله خمینی با غرب برگرفته از تعالیم الهی او بود او در دشمنی خود نیز خلوص نیت داشت.<sup id="cite_ref-ToolAutoGenRef6_278-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-ToolAutoGenRef6-278">[۲۷۵]</a></sup><sup id="cite_ref-279" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-279">[۲۷۶]</a></sup></p></blockquote>
<h3></h3>
<p>در سال ۱۹۸۸ در فیلم کمدی اسلحه عریان با نام اصلی <a title="سلاح عریان: پرونده‌های جوخه پلیس!" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%84%D8%A7%D8%AD_%D8%B9%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86:_%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%AC%D9%88%D8%AE%D9%87_%D9%BE%D9%84%DB%8C%D8%B3!">The Naked Gun – From the Files of Police Squaedبازیگر</a> آمریکایی چارلز گراردای در نقش روح‌الله خمینی ظاهر شد.<sup id="cite_ref-280" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-280">[۲۷۷]</a></sup> این فیلم با اعتراض جمهوری اسلامی مواجه شد. در صحنه‌ای از این فیلم شخصیت اصلی داستان <a class="new" title="فرانک ربین (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%DA%A9_%D8%B1%D8%A8%DB%8C%D9%86&amp;action=edit&amp;redlink=1">فرانک ربین</a> که یک کارآگاه است به بازیگر نقش خمینی سیلی می‌زند.<sup id="cite_ref-281" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-281">[۲۷۸]</a></sup></p>
<p><a title="بهروز افخمی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%87%D8%B1%D9%88%D8%B2_%D8%A7%D9%81%D8%AE%D9%85%DB%8C">بهروز افخمی</a> نیز در فیلمی به نام <a title="فرزند صبح" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF_%D8%B5%D8%A8%D8%AD">فرزند صبح</a> زندگی خمینی را به تصویر می‌کشد که بخش عمده فیلم مربوط به دوران پیش از هفت سالگی است. مراحل تهیه این فیلم تاکنون بارها به دلایل مختلف به تعویق افتاده‌است.<sup id="cite_ref-282" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-282">[۲۷۹]</a></sup></p>
<h3></h3>
<p>در موزه‌ای موسوم به خانه مومی در ایالت <a title="تگزاس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B3">تگزاس</a> آمریکا تندیس مومی روح‌الله خمینی در کنار <a class="mw-redirect" title="جوزف استالین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%88%D8%B2%D9%81_%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%84%DB%8C%D9%86">جوزف استالین</a> و <a title="آدولف هیتلر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%AF%D9%88%D9%84%D9%81_%D9%87%DB%8C%D8%AA%D9%84%D8%B1">آدولف هیتلر</a> در زمره بدترین انسان‌ها قرار گرفته‌است.<sup id="cite_ref-283" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-283">[۲۸۰]</a></sup></p>
<div class="hatnote navigation-not-searchable" role="note"></div>
<p>موضوع اهانت به خمینی چندین بار در ایران انجام شده و جنجال برانگیخته‌است. <a title="قانون مجازات اسلامی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%AA_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">قانون مجازات اسلامی ایران</a> در همین راستا اهانت به وی را <a title="بزه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%B2%D9%87">جرم</a> تلقی کرده و مستوجب شش ماه تا دو سال حبس دانسته‌است.<sup id="cite_ref-284" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-284">[۲۸۱]</a></sup></p>
<p>در ۲۲ دی ۱۳۸۱ روی <a class="mw-redirect" title="روزنامه حیات نو" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%86%D9%88">روزنامه حیات نو</a> کاریکاتوری تاریخی مربوط به سال ۱۹۳۷ را چاپ کرد که شباهت تصویر رئیس دیوان عالی آمریکا در آن زمان، با خمینی موجب توقیف این روزنامه شد.<sup id="cite_ref-285" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-285">[۲۸۲]</a></sup><sup id="cite_ref-286" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-286">[۲۸۳]</a></sup></p>
<p>در جریان تظاهرات روز دانشجو در سال ۸۸ نیز بحران پدید آمده بر سر نمایش تصاویری از پوستر پاره شده خمینی از سوی تلویزیون دولتی ایران بار دیگر فضای سیاسی این کشور را به شدت ملتهب کرد و به دامنه برخوردها و مجادلات لفظی، ابعاد کم سابقه‌ای بخشید.<sup id="cite_ref-287" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-287">[۲۸۴]</a></sup></p>
<h2></h2>
<ul>
<li>در اوایل <a title="انقلاب ۱۳۵۷" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7">انقلاب ۱۳۵۷</a>، شایع شده بود که چهره خمینی در ماه، دیده می‌شود.<sup id="cite_ref-288" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-288">[۲۸۵]</a></sup><sup id="cite_ref-289" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-289">[۲۸۶]</a></sup><sup id="cite_ref-290" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C#cite_note-290">[۲۸۷]</a></sup></li>
</ul>
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
<p><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki">https://fa.wikipedia.org/wiki</a></p>
<p><span dir="ltr"> </span></p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://bagheristamp.com/product/2404-%d8%a8%d8%b2%d8%b1%da%af%d8%af%d8%a7%d8%b4%d8%aa-%d8%a7%d9%85%d8%a7%d9%85-%d8%ae%d9%85%db%8c%d9%86%db%8c-3-%d9%88-40-%d8%b1%db%8c%d8%a7%d9%84%db%8c/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>2403 &#8211; یازدهمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی 1368</title>
		<link>https://bagheristamp.com/product/2403-%db%8c%d8%a7%d8%b2%d8%af%d9%87%d9%85%db%8c%d9%86-%d8%b3%d8%a7%d9%84%da%af%d8%b1%d8%af-%d9%be%db%8c%d8%b1%d9%88%d8%b2%db%8c-%d8%a7%d9%86%d9%82%d9%84%d8%a7%d8%a8-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85/</link>
					<comments>https://bagheristamp.com/product/2403-%db%8c%d8%a7%d8%b2%d8%af%d9%87%d9%85%db%8c%d9%86-%d8%b3%d8%a7%d9%84%da%af%d8%b1%d8%af-%d9%be%db%8c%d8%b1%d9%88%d8%b2%db%8c-%d8%a7%d9%86%d9%82%d9%84%d8%a7%d8%a8-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[modir]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 19 Oct 2021 05:58:15 +0000</pubDate>
				<guid isPermaLink="false">https://abtinstamp.com/?post_type=product&#038;p=4278</guid>

					<description><![CDATA[<div align="right">
<table style="border-collapse: collapse; width: 76.6208%;">
<tbody>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">سال انتشار</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1368</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تاریخ توزیع</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1368/11/22</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تعداد قطعه در سری</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تیراژ</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">2/500/000</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">قیمت اسمی</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">50 ریال</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">طراح</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;"></td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">دندانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">13</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">فیلیگران</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">6</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تعداد قطعات در ورق</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">50</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">چاپخانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;"></td>
</tr>
</tbody>
</table>
</div>]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<h2 class=" " dir="rtl">موضوع تمبر</h2>
<h2 id="firstHeading" class="firstHeading" lang="fa">انقلاب اسلامی</h2>
<div id="bodyContent" class="mw-body-content">
<div id="mw-content-text" class="mw-content-rtl" dir="rtl" lang="fa">
<div class="mw-parser-output">
<div id="mw-content-text" class="mw-body-content mw-content-rtl" dir="rtl" lang="fa">
<div class="mw-parser-output">
<div class="hatnote navigation-not-searchable" role="note">
<p><b>انقلاب ۱۳۵۷</b> یا <b>انقلاب ۱۹۷۹</b>،<sup id="cite_ref-7" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-7">[۶]</a></sup><sup id="cite_ref-8" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-8">[۷]</a></sup><sup id="cite_ref-9" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-9">[۸]</a></sup> که به عنوان <b>انقلاب اسلامی</b> نیز شناخته می‌شود،<sup id="cite_ref-10" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-10">[۹]</a></sup> یک <a title="" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8">دگرگونی بزرگ</a> سیاسی-اجتماعی بود که بین ۱۷ دی ۱۳۵۶ تا ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ معادل ۷ ژانویهٔ ۱۹۷۸ تا ۱۱ فوریهٔ ۱۹۷۹ با مشارکت طبقات مختلف مردم انجام پذیرفت و <a title="دودمان پهلوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%88%D8%AF%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C">نظام پادشاهی پهلوی</a> را سرنگون و زمینهٔ روی کار آمدن <a title="روشنفکری در ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">نظام جمهوری اسلامی ایران</a> به رهبری <a title="مرجع تقلید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%AC%D8%B9_%D8%AA%D9%82%D9%84%DB%8C%D8%AF">مرجع تقلید</a> <a title="شیعه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87">شیعه</a>، <a title="سید روح‌الله خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">سید روح‌الله خمینی</a> را فراهم کرد. تفکرات و شخصیت‌های اسلامی در این انقلاب حضور برجسته داشتند و خمینی آن را «انقلاب اسلامی» خواند.<sup id="cite_ref-11" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-11">[۱۰]</a></sup> علاوه بر <a title="" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C">اسلام‌گرایی</a>، <a title="ایدئولوژی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%AF%D8%A6%D9%88%D9%84%D9%88%DA%98%DB%8C">ایدئولوژیهای</a> مختلفی نظیر <a title="سوسیالیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">سوسیالیسم</a> و <a class="mw-redirect" title="ناسیونالیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">ناسیونالیسم</a> نیز در انقلاب حضور داشتند.<sup id="cite_ref-12" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-12">[۱۱]</a></sup> در عین حال این انقلاب نخستین انقلابی است که <a title="اسلام‌گرایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C">اسلام‌گرایی</a> را در خاورمیانه به پیروزی رساند.<sup id="cite_ref-13" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-13">[۱۲]</a></sup> این انقلاب آخرین نمونه از انقلاب‌های کلاسیک قرن بیستم بود که با گفتمان‌های قهری، سلبی و آشتی ناپذیر با تکیه بر ایدئولوژی به نتیجه رسید.<sup id="cite_ref-14" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-14">[۱۳]</a></sup> در این انقلاب حتی بخش مهمی از روشنفکران لائیک و چپ نیز خود را با خمینی همسو می‌دیدند.<sup id="cite_ref-15" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-15">[۱۴]</a></sup></p>
<p>پس از <a title="کودتای ۲۸ مرداد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%88%D8%AF%D8%AA%D8%A7%DB%8C_%DB%B2%DB%B8_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF">کودتای ۲۸ مرداد</a> سال ۱۳۳۲، <a class="mw-redirect" title="محمدرضا شاه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D8%B4%D8%A7%D9%87">محمدرضا شاه</a> به تثبیت قدرت خود پرداخت و طرح‌هایی موسوم به <a title="انقلاب سفید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%B3%D9%81%DB%8C%D8%AF">انقلاب سفید</a> که محور اصلی آن را <a class="mw-redirect" title="اصلاحات ارضی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%A7%D8%AA_%D8%A7%D8%B1%D8%B6%DB%8C">اصلاحات ارضی</a> تشکیل می‌داد، به اجرا گذاشت. اجرای این طرح‌ها و افزایش چند برابری درآمدهای <a class="mw-redirect" title="نفت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%81%D8%AA">نفتی</a>، موجب <a title="توسعه اقتصادی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87_%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C">توسعه اقتصادی</a> و دگرگونی ساختار اجتماعی ایران و در عین حال افزایش اختلاف طبقاتی و تنش‌های اجتماعی در دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ گشت. شاه با معطوف کردن اقدامات امنیتی و اطلاعاتی خویش بر سرکوب طبقه متوسط جدید و احزاب <a title="ملی‌گرایی ایرانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%84%DB%8C%E2%80%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C">ملی‌گرا</a>، <a title="مارکسیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D9%85">مارکسیستی</a> و <a title="سکولاریسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DA%A9%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%B3%D9%85">سکولار</a>، خود را در مقابل روحانیون و تفکرات مبارز جدید اسلامی آسیب‌پذیر ساخت. <a title="انقلاب سفید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%B3%D9%81%DB%8C%D8%AF">انقلاب سفید</a> و <a class="mw-redirect" title="اصلاحات ارضی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%A7%D8%AA_%D8%A7%D8%B1%D8%B6%DB%8C">اصلاحات ارضی</a> او و نیز جانبداری وی از دولتهای <a class="mw-redirect" title="آمریکا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7">آمریکا</a> و <a title="اسرائیل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84">اسرائیل</a>، با مخالفت روحانیون به ویژه خمینی روبرو شد. در این دوران بخشی از <a class="mw-redirect" title="" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%B4%D9%86%D9%81%DA%A9%D8%B1%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">جریان روشنفکری ایران</a> (از جمله <a title="علی شریعتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%AA%DB%8C">علی شریعتی</a>) تفسیری سیاسی و انقلابی از شیعه را به عنوان یک ایدئولوژی رهایی ساز، در اذهان مردم به ویژه دانش آموزان و دانشجویان به جای گذاشتند. خمینی نیز در سال‌های تبعید خود، هر چند خواهان ایجاد یک <a title="حکومت اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">حکومت اسلامی</a> به رهبری <a title="فقیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87">فقها</a> به جای سلطنت موروثی بود، بیشتر به طرح نقطه ضعف‌های رژیم و مسائلی می‌پرداخت که موجب نارضایتی توده مردم مسلمان ایران می‌شد. در این دوران همچنین شماری <a class="mw-redirect" title="جنبش چریکی در ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%B4_%DA%86%D8%B1%DB%8C%DA%A9%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">سازمانهای چریکی</a> <a title="مارکسیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D9%85">مارکسیست</a> و اسلام‌گرا شکل گرفتند که به مبارزه مسلحانه با رژیم اعتقاد داشتند. نهایتاً با سیاست‌های تنش‌برانگیز <a title="حزب رستاخیز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AE%DB%8C%D8%B2">حزب دولتی رستاخیز</a> در خصوص بازار و مذهب در اواسط دهه ۱۳۵۰، <a class="mw-redirect" title="اسلام‌گرایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86">بازاریان</a> و روحانیون محافظه کار و غیر سیاسی نیز به عنوان دو متحد تاریخی یکدیگر، به صفوف مخالفان پیوستند.</p>
</div>
<p>تنش‌ها و نارضایتی‌های مذکور، با بازتر شدن فضای سیاسی در سال ۱۳۵۶ که به دلیل فشارهای <a title="حکومت فدرال ایالات متحده آمریکا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA_%D9%81%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%84_%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D9%87_%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7">دولت آمریکا</a> و نهادهای مدافع <a title="حقوق بشر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82_%D8%A8%D8%B4%D8%B1">حقوق بشر</a> صورت پذیرفته بود، از پاییز و زمستان همان سال، به صورت تظاهرات خیابانی خود را نشان داد. معترضان برای برگزاری راهپیمایی، از سنت‌های شیعی چون <a title="اربعین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B9%DB%8C%D9%86">مراسم چهلم جانباختگان اعتراضات</a>، استفاده سیاسی به عمل آوردند.<sup id="cite_ref-16" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-16">[۱۵]</a></sup><sup id="cite_ref-Algar_17-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-Algar-17">[۱۶]</a></sup><sup id="cite_ref-autogenerated4_18-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated4-18">[۱۷]</a></sup> رویدادهایی چون فاجعه آتش‌سوزی <a class="mw-redirect" title="سینما رکس آبادان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%85%D8%A7_%D8%B1%DA%A9%D8%B3_%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%86">سینما رکس آبادان</a>، کشتار معترضان در تعدادی از تظاهرات‌ها (از جمله در واقعه <a class="mw-redirect" title="تظاهرات ۱۷ شهریور ۱۳۵۷" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1%D8%A7%D8%AA_%DB%B1%DB%B7_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7">جمعه سیاه</a> در شهریورماه)، و امتیازهای دیرهنگام شاه به مخالفان، موجب تشدید اعتراضات و از دست رفتن امکان مصالحه شد.<sup id="cite_ref-19" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-19">[۱۸]</a></sup> <a title="رکود اقتصادی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%DA%A9%D9%88%D8%AF_%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C">رکود اقتصادی</a> به وقوع اعتصابات گسترده و پیوستن طبقه کارگر به تظاهرات‌ها و در نتیجه فلج شدن اقتصاد کشور انجامید. با پیوستن کارگران و همچنین تهیدستان شهری به تظاهرات‌ها، دامنه اعتراضات از ده‌ها هزار نفر به صدها هزار و حتی میلیون‌ها نفر رسید.<sup id="cite_ref-20" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-20">[۱۹]</a></sup> سرانجام، روح‌الله خمینی در ۲۳ دی ماه <a title="شورای انقلاب اسلامی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">شورای انقلاب اسلامی ایران</a> را برای راهبری انقلاب تأسیس کرد و روز بعد از آن شاه از کشور خارج شد. نهایتاً با خروج شاه و عدم موفقیت دولت نخست‌وزیر ملی‌گرا <a title="شاپور بختیار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B1_%D8%A8%D8%AE%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B1">شاپور بختیار</a>، <a title="بازگشت سید روح‌الله خمینی به ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DA%AF%D8%B4%D8%AA_%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%A8%D9%87_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">بازگشت خمینی</a> که برای چند هفته <a class="mw-redirect" title="روابط خمینی و آمریکا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D9%88_%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7">با آمریکا در تماس مستقیم</a> بود، به کشور در ۱۲ بهمن، تشکیل <a title="دولت موقت ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA_%D9%85%D9%88%D9%82%D8%AA_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">دولت موقت ایران</a> به نخست‌وزیری <a title="مهدی بازرگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86">مهدی بازرگان</a> در ۱۵ بهمن و نهایتاً، دو روز نبرد مسلحانه سازمان‌های چریکی و هزاران داوطلب مسلح با <a class="mw-redirect" title="گارد شاهنشاهی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF_%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C">گارد شاهنشاهی</a> و اعلام بیطرفی <a class="mw-redirect" title="ارتش شاهنشاهی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4_%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C">ارتش</a> در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷، انقلاب به پیروزی رسید.<sup id="cite_ref-21" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-21">[۲۰]</a></sup><sup id="cite_ref-22" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-22">[۲۱]</a></sup><br />
پس از <a title="کودتای ۲۸ مرداد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%88%D8%AF%D8%AA%D8%A7%DB%8C_%DB%B2%DB%B8_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF">کودتای ۲۸ مرداد</a> سال ۱۳۳۲، <a class="mw-redirect" title="محمدرضا شاه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D8%B4%D8%A7%D9%87">محمدرضا شاه</a> به تثبیت قدرت خود پرداخت و طرح‌هایی موسوم به <a title="انقلاب سفید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%B3%D9%81%DB%8C%D8%AF">انقلاب سفید</a> که محور اصلی آن را <a class="mw-redirect" title="اصلاحات ارضی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%A7%D8%AA_%D8%A7%D8%B1%D8%B6%DB%8C">اصلاحات ارضی</a> تشکیل می‌داد، به اجرا گذاشت. اجرای این طرح‌ها و افزایش چند برابری درآمدهای <a class="mw-redirect" title="نفت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%81%D8%AA">نفتی</a>، موجب <a title="توسعه اقتصادی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87_%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C">توسعه اقتصادی</a> و دگرگونی ساختار اجتماعی ایران و در عین حال افزایش اختلاف طبقاتی و تنش‌های اجتماعی در دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ گشت. شاه با معطوف کردن اقدامات امنیتی و اطلاعاتی خویش بر سرکوب طبقه متوسط جدید و احزاب <a title="ملی‌گرایی ایرانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%84%DB%8C%E2%80%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C">ملی‌گرا</a>، <a title="مارکسیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D9%85">مارکسیستی</a> و <a title="سکولاریسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DA%A9%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%B3%D9%85">سکولار</a>، خود را در مقابل روحانیون و تفکرات مبارز جدید اسلامی آسیب‌پذیر ساخت. <a title="انقلاب سفید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%B3%D9%81%DB%8C%D8%AF">انقلاب سفید</a> و <a class="mw-redirect" title="اصلاحات ارضی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%A7%D8%AA_%D8%A7%D8%B1%D8%B6%DB%8C">اصلاحات ارضی</a> او و نیز جانبداری وی از دولتهای <a class="mw-redirect" title="آمریکا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7">آمریکا</a> و <a title="اسرائیل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84">اسرائیل</a>، با مخالفت روحانیون به ویژه خمینی روبرو شد. در این دوران بخشی از <a class="mw-redirect" title="روشنفکری در ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%B4%D9%86%D9%81%DA%A9%D8%B1%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">جریان روشنفکری ایران</a> (از جمله <a title="علی شریعتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%AA%DB%8C">علی شریعتی</a>) تفسیری سیاسی و انقلابی از شیعه را به عنوان یک ایدئولوژی رهایی ساز، در اذهان مردم به ویژه دانش آموزان و دانشجویان به جای گذاشتند. خمینی نیز در سال‌های تبعید خود، هر چند خواهان ایجاد یک <a title="حکومت اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">حکومت اسلامی</a> به رهبری <a title="فقیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87">فقها</a> به جای سلطنت موروثی بود، بیشتر به طرح نقطه ضعف‌های رژیم و مسائلی می‌پرداخت که موجب نارضایتی توده مردم مسلمان ایران می‌شد. در این دوران همچنین شماری <a class="mw-redirect" title="جنبش چریکی در ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%B4_%DA%86%D8%B1%DB%8C%DA%A9%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">سازمانهای چریکی</a> <a title="مارکسیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D9%85">مارکسیست</a> و اسلام‌گرا شکل گرفتند که به مبارزه مسلحانه با رژیم اعتقاد داشتند. نهایتاً با سیاست‌های تنش‌برانگیز <a title="حزب رستاخیز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AE%DB%8C%D8%B2">حزب دولتی رستاخیز</a> در خصوص بازار و مذهب در اواسط دهه ۱۳۵۰، <a class="mw-redirect" title="بازاریان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86">بازاریان</a> و روحانیون محافظه کار و غیر سیاسی نیز به عنوان دو متحد تاریخی یکدیگر، به صفوف مخالفان پیوستند.<b>انقلاب ۱۳۵۷</b> یا <b>انقلاب ۱۹۷۹</b>،<sup id="cite_ref-7" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-7">[۶]</a></sup><sup id="cite_ref-8" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-8">[۷]</a></sup><sup id="cite_ref-9" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-9">[۸]</a></sup> که به عنوان <b>انقلاب اسلامی</b> نیز شناخته می‌شود،<sup id="cite_ref-10" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-10">[۹]</a></sup> یک <a title="انقلاب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8">دگرگونی بزرگ</a> سیاسی-اجتماعی بود که بین ۱۷ دی ۱۳۵۶ تا ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ معادل ۷ ژانویهٔ ۱۹۷۸ تا ۱۱ فوریهٔ ۱۹۷۹ با مشارکت طبقات مختلف مردم انجام پذیرفت و <a title="دودمان پهلوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%88%D8%AF%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C">نظام پادشاهی پهلوی</a> را سرنگون و زمینهٔ روی کار آمدن <a title="نظام جمهوری اسلامی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">نظام جمهوری اسلامی ایران</a> به رهبری <a title="مرجع تقلید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%AC%D8%B9_%D8%AA%D9%82%D9%84%DB%8C%D8%AF">مرجع تقلید</a> <a title="شیعه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87">شیعه</a>، <a title="سید روح‌الله خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">سید روح‌الله خمینی</a> را فراهم کرد. تفکرات و شخصیت‌های اسلامی در این انقلاب حضور برجسته داشتند و خمینی آن را «انقلاب اسلامی» خواند.<sup id="cite_ref-11" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-11">[۱۰]</a></sup> علاوه بر <a title="اسلام‌گرایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C">اسلام‌گرایی</a>، <a title="ایدئولوژی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%AF%D8%A6%D9%88%D9%84%D9%88%DA%98%DB%8C">ایدئولوژیهای</a> مختلفی نظیر <a title="سوسیالیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">سوسیالیسم</a> و <a class="mw-redirect" title="ناسیونالیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">ناسیونالیسم</a> نیز در انقلاب حضور داشتند.<sup id="cite_ref-12" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-12">[۱۱]</a></sup> در عین حال این انقلاب نخستین انقلابی است که <a title="اسلام‌گرایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C">اسلام‌گرایی</a> را در خاورمیانه به پیروزی رساند.<sup id="cite_ref-13" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-13">[۱۲]</a></sup> این انقلاب آخرین نمونه از انقلاب‌های کلاسیک قرن بیستم بود که با گفتمان‌های قهری، سلبی و آشتی ناپذیر با تکیه بر ایدئولوژی به نتیجه رسید.<sup id="cite_ref-14" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-14">[۱۳]</a></sup> در این انقلاب حتی بخش مهمی از روشنفکران لائیک و چپ نیز خود را با خمینی همسو می‌دیدند.<sup id="cite_ref-15" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-15">[۱۴]</a></sup></p>
<p>متعاقب آن، با <a title="همه‌پرسی نظام جمهوری اسلامی در ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D9%BE%D8%B1%D8%B3%DB%8C_%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">برگزاری همه‌پرسی</a> در ۱۲ فروردین ۱۳۵۸، نظام «<a title="جمهوری اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">جمهوری اسلامی</a>» جایگزین نظام پیشین گردید. سپس <a title="قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران</a> در سال ۱۳۵۸ تدوین شد که در آن جمهوری اسلامی به صورت یک <a class="mw-redirect" title="حکومت دینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA_%D8%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C">حکومت دینی</a> برمبنای <a title="ولایت فقیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87">ولایت فقیه</a>، برپایهٔ تفسیر خاصی از <a class="mw-redirect" title="فقه جعفری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%82%D9%87_%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1%DB%8C">فقه شیعه</a>، قرار داشت. این قانون با <a title="همه‌پرسی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (۱۳۵۸)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D9%BE%D8%B1%D8%B3%DB%8C_%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_(%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B8)">همه‌پرسی</a> به تصویب مردم رسید.<sup id="cite_ref-23" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-23">[۲۲]</a></sup><sup id="cite_ref-24" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-24">[۲۳]</a></sup> پس از انقلاب، سازمان‌های سیاسی که ایدئولوژی متفاوتی نسبت به حکومت مرکزی داشتند، سرکوب شدند. از جمله اتفاقات مرتبط با انقلاب ۵۷ رخدادهای دیگری چون <a title="گروگان‌گیری در سفارت ایالات متحده آمریکا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%B1%D9%88%DA%AF%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%B3%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%AA_%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D9%87_%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7">گروگان‌گیری در سفارت آمریکا</a>، <a title="جنگ ایران و عراق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82">حمله عراق به ایران</a> و <a title="انقلاب فرهنگی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">انقلاب فرهنگی ایران</a> بود.</p>
<p>از جمله دلایل وقوع انقلاب آن بود که رویکرد حکومت پهلوی و به‌خصوص محمدرضا شاه در <a title="نوسازی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C">نوسازی</a> جامعه سنتی ایران به یک جامعه مدرن از طریق مدرنیزاسیون آمرانه از بالا و ایجاد طبقه متوسط با شکست مواجه شد، بنابراین طبقه متوسطی به‌وجود آمد که به مخالفت با شاه برخاستند. استفاده از ابعاد سیاسی دین توسط برخی از مخالفان حکومت پهلوی و طرح <a class="mw-redirect" title="تشیع" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9">تشیع</a> انقلابی نیز مؤثر واقع شد. همچنین، حکومت ساختارهای میانجی کنترل‌کننده اجتماعی نظیر احزاب را تضعیف یا تخریب کرده بود و مانع از تشکیل جامعه مدنی و سیاسی متعارف شده بود. به علاوه حکومت پهلوی دارای یک برنامهٔ اقتصادی بیش از حد جاه طلبانه بود که در دهه هفتاد میلادی تنگناها و کمبودهای اقتصادی و تورم را به همراه آورد. به تعبیری می‌توان انقلاب را تا حدی واکنشی محافظه کارانه به تلاش‌های <a title="غرب‌گرایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%BA%D8%B1%D8%A8%E2%80%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C">غرب‌گرایانه</a> و <a class="mw-redirect" title="سکولاریزاسیون" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DA%A9%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%B2%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86">سکولاریزاسیون</a> شاه مورد حمایت <a title="جهان غرب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86_%D8%BA%D8%B1%D8%A8">غرب</a>،<sup id="cite_ref-25" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-25">[۲۴]</a></sup> و واکنش نه چندان محافظه کارانه به بی‌عدالتی اجتماعی و ناتوانی‌های این حکومت دانست.<sup id="cite_ref-26" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-26">[۲۵]</a></sup> بسیاری از ایرانیان شاه را وابسته و مدیون به یک قدرت غیر مسلمان غربی (<a title="ایالات متحده آمریکا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D9%87_%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7">ایالات متحده آمریکا</a>) می‌دانستند، که با ترویج فرهنگ غربی داشت <a class="mw-redirect" title="فرهنگ ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">فرهنگ ایران</a> را آلوده می‌کرد. همچنین، حکومت شاه سرکوبگر، بی‌رحم، فاسد و اهل بریز و بپاش دیده می‌شد.</p>
<div id="toc" class="toc" role="navigation" aria-labelledby="mw-toc-heading"></div>
<h5><span id=".D9.BE.DB.8C.D8.B4.DB.8C.D9.86.D9.87_.D8.AA.D8.A7.D8.B1.DB.8C.D8.AE.DB.8C"></span><span id="پیشینه_تاریخی" class="mw-headline">پیشینه تاریخی</span></h5>
<div class="thumb tright">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:TPAjax.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c1/TPAjax.jpg/200px-TPAjax.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c1/TPAjax.jpg 1.5x" alt="" width="200" height="280" data-file-width="300" data-file-height="420" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>مخالفان <a title="محمد مصدق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D9%85%D8%B5%D8%AF%D9%82">محمد مصدق</a> و شرکت کنندگان در <a title="کودتای ۲۸ مرداد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%88%D8%AF%D8%AA%D8%A7%DB%8C_%DB%B2%DB%B8_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF">کودتای ۲۸ مرداد</a>، سوار بر تانکهای «شِرمَن» ارتش شاهنشاهی.</p>
</div>
</div>
</div>
<div class="hatnote navigation-not-searchable relarticle mainarticle" role="note"></div>
<h6><span id=".D8.AC.D9.86.D8.A8.D8.B4_.D9.85.D9.84.DB.8C_.D8.B4.D8.AF.D9.86_.D9.86.D9.81.D8.AA_.D9.88_.DA.A9.D9.88.D8.AF.D8.AA.D8.A7.DB.8C_.DB.B2.DB.B8_.D9.85.D8.B1.D8.AF.D8.A7.D8.AF"></span><span id="جنبش_ملی_شدن_نفت_و_کودتای_۲۸_مرداد" class="mw-headline">جنبش ملی شدن نفت و کودتای ۲۸ مرداد</span></h6>
<div class="hatnote navigation-not-searchable relarticle mainarticle" role="note"></div>
<p>محققان معتقدند در جستجوی ریشه اصلی انقلاب ۱۳۵۷ ایران، می‌توان به <a title="کودتای ۲۸ مرداد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%88%D8%AF%D8%AA%D8%A7%DB%8C_%DB%B2%DB%B8_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF">کودتای ۲۸ مرداد</a> سال ۱۳۳۲ بازگشت.<sup id="cite_ref-autogenerated3_27-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated3-27">[۲۶]</a></sup><sup id="cite_ref-autogenerated5_28-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated5-28">[۲۷]</a></sup><sup id="cite_ref-29" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-29">[۲۸]</a></sup> پس از برکناری <a class="mw-redirect" title="رضاشاه پهلوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C">رضاشاه پهلوی</a> توسط <a class="mw-redirect" title="متفقین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AA%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%86">متفقین</a> در هنگامه <a title="جنگ جهانی دوم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D9%88%D9%85">جنگ جهانی دوم</a>، ایران در بین سال‌های ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲، طولانی‌ترین زمان فضای باز سیاسی در تاریخ معاصر را به خود دید. در این دوره روشنفکران و نه روحانیون، دست‌اندرکار بسیج و سازماندهی توده‌ها علیه ساختار قدرت بودند و سازمان‌های غیر مذهبی &#8211; نخست <a class="mw-redirect" title="حزب توده" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%AA%D9%88%D8%AF%D9%87">حزب توده</a> و سپس <a title="جبهه ملی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A8%D9%87%D9%87_%D9%85%D9%84%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">جبهه ملی ایران</a> به رهبری <a title="محمد مصدق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D9%85%D8%B5%D8%AF%D9%82">محمد مصدق</a> &#8211; با موفقیت، طبقه متوسط و طبقه کارگر شهری را جذب کردند.<sup id="cite_ref-30" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-30">[۲۹]</a></sup> در طی این دوران، مصدق به عنوان یک ملی‌گرای محبوب، خواستار اصلاح سیاست خارجی نادرست و خاتمه بخشیدن به اعطای امتیازهای عمده به ابرقدرت‌های خارجی شد.<sup id="cite_ref-31" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-31">[۳۰]</a></sup> او به یاری تظاهرات‌های گسترده طبقه متوسط و همچنین اعتصابات بزرگ کارگری در بخش <a title="صنعت نفت ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA_%D9%86%D9%81%D8%AA_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">صنعت نفت ایران</a> به سازماندهی حزب توده، توانست <a class="mw-redirect" title="نهضت ملی شدن صنعت نفت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA_%D9%85%D9%84%DB%8C_%D8%B4%D8%AF%D9%86_%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA_%D9%86%D9%81%D8%AA">نهضت ملی شدن صنعت نفت</a> ایران را به عنوان اهرم فشاری بر حکومت، با موفقیت به پیش ببرد و تحت تأثیر شور و اشتیاق عمومی به نخست‌وزیری رسیده و حتی تسلط و اختیار <a title="محمدرضا پهلوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C">محمدرضا پهلوی</a>، شاه جوان ایران، بر <a title="ارتش شاهنشاهی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4_%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">ارتش شاهنشاهی ایران</a> را به خطر افکند.</p>
<p><a class="mw-redirect" title="ملی شدن صنعت نفت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%84%DB%8C_%D8%B4%D8%AF%D9%86_%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA_%D9%86%D9%81%D8%AA">ملی شدن صنعت نفت</a> برای انحصارات نفتی و <a title="امپراتوری بریتانیا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%85%D9%BE%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7">امپراتوری بریتانیا</a> ضربه‌ای جبران‌ناپذیر بود؛ به ویژه که این جنبش، می‌توانست به نیروی محرکه‌ای برای مردم دیگر کشورهای منطقه به منظور کسب حقوق خویش، تبدیل شود و بدین‌سان منفعت دیگر ابرقدرت وقت، <a class="mw-redirect" title="ایالات متحده" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D9%87">ایالات متحده</a> را نیز به مخاطره افکند. سرانجام بریتانیا توانست موافقت آمریکا را برای به راه‌اندازی یک <a title="عملیات آژاکس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D8%A2%DA%98%D8%A7%DA%A9%D8%B3">کودتای نظامی</a> علیه دولت مصدق به دست آورد. آمریکا به کمک نیروهای هوادار سلطنت در ارتش ایران و با پشتوانه دستگاه مذهبی (علما و روحانیون طراز اول و وعاظ و پیروان آنها) و برخی از زمینداران و سیاستمداران محافظه‌کار، با <a title="کودتای ۲۸ مرداد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%88%D8%AF%D8%AA%D8%A7%DB%8C_%DB%B2%DB%B8_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF">کودتای ۲۸ مرداد</a> دولت وی را سرنگون کرد.<sup id="cite_ref-autogenerated3_27-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated3-27">[۲۶]</a></sup><sup id="cite_ref-32" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-32">[۳۱]</a></sup><sup id="cite_ref-33" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-33">[۳۲]</a></sup> این رویداد تأثیری به سزا و طولانی مدت بر فضای جامعه به جای گذاشت و در عصر گرایش‌های گوناگونی چون <a title="جمهوری‌خواهی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C%E2%80%8C%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%DB%8C">جمهوری‌خواهی</a>، <a title="ملی‌گرایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%84%DB%8C%E2%80%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C">ملی‌گرایی</a>، گرایش به <a title="سوسیالیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">سوسیالیسم</a> و سیاست خارجی بیطرفانه، سلطنت پهلوی و ارتش، در افکار عمومی، به عنوان سرسپرده ابرقدرتهای غربی، <a title="سرمایه‌داری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87%E2%80%8C%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C">سرمایه‌داری</a> و <a class="mw-redirect" title="سیا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%A7">سازمانهای اطلاعاتی آمریکا</a> (سیا) و <a class="mw-redirect" title="سازمان اطلاعات مخفی بریتانیا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA_%D9%85%D8%AE%D9%81%DB%8C_%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7">بریتانیا</a> (اینتلیجنت سرویس) شناسانده شدند. با وقوع کودتا، سازمان‌های سیاسی چون جبهه ملی و حزب توده سرکوب شده و اعضای آن‌ها به حبس‌های کوتاه یا بلند مدت و حتی اعدام محکوم شدند و علاوه بر بریتانیا، ایالات متحده نیز به عنوان دشمن جدید <a title="امپریالیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%85%D9%BE%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">امپریالیستی</a> ایران شناخته شد. از سوی دیگر، سرکوبی نیروهای سکولار و غیر مذهبی، راه را برای پیدایش جنبش‌های جدید اسلامی هموار کرد.<sup id="cite_ref-autogenerated5_28-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated5-28">[۲۷]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.AA.D8.AB.D8.A8.DB.8C.D8.AA_.D9.82.D8.AF.D8.B1.D8.AA.D8.8C_.D9.86.D9.88.D8.B3.D8.A7.D8.B2.DB.8C_.D9.88_.D8.AA.D9.88.D8.B3.D8.B9.D9.87.D9.94_.D8.A7.D9.82.D8.AA.D8.B5.D8.A7.D8.AF.DB.8C"></span><span id="تثبیت_قدرت،_نوسازی_و_توسعهٔ_اقتصادی" class="mw-headline">تثبیت قدرت، نوسازی و توسعهٔ اقتصادی</span></h6>
<p>در دهه نخست پس از کودتای ۲۸ مرداد، محمدرضا شاه آنچه را که پس از برکناری پدرش، رها شده بود، ادامه داد. او با شتاب هر چه بیشتر، سه ستون حافظ حکومت خویش، <i>«<a title="ارتش شاهنشاهی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4_%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">ارتش</a>»</i>، <i>«نظام حمایتی مالی دربار»</i> و <i>«دیوانسالاری»</i> را گسترش داد و به یاری افزایش چشمگیر درآمد نفت، موفق شد تا رؤیای <a title="رضاشاه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%87">رضاشاه</a> در خصوص ایجاد یک ساختار دولتی عظیم را، تحقق بخشد.<sup id="cite_ref-34" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-34">[۳۳]</a></sup> شاه نخست رهبران کودتا را به مقام‌های کلیدی گمارد، کمک‌های مالی از آمریکا دریافت کرد و از همکاری‌های فنی سازمان اطلاعات اسرائیل و آمریکا (<a title="موساد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%A7%D8%AF">موساد</a> و <a class="mw-redirect" title="سیا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%A7">سیا</a>) و <a class="mw-redirect" title="اف‌بی‌آی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%81%E2%80%8C%D8%A8%DB%8C%E2%80%8C%D8%A2%DB%8C">اف‌بی‌آی</a> پلیس آمریکا برای تشکیل پلیس مخفی جدیدی در سال ۱۳۳۶، با عنوان <a title="ساواک" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D9%88%D8%A7%DA%A9">ساواک</a> (مخفف <i>سازمان اطلاعات و امنیت کشور</i>)، بهره برد.<sup id="cite_ref-35" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-35">[۳۴]</a></sup><sup id="cite_ref-36" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-36">[۳۵]</a></sup></p>
<p>در باقی سال‌های دهه ۱۳۴۰، شاه همچون فرمانروایی خودکامه و متکی به نفس حکومت کرد و خود را پادشاهی اصلاح‌اندیش و متحد نزدیک آمریکا و غرب نشان داد.<sup id="cite_ref-37" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-37">[۳۶]</a></sup> او با افزودن بر شمار نظامیان، بودجه سالانه ارتش و خرید تسلیحات بسیار، ارتش ایران را در سال ۱۳۵۵ به پنجمین نیروی نظامی بزرگ جهان تبدیل کرد<sup id="cite_ref-38" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-38">[۳۷]</a></sup> سازمان امنیتی خود ساواک را تا آنجا گسترش داد که می‌توانست به خبرچینی از بسیاری از افراد و سانسور <a class="mw-redirect" title="رسانه‌های گروهی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%DA%AF%D8%B1%D9%88%D9%87%DB%8C">رسانه‌های گروهی</a> پرداخته و از هر شیوه‌ای از جمله <a class="mw-redirect" title="شکنجه دولتی در ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%DA%A9%D9%86%D8%AC%D9%87_%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">شکنجه</a> برای از بین بردن مخالفان استفاده کند.<sup id="cite_ref-39" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-39">[۳۸]</a></sup></p>
<p>سال‌های دهه ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ همچنین شاهد توسعه اجتماعی-اقتصادی بود که بیشتر به واسطه درآمدهای روزافزون نفت میسر گشت. هم‌زمان با گسترش بنادر و راه‌ها، سدهای بزرگی در دزفول، کرج و منجیل بنا، و بیش از ۸۰۰ کیلومتر <a title="ریل راه‌آهن" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%DB%8C%D9%84_%D8%B1%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%A2%D9%87%D9%86">ریل راه‌آهن</a> احداث شد که <a title="تهران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86">تهران</a> را به شهرهای اصلی دیگر متصل می‌ساخت. ایران در سال‌های ۱۳۴۲ تا ۱۳۵۵ شاهد «<a title="انقلاب صنعتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA%DB%8C">انقلاب صنعتی</a>» کوچکی بود که در نتیجه آن، سهم <a class="mw-redirect" title="تولید ناخالص ملی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF_%D9%86%D8%A7%D8%AE%D8%A7%D9%84%D8%B5_%D9%85%D9%84%DB%8C">تولید ناخالص ملی</a>، شمار کارخانه‌ها و تولید برخی صنایع مادر، رشد یافت.<sup id="cite_ref-40" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-40">[۳۹]</a></sup> توسعه در بخش <a title="منابع انسانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9_%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C">منابع انسانی</a> نیز افزایش شمار مدارس، درمانگاه‌ها، پرستاران و پزشکان را در پی داشت. رونق اقتصادی دهه ۴۰ به طرز شگفت‌آوری به سود بنیادهای مذهبی هم بود، چراکه در پی این رونق، <a class="mw-redirect" title="بازاریان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86">بازاریان</a> به عنوان متحد قدیمی روحانیت، امکان یافتند تا هزینه نهادهای پرشمار و رو به رشد مذهبی مانند مساجد، موقوفه‌ها، چند حسینیه و شش حوزه علمیه بزرگ را تأمین کنند و در اواسط دهه ۵۰، نهادهای مذهبی تا آن اندازه قدرت داشتند که شاید برای نخستین بار در تاریخ ایران می‌توانستند واعظانی را به‌طور منظم به محلات فقیرنشین شهری و روستاهای دورافتاده بفرستند.<sup id="cite_ref-41" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-41">[۴۰]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.AA.D8.BA.DB.8C.DB.8C.D8.B1_.D8.B3.D8.A7.D8.AE.D8.AA.D8.A7.D8.B1_.D8.A7.D8.AC.D8.AA.D9.85.D8.A7.D8.B9.DB.8C_.D8.A8.D8.A7_.D8.A7.D8.B5.D9.84.D8.A7.D8.AD.D8.A7.D8.AA_.D8.A7.D8.B1.D8.B6.DB.8C_.D9.88_.D8.A7.D9.86.D9.82.D9.84.D8.A7.D8.A8_.D8.B3.D9.81.DB.8C.D8.AF"></span><span id="تغییر_ساختار_اجتماعی_با_اصلاحات_ارضی_و_انقلاب_سفید" class="mw-headline">تغییر ساختار اجتماعی با اصلاحات ارضی و انقلاب سفید</span></h6>
<div class="hatnote navigation-not-searchable relarticle mainarticle" role="note"></div>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mpaminiarsanjani.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fb/Mpaminiarsanjani.jpg/200px-Mpaminiarsanjani.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fb/Mpaminiarsanjani.jpg/300px-Mpaminiarsanjani.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fb/Mpaminiarsanjani.jpg/400px-Mpaminiarsanjani.jpg 2x" alt="" width="200" height="172" data-file-width="1000" data-file-height="860" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p><a class="mw-redirect" title="محمدرضا شاه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D8%B4%D8%A7%D9%87">محمدرضا شاه</a> به همراه <a title="علی امینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">علی امینی</a> نخست‌وزیر و <a title="حسن ارسنجانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C">حسن ارسنجانی</a> وزیر کشاورزی، در حال اعطای سند مالکیت زمین‌ها به کشاورزان، به عنوان آغاز برنامه <a class="mw-redirect" title="اصلاحات ارضی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%A7%D8%AA_%D8%A7%D8%B1%D8%B6%DB%8C">اصلاحات ارضی</a>.</p>
</div>
</div>
</div>
<p>در سال‌های ۱۳۳۹ تا ۱۳۴۲، <a title="اقتصاد ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">اقتصاد ایران</a> که مبتنی بر <a title="کشاورزی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%B2%DB%8C">کشاورزی</a> بود، با بحران شدیدی روبرو شد و ایران را به کمک‌های خارجی محتاج کرد. دولت وقت آمریکا به ریاست <a class="mw-redirect" title="جان اف کندی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%81_%DA%A9%D9%86%D8%AF%DB%8C">جان اف کِندی</a>، پرداخت وام‌های آینده را به اجرای <a class="mw-redirect" title="اصلاحات ارضی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%A7%D8%AA_%D8%A7%D8%B1%D8%B6%DB%8C">اصلاحات ارضی</a> و لیبرالی که آن را بهترین سد محافظ در برابر وقوع <a class="new" title="انقلاب کمونیستی (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DA%A9%D9%85%D9%88%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C&amp;action=edit&amp;redlink=1">انقلاب کمونیستی</a> می‌دانست، مشروط کرد. در نتیجه شاه، <a title="علی امینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">علی امینی</a> را که شخصی مورد اعتماد آمریکا بود، به مقام نخست‌وزیری رساند و وزیر کشاورزی امینی، <a title="حسن ارسنجانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C">حسن ارسنجانی</a>، برنامه اصلاحات ارضی را با هدف از بین بردن اتکای ایران به کشاورزی و ایجاد طبقه کشاورزان مستقل به پیش برد.<sup id="cite_ref-42" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-42">[۴۱]</a></sup><sup id="cite_ref-43" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-43">[۴۲]</a></sup> هر چند اصلاحات ارضی از اقدامات دولت امینی بود، شاه پس از تعدیل آن، اصلاحات را ابتکار خود معرفی کرد و با بوق و کرنای تمام آن را در منشور شش ماده‌ای جنجال‌برانگیز خود موسوم به «<a title="انقلاب سفید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%B3%D9%81%DB%8C%D8%AF">انقلاب سفید</a>» یا «انقلاب شاه و مردم» منظور کرد. پنج ماده دیگر آن شامل، ملی کردن جنگلها، فروش کارخانه‌های دولتی به بخش خصوصی، سهیم شدن کارگران در سود کارخانه‌ها، اعطای <a class="mw-redirect" title="حق رای زنان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D9%82_%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86">حق رای به زنان</a> و ایجاد «<a title="سپاه دانش" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87_%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4">سپاه دانش</a>» می‌شد.<sup id="cite_ref-44" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-44">[۴۳]</a></sup></p>
<p>شاه گمان داشت که با اجرای اصلاحات ارضی، نه‌تنها حمایت آمریکا را به دست خواهد آورد، بلکه با از میان برداشتن <a class="mw-redirect" title="نظام ارباب رعیت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85_%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%A8_%D8%B1%D8%B9%DB%8C%D8%AA">نظام ارباب رعیتی</a>، <a title="دهقان (زمین‌دار)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%87%D9%82%D8%A7%D9%86_(%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D8%AF%D8%A7%D8%B1)">دهقانان</a> را نیز به جمع حامیان خود خواهد افزود.<sup id="cite_ref-45" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-45">[۴۴]</a></sup> هدف رسمی این بود که ایران تا پایان <a class="mw-redirect" title="سده ۲۰ (میلادی)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%AF%D9%87_%DB%B2%DB%B0_(%D9%85%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AF%DB%8C)">قرن بیستم</a> در بین مدرن‌ترین <a class="mw-redirect" title="کشورهای جهان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86">کشورهای جهان</a> قرار داشته باشد.<sup id="cite_ref-46" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-46">[۴۵]</a></sup> در عمل، انقلاب سفید شاه، به نتیجه مطلوب شاه نرسید.<sup id="cite_ref-47" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-47">[۴۶]</a></sup> شاه انقلاب سفید خود را به «بزرگترین نمایش تبلیغاتی که دنیا تاکنون دیده بود» تبدیل کرد.<sup id="cite_ref-48" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-48">[۴۷]</a></sup> انجام این اصلاحات، نظام تولید ثروت <a class="mw-redirect" title="اشراف‌سالاری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B4%D8%B1%D8%A7%D9%81%E2%80%8C%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B1%DB%8C">طبقه اشراف</a> را که از متحدان شاه بودند، دگرگون کرد. از سوی دیگر انقلاب سفید، شکاف میان مذهبی‌ها با شاه را گسترده کرد.<sup id="cite_ref-49" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-49">[۴۸]</a></sup> در فاصله کمتر از یک دهه پس از کودتا، روابط شاه و روحانیون، مسالمت‌آمیز بود، ولی اتخاذ این طرح‌ها و همچنین به رسمیت شناختن دولت <a title="اسرائیل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84">اسرائیل</a> توسط حکومت وقت، به این دوره کوتاه از روابط حسنه شاه و علما، پایان داد.<sup id="cite_ref-50" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-50">[۴۹]</a></sup> از میان اصل‌های انقلاب سفید، اصلی که بیش از بقیه موجب تحریک و موضع‌گیری مخالفان <a title="دین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%DB%8C%D9%86">مذهبی</a> شد، اصل <a title="حق رأی زنان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D9%82_%D8%B1%D8%A3%DB%8C_%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86">حق رأی زنان</a> بود.<sup id="cite_ref-51" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-51">[۵۰]</a></sup> در یک گزارش <a class="mw-redirect" title="سیا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%A7">سازمان سیا</a> آمده‌است که هر روز ایرانیان بیشتر و بیشتری اصلاحات موجود در این برنامه را رد می‌کنند.<sup id="cite_ref-52" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-52">[۵۱]</a></sup></p>
<p>مخالفان اصلی برنامه‌های اصلاحی شاه دو گروه قدرتمند بودند: <a title="جبهه ملی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A8%D9%87%D9%87_%D9%85%D9%84%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">جبهه ملی</a> از سویی و طبقه مذهبی و متحدانشان در بازار از سوی دیگر. جبهه ملی طی اعلامیه‌ای انقلاب سفید را «بازگشت به استبداد» دانست. علما نیز مخالف افزایش قدرت شاه، اصلاحات اراضی و اعطای حقوق مدنی به زنان بودند.<sup id="cite_ref-53" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-53">[۵۲]</a></sup> <a title="سید حسین طباطبایی بروجردی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86_%D8%B7%D8%A8%D8%A7%D8%B7%D8%A8%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%AC%D8%B1%D8%AF%DB%8C">حسین بروجردی</a>، مرجع تقلید بانفوذ شیعه، فتوایی مبنی بر حرام بودن تصرف اراضی صادر کرد.<sup id="cite_ref-54" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-54">[۵۳]</a></sup> ولی در میان معترضان، چهره مخالف جدیدی به نام <a class="mw-redirect" title="روح‌الله موسوی خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%88%DB%8C_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">روح‌الله موسوی خمینی</a> خود را در اذهان مطرح ساخت. این روحانی مجتهد که در <a class="mw-redirect" title="مدرسه فیضیه قم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D9%87_%D9%81%DB%8C%D8%B6%DB%8C%D9%87_%D9%82%D9%85">مدرسه معروف فیضیه</a> <a title="قم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D9%85">قم</a> به تدریس <a title="فلسفه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%87">فلسفه</a> و <a title="فقه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%82%D9%87">فقه</a> می‌پرداخت، سخنرانی‌های انتقادی خود را از سال ۱۳۴۱ آغاز کرده بود و در آن هنگام بیش از شصت سال داشت. خمینی ضمن دوری جستن از طرح موضوعاتی همچون اصلاحات ارضی و حق رأی زنان که موضوع اصلی مورد مخالفت دیگر روحانیون بود، به مسائلی می‌پرداخت که بیشتر، توده مردم را خشمگین می‌ساخت و مرکز ثقل مخالفتش با شاه بر سر نفوذ آمریکا در ایران بود. اعتراضات مردم علیه طرح‌های شاه در خرداد ۱۳۴۲، در شهرهای بزرگ ایران به وقوع پیوست که با دستور شاه و توسط ارتش، با سرکوبی خونین پایان یافت. پس از این واقعه که <a class="mw-redirect" title="قیام ۱۵ خرداد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%85_%DB%B1%DB%B5_%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF">قیام ۱۵ خرداد</a> نام گرفت، رهبران جبههٔ ملی دستگیر و خمینی به ترکیه تبعید شد و پس از چندی از آنجا به عراق رفت.<sup id="cite_ref-55" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-55">[۵۴]</a></sup><sup id="cite_ref-56" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-56">[۵۵]</a></sup><sup id="cite_ref-57" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-57">[۵۶]</a></sup><sup id="cite_ref-58" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-58">[۵۷]</a></sup></p>
<p>اصلاحات ارضی و انقلاب سفید منجر به تنش‌های جدید در ساختار اجتماعی انجامید که مورد انتظار شاه نبود. اصلاحات ارضی به جای آنکه رعایای رهاشده را متحد حکومت کند، تعداد زیادی از کشاورزان مستقل و کارگران را پدید آورد که هیچ احساس وفاداری به شاه نداشتند. چنان‌که آبراهامیان می‌گوید: «انقلاب سفید برای پیشدستی در برابر انقلاب سرخ طراحی شده بود. به جای آن، راه را برای <a class="mw-redirect" title="انقلاب اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">انقلاب اسلامی</a> هموار کرد.»<sup id="cite_ref-59" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-59">[۵۸]</a></sup> هرچند انقلاب سفید در پیشرفت اقتصادی و فناورانه ایران نقش آفرینی کرد، شکست برخی از برنامه‌های اصلاحات ارضی و فقدان نسبی اصلاحات دموکراتیک از عواملی بود که در افول شاه و وقوع انقلاب در سال ۱۳۵۷ مؤثر بود.<sup id="cite_ref-60" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-60">[۵۹]</a></sup></p>
<h5><span id=".D8.B9.D9.88.D8.A7.D9.85.D9.84_.D8.AA.D9.86.D8.B4_.D9.88_.D9.86.D8.A7.D8.B1.D8.B6.D8.A7.DB.8C.D8.AA.DB.8C"></span><span id="عوامل_تنش_و_نارضایتی" class="mw-headline">عوامل تنش و نارضایتی</span></h5>
<h6><span id=".D9.81.D8.B3.D8.A7.D8.AF_.D9.85.D8.A7.D9.84.DB.8C"></span><span id="فساد_مالی" class="mw-headline">فساد مالی</span></h6>
<div class="hatnote navigation-not-searchable relarticle mainarticle" role="note"></div>
<p>یکی از پایه‌های اصلی نارضایتی‌های مردم در انقلاب ۵۷، فساد مالی در میان قدرتمندان در دوران پهلوی بود.<sup id="cite_ref-61" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-61">[۶۰]</a></sup> به گونه‌ای که در سال ۱۳۵۷ فساد مالی به یکی از مسایل سیاسی عمده ایران بدل شده و بخش اعظم انتقاد از شاه به قالب انتقاد از فعالیت‌های غیرقانونی اطرافیان نزدیک و حتی اعضای خانواده اش درآمده بود.<sup id="cite_ref-62" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-62">[۶۱]</a></sup> <a title="عباس میلانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D9%85%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%86%DB%8C">عباس میلانی</a> معتقد است یکی از پایه‌های اصلی نارضایتی‌های مردم در انقلاب ۵۷، فساد مالی در میان قدرتمندان بود. او روایت می‌کند که <a class="mw-redirect" title="هویدا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AF%D8%A7">هویدا</a> پس از تلاش فراوان، بالاخره شاه را متقاعد کرد که فعالیت اقتصادی خاندان سلطنتی را محدود کند.<sup id="cite_ref-63" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-63">[۶۲]</a></sup></p>
<p>ناکارآمدی ساختار اقتصادی کشور یکی از عوامل عمده فساد در دربار بود. مجریان طرح‌های دولتی برای حل مشکلات خود دست به پرداخت <a class="mw-redirect" title="رشوه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D8%B4%D9%88%D9%87">رشوه</a> می‌زدند و این بیماری چنان رشد کرد و در مدت کوتاهی «فساد چنان بالا گرفت که بسیاری از مقامات بالای دولتی و بدتر از همه اعضای خانواده سلطنتی را هم آلوده ساخت.»<sup id="cite_ref-64" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-64">[۶۳]</a></sup> شرکت‌های بزرگ برای واردات، صادرات و نیز تعامل با دولت نیاز به مجوز داشتند. مجوزهای دولتی فقط به تعداد معدودی از شرکت‌ها داده می‌شدند به این بهانه که تولید کارخانجات بیش از اندازه نشود. برای گرفتن و نگاه داشتن یک مجوز نیاز بود که سران شرکت با افراد با نفوذ در تهران رابطه برقرار کنند. در زمینه مجوزها و دیگر مسائل روایت‌های معتبری در مورد مقامات بالا همچون شاهدخت اشرف و پسرش شهرام وجود دارد. مثلاً اینکه این افراد با نفوذ ۱۰ درصد یا بیشتر از یک شرکت جدید التأسیس را به‌طور مجانی می‌گرفتند تا مجوز آن را تضمین کنند. این‌گونه اقدامات و دیگر انواع فساد به شدت قیمت فروش محصولات داخلی را افزایش می‌داد و در نتیجه بازار آن‌ها را در داخل و خارج محدود می‌کرد.<sup id="cite_ref-65" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-65">[۶۴]</a></sup></p>
<p>طبق یک ارزیابی داخلی سفارت انگلیس در ۷ اوت ۱۹۵۸، دست شاه، خانواده و دوستان او تنها از شاخه‌های اندکی از فعالیت‌های اقتصادی کوتاه مانده بود.<sup id="cite_ref-66" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-66">[۶۵]</a></sup> سیا در گزارشی دربارهٔ فساد <a class="mw-redirect" title="خاندان پهلوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C">خاندان پهلوی</a> می‌نویسد: «اخیراً رئیس یکی از بزرگترین بانک‌های ایران به یکی از مقامات سفارت گفته که چندی پیش، توجه شاه را به یکی از معاملات اشرف جلب کرده بود. گفته بود اگر جزئیات این معامله علنی شود، بازتاب منفی خواهد داشت. شاه به این گزارش توجهی نکرد. رئیس بانک می‌گفت اگر کسی دیگر جز اشرف این کار را کرده بود، ده سال حبس می‌کشید».<sup id="cite_ref-67" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-67">[۶۶]</a></sup> به گفته یک اقتصاددان معتبر غربی، در چند سال آخر سلطنت مقدار بسیار زیادی پول -احتمالاً به اندازه ۲ میلیارد دلار- مستقیماً از درآمدهای نفتی به حساب‌های مخفی خارج از کشور <a class="mw-redirect" title="خاندان سلطنتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86_%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA%DB%8C">خاندان سلطنتی</a> واریز شد. منابع غربی ثروت خانواده پهلوی در ایران و خارج را بین ۵ تا ۲۰ میلیارد دلار برآورد می‌کردند.<sup id="cite_ref-68" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-68">[۶۷]</a></sup></p>
<p>از یک سو، <a title="اسدالله علم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B9%D9%84%D9%85">اسدالله علم</a>، به گزارش دوستان و برآمدگانش، در بسیاری از معاملات مشکوک شرکت داشت. از سویی دیگر، امیرهوشنگ دولو بود که «سلطان خاویار» نام داشت. اما از همه غریب تر و مرموزتر، دکتر <a class="mw-redirect" title="کریم ایادی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85_%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%8C">کریم ایادی</a> بود که در گزارش‌های <a class="mw-redirect" title="سفارت آمریکا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%AA_%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7">سفارت آمریکا</a>، به عنوان «طبیب ویژه شاه» نام گرفته و در عین حال آمده که او در شرکت‌های متعدد از قبیل <a title="شرکت نفت پارس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%B1%DA%A9%D8%AA_%D9%86%D9%81%D8%AA_%D9%BE%D8%A7%D8%B1%D8%B3">شرکت نفت پارس</a> سهام دارد. معمولاً بین ۱۵ تا ۴۰ درصد سهام این شرکت از آن اوست. او در این‌گونه موارد از اسامی مختلفی استفاده می‌کند. گاه خود را عبدالکریم، کریم و برخی اوقات ایادی می‌خواند. تیمسار ایادی در عین حال از حق انحصاری بهره‌برداری از میگوی <a title="خلیج فارس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC_%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3">خلیج فارس</a> برخوردار است.» در گزارش دیگری، سازمان سیا ایادی را کانال اصلی فعالیت‌های اقتصادی شاه می‌داند و می‌افزاید که «زمان حتی شایع بود که سهام شاه در شرکت ماهی‌گیری جنوب هم به اسم ایادی ثبت شده بود.»<sup id="cite_ref-69" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-69">[۶۸]</a></sup></p>
<p>هنگامی که شاه تصمیم گرفت، برای تشکیل دولت «وحدت ملی»، از <a class="mw-redirect" title="شریف امامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D9%81_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%DB%8C">شریف امامی</a> استفاده کند، شایع بود که شریف امامی به فساد مالی متهم است. <a title="شاپور بختیار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B1_%D8%A8%D8%AE%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B1">شاپور بختیار</a> در دیداری با یکی از اعضای سفارت آمریکا، هشدار داده بود که دولت شریف امامی خود عمیقاً آغشته به همان فسادی است که ظاهراً با آن مبارزه می‌کند. بختیار در مورد فساد مالی خود شریف‌امامی اطلاعات دست اولی داشت». همه می‌دانستند که نخست‌وزیر کابینه «وحدت ملی» به «آقای پنج درصد» شهرت دارد. می‌گفتند <a class="mw-redirect" title="وجه تسمیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D8%AC%D9%87_%D8%AA%D8%B3%D9%85%DB%8C%D9%87">وجه تسمیه</a> لقبش هم این بود که از بیش و کم تمامی قراردادهای دولتی، پنج درصد حق حساب می‌گرفت.<sup id="cite_ref-70" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-70">[۶۹]</a></sup></p>
<p><a title="اردشیر زاهدی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DB%8C%D8%B1_%D8%B2%D8%A7%D9%87%D8%AF%DB%8C">اردشیر زاهدی</a> مدعی است که هویدا ۳۵۰ هزار دلار برای مخارج شخصی شاهدخت اشرف به او پرداخته‌است. زاهدی می‌گفت اشرف می‌خواست یکی از معشوقان خود را به جلسات <a class="mw-redirect" title="سازمان ملل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D9%84%D9%84">سازمان ملل</a> ببرد. به گفته زاهدی، این معشوق گفته بود برای چنین سفری سیصد هزار دلار می‌طلبد. به رغم مخالفت شدید زاهدی با پرداخت این مبلغ، <a title="هیئت دولت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%DB%8C%D8%A6%D8%AA_%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA">هیئت دولت</a>، با پرداخت آن موافقت کرد.<sup id="cite_ref-71" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-71">[۷۰]</a></sup><sup id="cite_ref-72" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-72">[۷۱]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.AE.D9.88.D8.AF.DA.A9.D8.A7.D9.85.DA.AF.DB.8C_.D9.88_.D8.AA.D8.B2.D9.84.D8.B2.D9.84_.D8.AF.D8.B1_.D9.85.D8.AD.D9.85.D8.AF.D8.B1.D8.B6.D8.A7_.D8.B4.D8.A7.D9.87"></span><span id="خودکامگی_و_تزلزل_در_محمدرضا_شاه" class="mw-headline">خودکامگی و تزلزل در محمدرضا شاه</span></h6>
<p>یک ارزیابی اطلاعاتی سازمان سیا در ۸ اکتبر ۱۹۷۱ در مورد ایران، در ابتدا به تمجید اخلاقِ کاری شاه و موفقیت‌های او در بهبود معیشت مردم می‌پردازد و می‌نویسد «بیشتر مردم به قدری سرگرم موفقیت در حوزه‌های دیگر هستند که فرصتی برای نق زدن در مورد سیاست ندارند.» این گزارش شاه را فردی «ایزوله» می‌خواند که در محیط رسمی دربار و در وضعیت «نبود تاسف‌آور ارتباط از پایین به بالا به سوی او» به‌سر می‌برد. هیچ‌یک از مقامات ایران جرأت نمی‌کنند اشتباه بودن کاری از شاه را به او گوشزد کنند.<sup id="cite_ref-73" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-73">[۷۲]</a></sup></p>
<p>شاه <a title="دموکراسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%85%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C">مردم‌سالاری</a> را برای ایران تجویز نمی‌کرد و آن را یک مانع در برابر توسعه می‌دانست. او اعتقاد داشت که یک حکومت <a class="mw-redirect" title="استبداد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D8%AF">استبدادی</a> مانند حکومت پدرش برای کشور مفیدتر است.<sup id="cite_ref-74" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-74">[۷۳]</a></sup> شاه حداقل در ۱۶ سال پایانی پادشاهی‌اش، تصمیم‌گیرنده نهایی برای تمام تصمیمات کلیدی کشور بود.<sup id="cite_ref-75" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-75">[۷۴]</a></sup></p>
<p>افزون بر این، زوال سیاستمداران واقع گرا تر و با تجربه‌تر نظیر <a title="اسدالله علم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B9%D9%84%D9%85">اسدالله علم</a>، <a title="منوچهر اقبال" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%86%D9%88%DA%86%D9%87%D8%B1_%D8%A7%D9%82%D8%A8%D8%A7%D9%84">منوچهر اقبال</a>، <a class="mw-redirect" title="محمد ساعد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%B3%D8%A7%D8%B9%D8%AF">محمد ساعد</a> و <a title="ابراهیم حکیمی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85_%D8%AD%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C">ابراهیم حکیمی</a> باعث شد تا حلقه مشاوران شاه به گروه کوچکی از بله قربان گوی‌های جوان تبدیل شود که برای به عرض رساندن مطالب مورد علاقه شاه با یکدیگر رقابت می‌کردند. چنین مشاوران درباری ناآگاهانه به شاه کمک می‌کردند تا تاج شاهی را بیشتر و بیشتر بروی دیدگان خود بکشد و کم‌کم به گرداب انقلاب نزدیکتر شود.<sup id="cite_ref-76" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-76">[۷۵]</a></sup></p>
<h5><span id=".D8.B1.D9.88.DB.8C.DA.A9.D8.B1.D8.AF.D9.87.D8.A7.DB.8C_.D9.81.D8.B1.D9.87.D9.86.DA.AF.DB.8C"></span><span id="رویکردهای_فرهنگی" class="mw-headline">رویکردهای فرهنگی</span></h5>
<h6><span id=".D8.BA.D8.B1.D8.A8.E2.80.8C.DA.AF.D8.B1.D8.A7.DB.8C.DB.8C_.D9.88_.D8.A8.D8.A7.D8.B3.D8.AA.D8.A7.D9.86_.DA.AF.D8.B1.D8.A7.DB.8C.DB.8C_.D8.AD.DA.A9.D9.88.D9.85.D8.AA_.D9.BE.D9.87.D9.84.D9.88.DB.8C"></span><span id="غرب‌گرایی_و_باستان_گرایی_حکومت_پهلوی" class="mw-headline">غرب‌گرایی و باستان گرایی حکومت پهلوی</span></h6>
<div class="hatnote navigation-not-searchable boilerplate seealso" role="note"></div>
<p><a title="باستان‌گرایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C">باستان‌گرایی</a> که از اواخر دوران <a class="mw-redirect" title="قاجار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1">قاجار</a> در عرصهٔ فرهنگی، اجتماع و سیاست جامعهٔ ایرانی پدیدار گشت، در پی آن بود که با بازآفرینی و تجدید حیات سنت‌ها و عقاید کهن و باستانی، نظم جدیدی را در تفکر اجتماعی، فرهنگی و سیاسی بازتولید نماید و یک <a title="ایدئولوژی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%AF%D8%A6%D9%88%D9%84%D9%88%DA%98%DB%8C">ایدئولوژی</a> جدید بسازد. این ایدئولوژی در پی کم‌رنگ کردن و کنار زدن فرهنگ و مذهب شیعه و تفکیک دو دوره از <a title="تاریخ ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">تاریخ ایران</a>، یعنی <a title="تاریخ باستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE_%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">تاریخ باستان</a> و <a class="mw-redirect" title="تاریخ ایران بعد از اسلام" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A8%D8%B9%D8%AF_%D8%A7%D8%B2_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85">تاریخ دورهٔ اسلامی</a> بود.<sup id="cite_ref-77" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-77">[۷۶]</a></sup></p>
<p>در زمان <a title="پادشاهی رضاشاه پهلوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%A7%D8%AF%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C_%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C">پادشاهی رضاشاه پهلوی</a>، همراه با اندیشه باستان گرایی ایرانی، اندیشه <a class="new" title="آریاگرایی (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A2%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C&amp;action=edit&amp;redlink=1">آریاگرایی</a> و تأکید بر نژاد آریایی در ایران گسترش یافت.<sup id="cite_ref-78" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-78">[۷۷]</a></sup><sup id="cite_ref-79" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-79">[۷۸]</a></sup> به نظر آبراهامیان تأکید شدید <a title="رضاشاه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%87">رضاشاه</a> بر هویت ایرانی بود؛ و این امر برای مردمی که مذهب هزار و چهارصد سال در زندگی آن‌ها رخنه کرده بود بسیار دشوار بود. با دستور وی عزاداری‌ها ممنوع علام شد و روحانیون <a class="new" title="خلع لباس (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%AE%D9%84%D8%B9_%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B3&amp;action=edit&amp;redlink=1">خلع لباس</a> شدند. در این دوره <a title="ملی‌گرایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%84%DB%8C%E2%80%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C">ملی‌گرایی</a> رواج بسیار پیدا کرده بود، شاه خود به <a title="تخت جمشید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%AE%D8%AA_%D8%AC%D9%85%D8%B4%DB%8C%D8%AF">تخت جمشید</a> می‌رفت برای <a title="فردوسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%B3%DB%8C">فردوسی</a> آرامگاه ساخت و برای <a title="هزاره فردوسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D9%87_%D9%81%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%B3%DB%8C">هزاره فردوسی</a> شاعران و اندیشمندان زیادی به <a title="ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">ایران</a> آورده شدند.<sup id="cite_ref-80" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-80">[۷۹]</a></sup> رضاشاه <a class="mw-redirect" title="کشف حجاب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B4%D9%81_%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8">کشف حجاب</a> را با زور و اجبار انجام داد و به‌طور ناگهانی حق انتخاب را از زنان گرفت و هیچ روند جامعه پسندی برای این کار طی نشد. بخشی از زنان که مسن‌تر و سنتی بودند و احساس برهنگی می‌کردند، عملاً در خانه محبوس شدند.<sup id="cite_ref-sanasarian_81-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-sanasarian-81">[۸۰]</a></sup> <a class="mw-redirect" title="کشف حجاب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B4%D9%81_%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8">کشف حجاب</a> و کشیدن چادر از سر زنان توسط مأموران شهربانی که در نتیجه صدها هزار زن که راضی به کشف حجاب نبودند، تا پس از تبعید وی در خانه ماندند. وی کشف حجاب را حتی به قیمت مرگ زنان نیز ادامه داد.<sup id="cite_ref-82" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-82">[۸۱]</a></sup></p>
<p>به نوشته <a title="استفانی کرونین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%86%DB%8C_%DA%A9%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C%D9%86">استفانی کرونین</a>، رضا شاه تحول در نظام قضایی ایران را آغاز کرد. در دورهٔ <a title="دودمان پهلوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%88%D8%AF%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C">پهلوی</a>، <a class="mw-redirect" title="علی اکبر داور" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%A7%DA%A9%D8%A8%D8%B1_%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%B1">علی اکبر داور</a> به عنوان اولین رئیس <a class="mw-disambig" title="عدلیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%AF%D9%84%DB%8C%D9%87">دستگاه قضایی کشور</a> برگزیده شد. او در این راه تحول شگرفی ایجاد نمود و بسیاری را به خارج فرستاد و پس از کسب دانش قضاوت به آن‌ها منصب داد. در این دوره قوانین قضایی کشور برای اولین بار بر اساس قوانین مدرن برپا شد و دست روحانیون از این سمت کوتاه شد و همچنین در بخش آموزش تمامی کتب درسی از ریشه و بن تغییر کرد.<sup id="cite_ref-83" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-83">[۸۲]</a></sup></p>
<p>در ابتدای <a class="mw-redirect" title="دهه ۱۳۵۰" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%87%D9%87_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B0">دهه پنجاه خورشیدی</a>، میلیون‌ها <a title="دلار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%84%D8%A7%D8%B1">دلار</a> برای برگزاری <a title="جشن‌های ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%B4%D9%86%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%DB%B2%DB%B5%DB%B0%DB%B0_%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87_%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">جشن‌های ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی ایران</a> در <a title="تخت جمشید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%AE%D8%AA_%D8%AC%D9%85%D8%B4%DB%8C%D8%AF">تخت جمشید</a> هزینه شد و بزرگترین اجتماع سران کشورهای جهان در آن‌جا برگزار شد.<sup id="cite_ref-84" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-84">[۸۳]</a></sup> در سال ۱۳۵۴، شاه مبدأ تاریخ را به ۵۵۹ <a class="mw-redirect" title="قبل از میلاد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%A8%D9%84_%D8%A7%D8%B2_%D9%85%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AF">قبل از میلاد</a> تغییر داد و <a title="گاه‌شماری شاهنشاهی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C">گاه‌شماری شاهنشاهی</a> را، تاریخ رسمی کشور اعلام کرد. دو سال بعد و در جریان انقلاب، دوباره <a title="گاه‌شماری هجری خورشیدی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D9%87%D8%AC%D8%B1%DB%8C_%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%B4%DB%8C%D8%AF%DB%8C">گاه‌شماری هجری خورشیدی</a>، گاهشماری رسمی کشور اعلام شد.<sup id="cite_ref-85" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-85">[۸۴]</a></sup> برخی تحلیل‌گران، جایگزینی <a class="mw-redirect" title="تقویم هجری شمسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%85_%D9%87%D8%AC%D8%B1%DB%8C_%D8%B4%D9%85%D8%B3%DB%8C">تقویم هجری شمسی</a> با <a title="گاه‌شماری شاهنشاهی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C">گاه‌شماری شاهنشاهی</a> را از اشتباهات بزرگ حکومت پهلوی می‌دانند. <a title="یرواند آبراهامیان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%AF_%D8%A2%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86">یرواند آبراهامیان</a>، نویسندهٔ کتاب «ایران بین دو انقلاب» معتقد است که «در دوران معاصر کمتر رژیمی در عالم یافت شده که چنان بی‌پروا تقویم مذهبی کشورش را مخدوش کند». <a title="سید محمدرضا گلپایگانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%DA%AF%D9%84%D9%BE%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C">سید محمدرضا گلپایگانی</a> از مراجع تقلید در روز سه شنبه ۲۶ اسفند ۱۳۵۴ (فردای اعلام این خبر) طی تلگرافی به رؤسای مجلس‌ها و دولت، به تاریخ شاهنشاهی ایراد گرفت.<sup id="cite_ref-86" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-86">[۸۵]</a></sup><br />
<a class="mw-redirect" title="روح‌الله خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">روح‌الله خمینی</a> نیز شش ماه بعد از این تغییر، در پیام <a title="عید فطر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%DB%8C%D8%AF_%D9%81%D8%B7%D8%B1">عید فطر</a> ۱۳۵۵ به‌کارگیری تاریخ شاهنشاهی را <a title="حرام" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85">حرام</a> اعلام کرد و گفت: «کارشناسانی… برای تضعیف اسلام و محو اسم آن نغمه شوم تغییر مبدأ تاریخ را ساز کردند؛ این تغییر، هتک اسلام و مقدمه محو اسلام است، خدای نخواسته، استعمال آن بر عموم، حرام و پشتیبانی از ستمکار و ظالم، مخالف با اسلام عدالتخواه است…».<sup id="cite_ref-irdc.org_87-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-irdc.org-87">[۸۶]</a></sup></p>
<p>سیاست <a title="غرب‌گرایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%BA%D8%B1%D8%A8%E2%80%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C">غرب‌گرایی</a> محمدرضاشاه و مرتبط بودن با یک قدرت غربی (<a title="ایالات متحده آمریکا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D9%87_%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7">ایالات متحده آمریکا</a>) با هویت مسلمان شیعی ایران تعارض داشت.<sup id="cite_ref-88" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-88">[۸۷]</a></sup> <a title="سید حسین نصر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86_%D9%86%D8%B5%D8%B1">سید حسین نصر</a> تقابل فرهنگی میان فرنگی‌مآبی و تجددگرایی طبقات بالای جامعه با دیگر قشرها را از علل انقلاب می‌داند.<sup id="cite_ref-89" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-89">[۸۸]</a></sup></p>
<p>این باور که وی توسط <a class="mw-redirect" title="متفقین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AA%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%86">متفقین</a> به حکومت گماشته شده‌است و از سازمان <a class="mw-redirect" title="سیا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%A7">سیا</a> در ۱۹۵۳ برای بازگرداندنش به قدرت، یاری گرفته‌است، همگی باعث شد ایرانیان ملی‌گرا، چه مذهبی و چه سکولار،<sup id="cite_ref-Khomeini_90-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-Khomeini-90">[۸۹]</a></sup> او را مهرهٔ غرب در نظر بگیرند.<sup id="cite_ref-Brumberg,_2001_91-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-Brumberg,_2001-91">[۹۰]</a></sup><sup id="cite_ref-Shirley_1997_207_92-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-Shirley_1997_207-92">[۹۱]</a></sup> به نوشته <a title="عباس میلانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D9%85%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%86%DB%8C">عباس میلانی</a>، مخالفان شاه از هر فرصتی برای خوار و خفیف نشان دادن شاه نهایت استفاده را می‌کردند و حاضر به پذیرش هیچ پیشرفتی توسط شاه نبودند. برای مثال، نقش شاه در <a title="اوپک" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%88%D9%BE%DA%A9">اوپک</a> را سند دیگری بر «نوکری» <a title="امپریالیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%85%D9%BE%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">امپریالیسم</a> آمریکا توسط شاه عنوان می‌کردند. آنان این تئوری را پیشنهاد می‌کردند که قیمت بالای نفت، باری بر روی <a title="ژاپن" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%98%D8%A7%D9%BE%D9%86">ژاپن</a> و <a title="اروپا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7">اروپا</a> و به سود آمریکا است.<sup id="cite_ref-93" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-93">[۹۲]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.A7.D9.86.D8.AF.DB.8C.D8.B4.D9.87_.D8.BA.D8.B1.D8.A8.D8.B2.D8.AF.DA.AF.DB.8C_.D9.88_.D9.87.D9.88.DB.8C.D8.AA_.DA.AF.D8.B1.D8.A7.DB.8C.DB.8C"></span><span id="اندیشه_غربزدگی_و_هویت_گرایی" class="mw-headline">اندیشه غربزدگی و هویت گرایی</span></h6>
<div class="hatnote navigation-not-searchable relarticle mainarticle" role="note"></div>
<p>از نخستین افرادی که طرحی از غرب ستیزی و هویت گرایی نوین ارائه داد <a title="سید فخرالدین شادمان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D9%81%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D8%B4%D8%A7%D8%AF%D9%85%D8%A7%D9%86">سید فخرالدین شادمان</a> بود. وی در کتاب <a class="new" title="تسخیر تمدن فرنگی (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%AA%D8%B3%D8%AE%DB%8C%D8%B1_%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86_%D9%81%D8%B1%D9%86%DA%AF%DB%8C&amp;action=edit&amp;redlink=1">تسخیر تمدن فرنگی</a> به نقد انواع رویکردهای ایرانیان در قبال غرب پرداخت و مروجان فرهنگ غربی را تحت عنوان «فکلی» پدیدارشناسی کرد.<sup id="cite_ref-94" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-94">[۹۳]</a></sup> <a title="مهرزاد بروجردی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D8%AF_%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%AC%D8%B1%D8%AF%DB%8C">مهرزاد بروجردی</a> جلال آل احمد، <a title="داریوش شایگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B4_%D8%B4%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%86">داریوش شایگان</a> و <a class="mw-redirect" title="رضا داوری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%B1%DB%8C">رضا داوری</a> را پیشگامان گفتمان غربزدگی می‌داند. این افراد اندیشه‌های فلسفی در باب غرب زدگی را تفصیل و توضیح داده‌اند، دیدگاه‌های مختلف و گوناگون در این باره را گسترش داده‌اند و پاسخ غالب اندیشمندان ایران در دهه‌های هفتاد و هشتاد و نود میلادی در مواجهه با غرب را نشان داده‌اند.<sup id="cite_ref-95" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-95">[۹۴]</a></sup></p>
<p>مفهوم غربزدگی را که <a class="mw-redirect" title="احمد فردید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D9%81%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D8%AF">احمد فردید</a> ابداع کرده بود، <a title="جلال آل احمد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84_%D8%A2%D9%84_%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF">جلال آل احمد</a> در کتاب <a title="غرب‌زدگی (کتاب)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%BA%D8%B1%D8%A8%E2%80%8C%D8%B2%D8%AF%DA%AF%DB%8C_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8)">غرب زدگی</a> در سال ۱۳۴۱ و ۱۳۴۲ به کار بست و این کتاب در میان دوستانش و <a title="مارکسیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D9%85">مارکسیست‌ها</a> و <a title="چپ (گرایش سیاسی)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%86%D9%BE_(%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B4_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C)">چپ‌ها</a> دست به دست شد. این مفهوم ناظر به فقدان هویت ایرانی و <a class="mw-redirect" title="غربگرایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C">غربگرایی</a> در میان <a class="mw-redirect" title="روشنفکران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%B4%D9%86%D9%81%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%86">روشنفکران</a> بود. <a title="حمید دباشی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D9%85%DB%8C%D8%AF_%D8%AF%D8%A8%D8%A7%D8%B4%DB%8C">حمید دباشی</a> معتقد است که در خلق گستردهٔ واکنش‌های مثبت و منفی، و نیز در ایجاد ادبیاتی در مورد نقد اجتماعی ایران پیش از انقلاب، هیچ واژه‌ای همچون غرب زدگی برای درک این اوضاع و شرایط نمی‌تواند به ما کمک کند. دباشی اضافه می‌کند که غرب زدگی نزد آل احمد همچون کارت ثبتی است که جوانان انقلابی را می‌توان با آن بازشناخت. <a title="احسان یارشاطر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%86_%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D8%B7%D8%B1">احسان یارشاطر</a> در این باره می‌گوید که هیچ <a title="گفتمان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D9%81%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%86">گفتمان</a> دیگری در تاریخ جدید ایران چنین رواج چشمگیری نداشته‌است و هیچ گفتمان دیگری نیز همچنین موفقیتی نداشته‌است. این گفتمان حتی به عنوان یکی از اجزای اساسی نقد آیت‌الله خمینی بر رژیم پهلوی دانسته می‌شود.<sup id="cite_ref-96" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-96">[۹۵]</a></sup> <a title="صادق زیباکلام" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82_%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85">صادق زیباکلام</a> می‌گوید غرب ستیزی آل احمد را در طول تاریخ کشور جاودانه کرده‌است. کتاب <a title="در خدمت و خیانت روشنفکران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%B1_%D8%AE%D8%AF%D9%85%D8%AA_%D9%88_%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%86%D8%AA_%D8%B1%D9%88%D8%B4%D9%86%D9%81%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%86">در خدمت و خیانت روشنفکران</a> جلال ادعانامه‌ای علیه غرب و علیه جریان روشنفکری است زیرا روشنفکران متمایل به غرب هستند و غرب ستیز نیستند.<sup id="cite_ref-97" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-97">[۹۶]</a></sup></p>
<p>علاوه بر جلال آل احمد، <a title="داریوش شایگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B4_%D8%B4%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%86">داریوش شایگان</a> نیز متأثر از احمد فردید با نگارش کتاب <a title="آسیا در برابر غرب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A7_%D8%AF%D8%B1_%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1_%D8%BA%D8%B1%D8%A8">آسیا در برابر غرب</a> در طرح گفتار غربزدگی نقش آفرینی کرد. به گفته وی <a class="mw-redirect" title="نیهیلیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%DB%8C%D9%87%DB%8C%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">نیهیلیسم</a>، تقدیر تمدن غربی است و تمدن‌های آسیایی نیز اسیر تقدیر غربزدگی شده‌اند و از وضع خود آگاهی ندارند و در نتیجه دچار «توهم مضاعف» هستند. آن‌ها از یک سو در پی مهار تفکر تکنیکی غرب و از سوی دیگر حفظ هویت فرهنگی خود هستند. شایگان راه حل «هویت مشترک آسیایی» را در برابر تفکر غربی ارائه می‌دهد.<sup id="cite_ref-98" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-98">[۹۷]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.B4.D9.88.DA.A9_.D9.86.D9.81.D8.AA.DB.8C_.D9.88_.D8.AA.D9.86.D8.B4.E2.80.8C.D9.87.D8.A7.DB.8C_.D8.A7.D9.82.D8.AA.D8.B5.D8.A7.D8.AF.DB.8C"></span><span id="شوک_نفتی_و_تنش‌های_اقتصادی" class="mw-headline">شوک نفتی و تنش‌های اقتصادی</span></h6>
<div class="hatnote navigation-not-searchable relarticle mainarticle" role="note"></div>
<p>دو روایت از رشد اقتصادی ایران پس از سال ۱۳۴۱ وجود دارد. طبق روایت متکی به آمارهای رسمی برنامه عمرانی سوم بین سال‌های ۱۳۴۱ تا ۱۳۴۶ با بودجه ۲٬۷ میلیارد دلار اجرا شد.<sup id="cite_ref-99" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-99">[۹۸]</a></sup> برنامه عمرانی چهارم بین سال‌های ۱۳۴۷ تا ۱۳۵۱ با بودجه ۶٬۷ میلیارد دلار اجرا شد و رشد اقتصادی به سالانه ۱۵٪ رسید که با رشد اقتصادی <a title="سنگاپور" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B1">سنگاپور</a> و <a title="کره جنوبی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B1%D9%87_%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%A8%DB%8C">کره جنوبی</a> برابری می‌کرد.<sup id="cite_ref-100" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-100">[۹۹]</a></sup> برنامه عمرانی پنجم بین سال‌های ۱۳۵۲ تا ۱۳۵۶ با اختصاص بودجه ۵۵ میلیارد دلار تدوین شد و رشد اقتصادی <a title="برنامه‌ریزی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D8%B1%DB%8C%D8%B2%DB%8C">برنامه‌ریزی</a> شده بیش از ۲۶٪ پیش‌بینی شده بود. در نتیجه، درآمد ناخالص ملی از سال ۱۳۴۱ تا ۱۳۵۶ سیزده برابر شد و <a title="درآمد سرانه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%B1%D8%A2%D9%85%D8%AF_%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%87">درآمد سرانه</a> هشت برابر افزایش پیدا کرد.<sup id="cite_ref-101" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-101">[۱۰۰]</a></sup></p>
<p>اما به روایت منتقدان سیاست اقتصادی آن دوره <a title="اقتصاد ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">اقتصاد ایران</a> در فاصله ده ساله ۱۳۴۲ تا ۱۳۵۲ طی <a title="برنامه‌های عمرانی دوره پهلوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%B9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C">برنامه‌های عمرانی سوم و چهارم</a>، با نرخ رشد ۱۱٫۵ درصد میانگین سالانه و نرخ تورم تک‌رقمی ۲٫۶ درصد میانگین سالانه، دارای یکی از بیشترین رشدها در میان کشورهای جهان بود و حجم اقتصاد ایران ظرف ده سال چهار برابر شد.<sup id="cite_ref-tejarat_102-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-tejarat-102">[۱۰۱]</a></sup> این امر موجب تمایل به افزایش پروژه‌های عمرانی در دولت <a class="mw-redirect" title="هویدا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AF%D8%A7">هویدا</a> در دهه پنجاه شمسی گردید، در حالی که <a title="سازمان برنامه و بودجه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%A8%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D9%88_%D8%A8%D9%88%D8%AF%D8%AC%D9%87">سازمان برنامه</a> مخالف این رویکرد بود. نهایتاً، پس از افزایش شدید درامدهای نفتی در سال‌های ۱۳۵۲ و ۱۳۵۳ در پی <a title="بحران نفتی سال ۱۹۷۳" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%86%D9%81%D8%AA%DB%8C_%D8%B3%D8%A7%D9%84_%DB%B1%DB%B9%DB%B7%DB%B3">افزایش قیمت جهانی نفت</a> در اثر <a title="جنگ یوم کیپور" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%DB%8C%D9%88%D9%85_%DA%A9%DB%8C%D9%BE%D9%88%D8%B1">جنگ اعراب و اسرائیل</a>، <a class="mw-redirect" title="محمدرضا شاه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D8%B4%D8%A7%D9%87">محمدرضا شاه</a> به روایتی به اصلاح برنامه عمرانی پنجم برای گسترش پروژه‌های عمرانی تن در داد و به روایت دیگر خود آن را تشویق کرد.<sup id="cite_ref-103" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-103">[۱۰۲]</a></sup> در پی آن حجم سرمایه‌گذاری‌های برنامه پنجم نسبت به برنامه چهارم شش برابر شد و حجم هزینه‌های بخش عمومی نیز افزایش یافت. این موضوع فراتر از توان اقتصاد ایران بود و سبب شد <a title="اقتصاد کلان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF_%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%86">اقتصاد کلان</a> دچار عارضه <a title="بیماری هلندی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%DB%8C%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D9%87%D9%84%D9%86%D8%AF%DB%8C">بیماری هلندی</a> شود. بدین ترتیب، دولت بزرگی ایجاد شد که برای تأمین هزینه‌های خود بشدت دچار وابستگی به درامدهای نفتی بود. نرخ تورم از سال ۱۳۵۲ دورقمی شد و در سال ۱۳۵۶، یعنی سال آخر برنامه عمرانی پنجم، به ۲۴٫۹ درصد رسید. دولت برای کنترل تورم اقدام به واردات ارزان با استفاده از نرخ ارز پایین کرد و سیاست کنترل قیمت و مقابله با گران‌فروشی را اتخاذ کرد. این سیاست به تولید داخل آسیب زد و فعالان اقتصادی ناراضی شدند. در نهایت نرخ رشد دوره برنامه پنجم به ۷٫۶ درصد افت کرد که نصف رشد برنامه چهارم بود و همچنین نرخ رشد بهره‌وری هم به ۴٫۱ افت کرد.<sup id="cite_ref-tejarat_102-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-tejarat-102">[۱۰۱]</a></sup> و تورم نیز از ۲٫۶ به ۲۴٫۹ درصد رسید و شاخص هزینه‌های زندگی طبقه متوسط و پایین شهری دو برابر شد. طبق آمار سازمان برنامه شاخص هزینه زندگی از عدد ۱۰۰ در سال ۱۳۴۹ به عدد ۱۲۶ در سال ۱۳۵۳، ۱۶۰ در سال ۱۳۵۴ و نهایتاً ۱۹۰ در سال ۱۳۵۵ رسید. این افزایش به‌خصوص برای هزینه خوراک و مسکن در شهرها بیشتر بود. به گزارش <a title="اکونومیست" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DA%A9%D9%88%D9%86%D9%88%D9%85%DB%8C%D8%B3%D8%AA">اکونومیست</a> در سال ۱۳۵۵، هزینه اجاره مسکن برای یک خانوار طبق متوسط طی پنج سال ۳۰۰ درصد افزایش داشته‌است و هزینه مسکن تا پنجاه درصد درآمد سالانه آن‌ها را دربر می‌گرفته‌است.<sup id="cite_ref-104" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-104">[۱۰۳]</a></sup> برای کنترل این وضعیت دولت <a title="جمشید آموزگار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%85%D8%B4%DB%8C%D8%AF_%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%DA%AF%D8%A7%D8%B1">جمشید آموزگار</a> در سال ۱۳۵۶ سیاست <a title="ریاضت اقتصادی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B6%D8%AA_%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C">ریاضت اقتصادی</a> را اتخاذ کرد که نارضایتی عمومی را دامن زد و در گرایش مردم به سوی انقلاب ۱۳۵۷ مؤثر بود.<sup id="cite_ref-105" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-105">[۱۰۴]</a></sup></p>
<p>البته این درست است که مقادیر زیادی از این پول‌ها در جاهایی هدر رفته‌است؛ همچون ولخرجی‌های خانواده سلطنتی، کاغذبازی اداری، فساد تمام عیار، تأسیسات هسته‌ای و خرید سلاح‌هایی که حتی برای خیلی از <a title="کشورهای عضو ناتو" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%B9%D8%B6%D9%88_%D9%86%D8%A7%D8%AA%D9%88">کشورهای عضو ناتو</a> هم بسیار گران محسوب می‌شدند؛ ولی این هم درست است که مقادیر بیشتری هم به‌طور کارا وارد اقتصاد شد؛ چه به‌طور مستقیم و از طریق یارانه‌های دولتی و <a title="بانک صنعت و معدن" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9_%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA_%D9%88_%D9%85%D8%B9%D8%AF%D9%86">بانک صنعت و معدن</a> ایران که وام‌های کم بهره به کارآفرینان خصوصی می‌پرداخت و چه به‌طور مستقیم از طریق برنامه‌های بودجه سالیانه.<sup id="cite_ref-106" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-106">[۱۰۵]</a></sup> به گفته نیکی کدی در ابتدا همه درامدهای نفتی قرار بود به سازمان برنامه‌ریزی برود ولی به دلیل فساد خاص و سو مدیریت، سهم فزاینده‌ای از درآمدهای نفتی صرف مخارج عمومی شد به گونه‌ای که سهم سازمان برنامه‌ریزی به ۵۵ درصد رسید.<sup id="cite_ref-107" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-107">[۱۰۶]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.A7.D9.86.D8.B3.D8.AF.D8.A7.D8.AF_.D8.B3.DB.8C.D8.A7.D8.B3.DB.8C_.D9.88_.D9.86.D8.A7.D8.B1.D8.B6.D8.A7.DB.8C.D8.AA.DB.8C.E2.80.8C.D9.87.D8.A7.DB.8C_.D8.A7.D8.AC.D8.AA.D9.85.D8.A7.D8.B9.DB.8C"></span><span id="انسداد_سیاسی_و_نارضایتی‌های_اجتماعی" class="mw-headline">انسداد سیاسی و نارضایتی‌های اجتماعی</span></h6>
<p>توسعه اجتماعی اقتصادی در زمان محمد رضا شاه با اتکا به افزایش درآمد نفتی ممکن شد. با چهار برابر شدن قیمت نفت در سال‌های ۱۹۷۵–۱۹۷۶ درآمد نفتی ایران به رقم ۲۰ میلیارد دلار رسید.<sup id="cite_ref-108" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-108">[۱۰۷]</a></sup> با وجود آنکه شاه در حوزه اقتصادی-اجتماعی نوسازی کرد و در نتیجه طبقه متوسط جدید و طبقه کارگر صنعتی را گسترش داد، ولی نتوانست در حوزه سیاسی دست به نوسازی زند.<sup id="cite_ref-109" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-109">[۱۰۸]</a></sup> در واقع، با توسعه و مدرن‌سازی کشور، شمار دو گروهی که در بین سال‌های ۱۳۲۰–۱۳۳۲ (پیش از کودتا) مخالفان اصلی حکومت پهلوی محسوب می‌شدند، یعنی کارگران شهری و روشنفکران به چهار برابر رسید. اقشاری که منع کردن آن‌ها از داشتن نهادها و ابزارهای سیاسی سابق خود، چون <a class="mw-redirect" title="اتحادیه کارگری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%87_%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1%DB%8C">اتحادیه‌های کارگری</a>، روزنامه‌های مستقل و احزاب سیاسی، بر شدت مخالفتشان افزوده بود. برنامه اصلاحات ارضی، کشت تجاری را رونق بخشید و بر شمار دهقانان صاحب زمین، بسیار افزود، اما مقدار زمین اعطا شده به بیشتر آنان، برای راه‌اندازی کار مستقل کشاورزی، کافی نبود. این امر، لشکری از کشاورزان مستقل و مزد بگیران فاقد زمین به وجود آورد که به آسانی می‌توانستند، کانون‌های سیاسی نامنسجمی را تشکیل دهند.<sup id="cite_ref-110" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-110">[۱۰۹]</a></sup><sup id="cite_ref-111" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-111">[۱۱۰]</a></sup></p>
<p>دیگر آنکه، شیوه توسعه اقتصادی رژیم، بر اختلاف طبقاتی افزود که در <a title="تهران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86">تهران</a> <a class="mw-redirect" title="پایتخت ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%AA%D8%AE%D8%AA_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">پایتخت ایران</a>، بسیار بارز بود. هرچند سطح زندگی خانواده‌هایی که به آپارتمان‌های مدرن، <a class="mw-redirect" title="مزایای اجتماعی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C">مزایای اجتماعی</a> و همچنین کالاهای مصرفی جدید دسترسی داشتند، بهبود یافت، ولی گسترش حلبی‌آبادها، ترافیک و آلودگی هوا، کیفیت زندگی بیشتر خانوارها را به سطح نازلتری رساند. ۴۲ درصد خانوارهای تهرانی، فاقد مسکن مناسب بودند و در حالی‌که برخی ثروتمندان در قصرهای شمال شهر به سر می‌بردند، تهیدستان در حلبی‌آبادها و زاغه‌های اطراف شهر زندگی می‌کردند.<sup id="cite_ref-112" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-112">[۱۱۱]</a></sup><sup id="cite_ref-113" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-113">[۱۱۲]</a></sup> این زاغه نشینان، مهاجران روستایی فقیری بودند که با مشقت فراوان، از راه عملگی، بنایی، تکدی‌گری و دستفروشی امرار معاش می‌کردند. «سان‌کولوت‌ها» یا پابرهنه‌های انقلاب سال ۱۳۵۷، همین افراد بودند که بعدها به «مستضعفین» مشهور شدند.<sup id="cite_ref-114" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-114">[پانویس ۱]</a></sup><sup id="cite_ref-115" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-115">[۱۱۳]</a></sup> این شکاف بین پایتخت و شهرهای دیگر استان‌ها نیز به روشنی قابل مشاهده بود و برای نمونه در حالی‌که ساکنان تهران از فرصت دست‌یابی بهتر به آموزش، امکانات بهداشتی، رسانه‌ها، شغل و درآمد برخوردار بودند، ۹۶ درصد روستاییان، برق در اختیار نداشتند.<sup id="cite_ref-116" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-116">[۱۱۴]</a></sup></p>
<p>عامل دیگر افزایش تنش‌ها این بود که با پنج برابر شدن ناگهانی درآمدهای نفتی، انتظارات مردم بالا رفت و در نتیجه شکاف میان‌وعده‌ها، ادعاها و دستاوردهای رژیم از یک سو و انتظارات تحقق نیافته جامعه از سوی دیگر، عمیق‌تر شد. اگرچه در سایه برنامه‌های رفاه اجتماعی، پیشرفت‌های چشمگیری در بخش‌های بهداشت و نظام آموزشی به دست آمد، ایران همچنان بدترین نسبت‌های آماری را در میزان <a class="mw-redirect" title="مرگ و میر کودکان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%DA%AF_%D9%88_%D9%85%DB%8C%D8%B1_%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86">مرگ و میر کودکان</a>، امکانات رفاهی و نیز میزان افراد دارای تحصیلات عادی، در بین کشورهای خاورمیانه داشت.<sup id="cite_ref-117" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-117">[۱۱۵]</a></sup><sup id="cite_ref-118" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-118">[۱۱۶]</a></sup></p>
<p>بسیاری از ایرانیان شاه را &#8211; اگر نه یک عروسک خیمه شب بازی- مدیون به یک قدرت غیر مسلمان غربی (<a title="ایالات متحده آمریکا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D9%87_%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7">ایالات متحده آمریکا</a>) می‌پنداشتند<sup id="cite_ref-Brumberg,_2001_91-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-Brumberg,_2001-91">[۹۰]</a></sup><sup id="cite_ref-Shirley_1997_207_92-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-Shirley_1997_207-92">[۹۱]</a></sup> که فرهنگش داشت <a class="mw-redirect" title="فرهنگ ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">فرهنگ ایران</a> را آلوده می‌کرد. حکومت شاه سرکوبگر، بی‌رحم،<sup id="cite_ref-Harney_1998_119-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-Harney_1998-119">[۱۱۷]</a></sup><sup id="cite_ref-Iran_120-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-Iran-120">[۱۱۸]</a></sup> فاسد و اهل بریز و بپاش دیده می‌شد؛<sup id="cite_ref-Harney_1998_119-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-Harney_1998-119">[۱۱۷]</a></sup><sup id="cite_ref-Mackay,_1998_pp._236,_260_121-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-Mackay,_1998_pp._236,_260-121">[۱۱۹]</a></sup> همچنین از ناتوانی‌های کارکردی ابتدایی رنج می‌برد &#8211; یک برنامهٔ اقتصادی بیش از حد جاه طلبانه که تنگناها و کمبودهای اقتصادی و تورم را به همراه می‌آورد.<sup id="cite_ref-Graham,_1980_pp._19,_96_122-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-Graham,_1980_pp._19,_96-122">[۱۲۰]</a></sup></p>
<p>به نوشته <a title="عباس میلانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D9%85%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%86%DB%8C">عباس میلانی</a> مثالی که رویکرد شاه و مخالفانش در مورد مسائل سیاسی را نشان می‌دهد، مسئله <a class="mw-redirect" title="زندانیان سیاسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C">زندانیان سیاسی</a> بود. مخالفان این ادعای عجیب را مطرح می‌ساختند که در ایران «صدها هزار» <a title="زندانی سیاسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C">زندانی سیاسی</a> وجود دارد در حالی که تعداد واقعی زندانیان سیاسی چیزی نزدیک به ۴٬۰۰۰ نفر بود. یا ادعا می‌کردند که هزاران نفر زیر شکنجه <a title="ساواک" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D9%88%D8%A7%DA%A9">ساواک</a> کشته شده‌اند، در صورتی که تعداد واقعی افرادی که در طول ۳۷ سال سلطنت محمدرضا به‌خاطر جرایم سیاسی اعدام شدند حدود ۱٬۵۰۰ نفر بود. هرچند این رقم هنوز رقم بالایی است، اما کمتر از ارقامی است که توسط مخالفان پیشنهاد می‌شد.<sup id="cite_ref-123" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-123">[۱۲۱]</a></sup> در نقطه مقابل، هرگاه شاه با سؤال رسانه‌های غربی در مورد زندانیان سیاسی و شکنجه در ایران مواجه می‌شد، با عنوان اینکه در ایران زندانی سیاسی وجود ندارد و زندانیان، تنها جنایت‌کاران هستند، از کنار این سؤالات می‌گذشت.<sup id="cite_ref-124" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-124">[۱۲۲]</a></sup></p>
<p><a title="خودکامگی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%85%DA%AF%DB%8C">گرایش‌های خودکامانه</a> محمدرضاشاه <a title="قانون اساسی مشروطه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87">قانون اساسی مشروطه</a> را نقض کرد،<sup id="cite_ref-125" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-125">[۱۲۳]</a></sup><sup id="cite_ref-Katouzian_1981_126-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-Katouzian_1981-126">[۱۲۴]</a></sup> و مخالفان توسط <a class="new" title="نیروهای امنیتی (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA%DB%8C&amp;action=edit&amp;redlink=1">نیروهای امنیتی</a> مثل <a title="ساواک" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D9%88%D8%A7%DA%A9">ساواک</a> سرکوب شدند.<sup id="cite_ref-127" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-127">[۱۲۵]</a></sup> عدم تحمل هرگونه انتقاد به شاه و سیاست‌هایش پس از کودتای ۲۸ مرداد، موجب رادیکال شدن مخالفان حکومت و سوق دادن آن‌ها از رویکرد انتقادی و اصلاحی به رویکرد انقلابی شد. <a title="مهدی بازرگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86">مهدی بازرگان</a> در جلسه محاکمه سران <a class="mw-redirect" title="نهضت آزادی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA_%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C">نهضت آزادی</a> خطاب به دادگاه گفت: «ما، آخرین کسانی هستیم که از راه قانون اساسی به مبارزه سیاسی برخاسته‌ایم. ما، از رئیس دادگاه انتظار داریم این «نکته» را به بالاتری‌ها بگویند.»<sup id="cite_ref-128" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-128">[۱۲۶]</a></sup><sup id="cite_ref-129" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-129">[۱۲۷]</a></sup></p>
<h5><span id=".D9.85.D8.AE.D8.A7.D9.84.D9.81.D8.A7.D9.86_.D8.AD.DA.A9.D9.88.D9.85.D8.AA_.D9.BE.D9.87.D9.84.D9.88.DB.8C"></span><span id="مخالفان_حکومت_پهلوی" class="mw-headline">مخالفان حکومت پهلوی</span></h5>
<p>با وقوع کودتای ۱۳۳۲، بر حیات سیاسی ایران، پرده‌ای آهنین کشیده شد که رهبران مخالفان و احزاب سیاسی را از <a title="پایگاه اجتماعی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C">پایگاه اجتماعی</a> خود و توده مردم جدا کرد. این پرده آهنین به ظاهر، تنش‌های اجتماعی و مخالفت‌های سازمان یافته را پنهان نمود، اما بی‌گمان در نابودی و محو آن‌ها ناکام ماند. بررسی مطبوعات زیرزمینی، نسل جوانی از روشنفکران را نشان می‌داد که ضمن توجه به نظریات و تاکتیک‌های پیشینیان، با کامیابی سرگرم طرح و تدوین اندیشه‌های جدید در مطابقت با فرهنگ شیعی خود بودند.<sup id="cite_ref-130" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-130">[۱۲۸]</a></sup> دانشجویان به عنوان یک عامل مهم از عوامل وقوع انقلاب ۱۳۵۷، هر سال در شانزده آذرماه اعتصاب‌های دانشجویی به راه می‌انداختند. این روز، به یاد سه دانشجو (دو هوادار حزب توده و یک هوادار جبهه ملی) که هنگام اعتراض به دیدار رسمی <a class="mw-redirect" title="نیکسون" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%DB%8C%DA%A9%D8%B3%D9%88%D9%86">نیکسون</a> <a class="mw-redirect" title="رئیس‌جمهور آمریکا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3%E2%80%8C%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1_%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7">رئیس‌جمهور آمریکا</a>، در تاریخ ۱۶ آذر ۱۳۳۲ در دانشگاه تهران کشته شده بودند، گرامی داشته می‌شد. ۱۶ آذر، توسط <a class="mw-redirect" title="کنفدراسیون دانشجویان ایرانی خارج از کشور" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%86%D9%81%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86_%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC_%D8%A7%D8%B2_%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1">کنفدراسیون دانشجویان ایرانی خارج از کشور</a> که مرکز اجتماع و مباحثه مخالفان حکومت در خارج از <a title="مرزهای ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%B2%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">مرزهای ایران</a> بود، <a title="روز دانشجو" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%B2_%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88">روز دانشجو</a> نامیده شد.<sup id="cite_ref-131" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-131">[۱۲۹]</a></sup><sup id="cite_ref-132" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-132">[۱۳۰]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.AC.D8.A8.D9.87.D9.87_.D9.85.D9.84.DB.8C_.D9.88_.D9.86.D9.87.D8.B6.D8.AA_.D8.A2.D8.B2.D8.A7.D8.AF.DB.8C"></span><span id="جبهه_ملی_و_نهضت_آزادی" class="mw-headline">جبهه ملی و نهضت آزادی</span></h6>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:Taleghani-Bazargan.jpg"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/thumb/7/75/Taleghani-Bazargan.jpg/250px-Taleghani-Bazargan.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/7/75/Taleghani-Bazargan.jpg 1.5x" alt="" width="250" height="164" data-file-width="274" data-file-height="180" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>(<i>از سمت راست</i>) <a class="mw-redirect" title="محمود طالقانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF_%D8%B7%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%86%DB%8C">محمود طالقانی</a> و <a title="مهدی بازرگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86">مهدی بازرگان</a>، دو تن از اعضای <a title="جبهه ملی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A8%D9%87%D9%87_%D9%85%D9%84%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">جبهه ملی ایران</a> و بنیان‌گذاران <a title="نهضت آزادی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA_%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">نهضت آزادی ایران</a></p>
</div>
</div>
</div>
<p>بیشتر رهبران <a title="جبهه ملی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A8%D9%87%D9%87_%D9%85%D9%84%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">جبهه ملی ایران</a> بازداشت شده در شهریور ۱۳۳۲، در عرض یک سال آزاد شدند، ولی بسیاری از آنان یا از سیاست کنار کشیده یا از ایران رفتند. اما برخی چون <a title="کریم سنجابی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85_%D8%B3%D9%86%D8%AC%D8%A7%D8%A8%DB%8C">کریم سنجابی</a>، <a title="شاپور بختیار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B1_%D8%A8%D8%AE%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B1">شاپور بختیار</a>، <a title="داریوش فروهر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B4_%D9%81%D8%B1%D9%88%D9%87%D8%B1">داریوش فروهر</a> و <a title="خلیل ملکی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84_%D9%85%D9%84%DA%A9%DB%8C">خلیل ملکی</a> به صحنه فعالیت سیاسی بازگشته<sup id="cite_ref-133" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-133">[۱۳۱]</a></sup> و در سال‌های ۱۳۳۹–۱۳۴۲ با کاهش نسبی نظارتها و سخت‌گیری‌های رژیم، به سازماندهی چند اعتصاب و راهپیمایی و انتشار یک روزنامه پرداختند. همچنین دو تن از اعضای جبهه ملی، به نام‌های <a class="mw-redirect" title="محمود طالقانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF_%D8%B7%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%86%DB%8C">محمود طالقانی</a> و <a title="مهدی بازرگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86">مهدی بازرگان</a> به همراه چند تن از اصلاح‌طلبان همفکرشان مانند <a title="یدالله سحابی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B3%D8%AD%D8%A7%D8%A8%DB%8C">یدالله سحابی</a>، با حفظ عضویت خود در جبهه ملی و با اعلام به محمد مصدق،<sup id="cite_ref-134" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-134">[۱۳۲]</a></sup> و پاسخ مثبت او بعد از تأسیس در مورد اقدامشان <a class="mw-redirect" title="نهضت آزادی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA_%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C">نهضت آزادی</a> را تشکیل دادند.<sup id="cite_ref-135" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-135">[۱۳۳]</a></sup><sup id="cite_ref-136" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-136">[۱۳۴]</a></sup> بازرگان که فرزند یک بازاری ثروتمند و بسیار مذهبی بود، پس از تحصیل در <a title="پاریس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%B3">پاریس</a>، برای تدریس در <a class="mw-redirect" title="دانشکده فنی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%A9%D8%AF%D9%87_%D9%81%D9%86%DB%8C">دانشکده فنی</a> <a title="دانشگاه تهران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86">دانشگاه تهران</a> به ایران بازگشت و در دوران مصدق، به عنوان نخستین مدیرعامل <a class="mw-redirect" title="شرکت نفت ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%B1%DA%A9%D8%AA_%D9%86%D9%81%D8%AA_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">شرکت نفت ایران</a>، راهی <a title="آبادان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%86">آبادان</a> شد. او که عقایدی عمیقاً ضد <a title="کمونیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%85%D9%88%D9%86%DB%8C%D8%B3%D9%85">کمونیستی</a> داشت، <a title="سکولاریسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DA%A9%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%B3%D9%85">سکولاریسم</a> را رد می‌کرد و بر این باور بود که سیاست باید توسط مذهب، هدایت شود.<sup id="cite_ref-137" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-137">[۱۳۵]</a></sup><sup id="cite_ref-138" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-138">[۱۳۶]</a></sup> محمود طالقانی به خاطر مخالفت با حکومت رضاشاه سابقه زندانی شدن داشت. وی پس از کودتا، بر خلاف دیگر روحانیون، به عنوان روحانی سرشناس پشتیبان جبهه ملی در تهران شناخته می‌شد. او به عنوان رابط و حلقه ارتباطی دو گروه مخالف متفاوت، یعنی <i>روحانیون</i> و <i>جبهه ملی</i> نقش مهمی ایفا کرد و شاید به دلیل هم‌بند بودن با انقلابیون غیرمذهبی در دوران حبس‌های طولانیش، قادر به درک آنان بود. طالقانی در آثارش بر این هدف بود تا نشان دهد که تشیع اساساً با استبداد مغایر و با <a title="دموکراسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%85%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C">دموکراسی</a> و همچنین <a title="سوسیالیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">سوسیالیسم</a> موافق و سازگار است. در واقع او نیز مثل بازرگان، به دنبال از بین بردن شکاف‌های اسلام با جهان معاصر و همچنین اختلاف بین طبقه سنتی و محافظه کار با طبقه روشنفکر و مدرن (اختلافی که در شکست <a class="mw-redirect" title="نهضت مشروطه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA_%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87">نهضت مشروطه</a> و مبارزات ملی، اثری به سزا داشت) بود.<sup id="cite_ref-139" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-139">[۱۳۷]</a></sup><sup id="cite_ref-140" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-140">[۱۳۸]</a></sup></p>
<p><a class="mw-redirect" title="نهضت آزادی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA_%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C">نهضت آزادی</a> پس از قیام خرداد سال ۴۲، از سوی حکومت منحل و فعالیت آن غیرقانونی شد. با این وجود، همچنان به برگزاری گردهمایی‌های مخفی در تهران و سازماندهی نیروها در خارج از کشور، به ویژه <a title="آمریکای شمالی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7%DB%8C_%D8%B4%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C">آمریکای شمالی</a> و <a title="فرانسه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%87">فرانسه</a> ادامه داد. نهضت آزادی تلاش بسیار زیادی را در انقلاب سال ۵۷ داشت و این موفقیت بیشتر مرهون روابط نزدیک نهضت با خمینی و تا حدودی هم توانایی‌های بازرگان و طالقانی در جذب گروهی از متخصصان جوان و تکنوکرات‌های رادیکال بود که درصدد تلفیق علوم جدید با اسلام بودند.<sup id="cite_ref-141" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-141">[۱۳۹]</a></sup> نهضت آزادی را در آمریکای شمالی، سه روشنفکر مقیم خارج به نام‌های <a title="ابراهیم یزدی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85_%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DB%8C">ابراهیم یزدی</a>، <a title="مصطفی چمران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B5%D8%B7%D9%81%DB%8C_%DA%86%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86">مصطفی چمران</a> و <a title="عباس امیرانتظام" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D9%85">عباس امیرانتظام</a> رهبری می‌کردند و در فرانسه نیز <a title="صادق قطب‌زاده" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82_%D9%82%D8%B7%D8%A8%E2%80%8C%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87">صادق قطب‌زاده</a> از سازماندهان اصلی این نهضت بودند که همچون بازرگان، نقش‌های حساسی را در سال‌های نخست پس از انقلاب ۱۳۵۷، ایفا کردند.<sup id="cite_ref-142" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-142">[۱۴۰]</a></sup></p>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dr_Ali_Shariati.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b8/Dr_Ali_Shariati.jpg/150px-Dr_Ali_Shariati.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b8/Dr_Ali_Shariati.jpg/225px-Dr_Ali_Shariati.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b8/Dr_Ali_Shariati.jpg/300px-Dr_Ali_Shariati.jpg 2x" alt="" width="150" height="196" data-file-width="1269" data-file-height="1654" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p><a title="علی شریعتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%AA%DB%8C">علی شریعتی</a> روشنفکر تأثیرگذار و ستایشگر ایده «اسلام مترقی و سیاسی». برخی او را نظریه‌پرداز اصلی انقلاب ۱۳۵۷ می‌دانند.<sup id="cite_ref-autogenerated13_143-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated13-143">[۱۴۱]</a></sup><sup id="cite_ref-autogenerated8_144-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated8-144">[۱۴۲]</a></sup></p>
</div>
</div>
</div>
<h6><span id=".D8.A7.D8.B3.D9.84.D8.A7.D9.85_.DA.AF.D8.B1.D8.A7.DB.8C.D8.A7.D9.86_.D8.B3.D9.88.D8.B3.DB.8C.D8.A7.D9.84.DB.8C.D8.B3.D8.AA"></span><span id="اسلام_گرایان_سوسیالیست" class="mw-headline">اسلام گرایان سوسیالیست</span></h6>
<p>روشنفکر برجسته نزدیک به نهضت آزادی ایران و به عقیده برخی نظریه‌پرداز اصلی انقلاب ۱۳۵۷، <a title="علی شریعتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%AA%DB%8C">علی شریعتی</a> بود. شریعتی که از یک خانواده مذهبی <a title="خراسان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86">خراسانی</a> برخاسته بود، با استفاده از بورس دولتی برای تحصیل در <a title="زبان‌شناسی تطبیقی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82%DB%8C">زبان‌شناسی تطبیقی</a> و <a title="جامعه‌شناسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C">جامعه‌شناسی</a> به <a title="پاریس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%B3">پاریس</a> رفت و در آنجا هم‌زمان با اوج گرفتن انقلاب‌های <a title="انقلاب کوبا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DA%A9%D9%88%D8%A8%D8%A7">کوبا</a> و <a class="mw-redirect" title="انقلاب الجزایر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B1">الجزایر</a>، به فعالیت‌های سیاسی و شرکت در تظاهرات‌ها پرداخت و به عضویت نهضت آزادی و <a class="mw-redirect" title="کنفدراسیون دانشجویان ایرانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%86%D9%81%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86_%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C">کنفدراسیون دانشجویان ایرانی</a> درآمد. او در کلاس‌های درس شماری از استادان <a class="mw-redirect" title="نئومارکسیست" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%A6%D9%88%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA">نئومارکسیست</a> مثل <a title="ژرژ گورویچ" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%98%D8%B1%DA%98_%DA%AF%D9%88%D8%B1%D9%88%DB%8C%DA%86">ژرژ گورویچ</a> و <a class="mw-redirect" title="مستشرق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%B4%D8%B1%D9%82">خاورشناسان</a> علاقه‌مند به <a title="عرفان اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">عرفان اسلامی</a> چون <a title="لویی ماسینیون" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%DB%8C%DB%8C_%D9%85%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%86%DB%8C%D9%88%D9%86">لویی ماسینیون</a> و <a title="هانری کوربن" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D8%A7%D9%86%D8%B1%DB%8C_%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%A8%D9%86">هانری کوربَن</a> شرکت جست و پس از مطالعه آثار <a class="mw-redirect" title="ژان پل سارتر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%98%D8%A7%D9%86_%D9%BE%D9%84_%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B1">ژان پل سارتر</a>، <a class="mw-redirect" title="ارنستو چه‌گوارا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D9%86%D8%B3%D8%AA%D9%88_%DA%86%D9%87%E2%80%8C%DA%AF%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%A7">ارنستو چه‌گوارا</a>، <a class="mw-redirect" title="وو نوین جیاپ" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D9%88_%D9%86%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%AC%DB%8C%D8%A7%D9%BE">وو نوین جیاپ</a> و <a title="فرانتس فانون" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B3_%D9%81%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86">فرانتس فانون</a>، آثاری از سارتر و فانون را به صورت کامل یا ناتمام به فارسی ترجمه کرد. پس از بازگشت به ایران، در سال ۱۳۴۴، برای سخنرانی در <a title="حسینیه ارشاد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%DB%8C%D9%87_%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D8%AF">حسینیه ارشاد</a>، (که توسط گروهی از خیرخواهان مذهبی، تأمین مالی می‌شد) به تهران رفت. نوار سخنرانی‌های او در سطح گسترده پخش شد و مورد استقبال فراوان دانشجویان و دانش‌آموزان دبیرستانی به ویژه شهرستانی‌های مذهبی قرار گرفت. ساواک با هراس روزافزون از محبوبیت وی، شریعتی را در اوایل دهه ۱۳۵۰ دستگیر و پس از مدتی حبس خانگی، مجبور به خروج از کشور نمود. شریعتی یک ماه پس از رفتن به لندن در سال ۱۳۵۶، به علت حمله شدید قلبی درگذشت، مرگی که توسط برخی به ساواک نسبت داده شد.<sup id="cite_ref-autogenerated13_143-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated13-143">[۱۴۱]</a></sup><sup id="cite_ref-autogenerated8_144-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated8-144">[۱۴۲]</a></sup> یگانه پیام روشن آثار و سخنان شریعتی این بود که اسلام &#8211; به‌ویژه تشیع &#8211; باوری «محافظه‌کارانه» و «قضا و قدری» که بیشتر روشنفکران غیرمذهبی بیان می‌کنند یا ایمانی «شخصی و غیر سیاسی» که برخی علمای مرتجع ادعا می‌کنند، نیست؛ بلکه یک ایدئولوژی انقلابی است که باید با هرگونه ستمگری، استثمار و بی‌عدالتی به ویژه <a class="mw-redirect" title="فئودالیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A6%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">فئودالیسم</a>، <a class="mw-redirect" title="کاپیتالیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%AA%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">کاپیتالیسم</a> و <a title="امپریالیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%85%D9%BE%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">امپریالیسم</a> مبارزه کند. به گفته او، رسالت <a title="محمد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF">محمد</a>، <a class="mw-redirect" title="پیامبر اسلام" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%A8%D8%B1_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85">پیامبر اسلام</a>، نه تنها برقراری دین، بلکه تشکیل امتی پویا، انقلابی و در حال پیشرفت بود که به سمت جامعه‌ای بی‌طبقه و ایدئال حرکت کند. از دید شریعتی، <a class="mw-redirect" title="امامان شیعه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87">امامان شیعه</a> به ویژه <a title="حسین بن علی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86_%D8%A8%D9%86_%D8%B9%D9%84%DB%8C">حسین بن علی</a>، پرچم قیام و مبارزه را به این خاطر برافراشتند تا <a title="خلیفه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%81%D9%87">خلفای</a> فاسد وقت را که اهداف اصلی <a title="اسلام" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85">اسلام</a> و نظام <a title="توحید (اسلام)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF_(%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85)">توحیدی</a> را به فراموشی سپرده بودند، گرفتار سازند. بسیاری بر این باور بودند که شریعتی خواهان تبدیل و دگرگونی اسلام از یک «دین» به یک «ایدئولوژی سیاسی» است، آنچه که در غرب، «<a class="new" title="اسلام رادیکال (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85_%D8%B1%D8%A7%D8%AF%DB%8C%DA%A9%D8%A7%D9%84&amp;action=edit&amp;redlink=1">اسلام رادیکال</a>» یا «اسلام سیاسی» نامیده می‌شد.<sup id="cite_ref-145" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-145">[۱۴۳]</a></sup><sup id="cite_ref-146" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-146">[۱۴۴]</a></sup></p>
<p>شریعتی هرچند روش و دیدگاه مارکسیستی تقسیم جامعه را برای درک تاریخ مدرن لازم می‌دانست و تاحدود زیادی می‌پذیرفت، اما همچون فانون از برخی جنبه‌های مارکسیسم به ویژه <a title="مارکسیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D9%85">مارکسیسم</a> «نهادینه شده» احزاب <a class="mw-redirect" title="مارکسیسم-لنینیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D9%85-%D9%84%D9%86%DB%8C%D9%86%DB%8C%D8%B3%D9%85">کمونیست اُرتدوکس</a> به شدت انتقاد می‌کرد و ضمن تأکید بر اهمیت اسلام در <a title="فرهنگ ایرانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C">فرهنگ ایرانی</a>، تنها راه شکست امپریالیسم برای ایران و سایر ملت‌های جهان سوم را بازگشت به ریشه، میراث ملی و فرهنگ بومی خود، می‌دانست.<sup id="cite_ref-147" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-147">[۱۴۵]</a></sup> او حتی هنگام تأکید بر بازگشت به اسلام، همواره روحانیون محافظه‌کار را هدف انتقادهای صریح و غیر مستقیم قرار می‌داد و آنان را به همکاری با طبقه حاکم، «نهادینه‌کردن» تشیع انقلابی و در نتیجه تبدیل آن به مذهبی محافظه‌کارانه، متهم می‌کرد. شریعتی مشکل اصلی اسلام امروزی را پیوند نامقدس آن با «<a class="new" title="خرده-بورژوازی (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%B1%DA%98%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C&amp;action=edit&amp;redlink=1">خرده-بورژوازی</a>» می‌دانست. پیوندی که طبق آن، روحانیت، دین را برای <a class="mw-redirect" title="بازاریان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86">بازاریان</a> سهل و هموار می‌نمود و بازار نیز، دنیا را برای روحانیون مکانی خوشایند می‌ساخت. از این رو، وی پدیدآورندگان «<a title="رنسانس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%B3">رنسانس</a>» و «<a class="mw-redirect" title="رفرماسیون" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86">رفرماسیون</a>» اسلامی در آینده را، بیشتر روشنفکران می‌دانست تا روحانیون سنتی.<sup id="cite_ref-148" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-148">[۱۴۶]</a></sup><sup id="cite_ref-autogenerated1_149-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated1-149">[۱۴۷]</a></sup> شریعتی بین هزاران جوان شهرستانی که هرساله از دانشگاه‌های جدید، دبیرستانها، مدارس فنی حرفه‌ای و تربیت معلم فارغ‌التحصیل می‌شدند و همچون خود او، از طبقه متوسط سنتی جامعه (خانواده‌های بازاری، روحانی و خرده‌مالک) برخاسته و در محیطی مذهبی رشد یافته بودند، پیروانی پرشمار پیدا کرد و پس از بازتر شدن فضای سیاسی در سال ۱۳۵۶ و خارج شدن آثارش از قید سانسور، صدها هزار جلد از کتاب‌های او به فروش رفت.<sup id="cite_ref-150" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-150">[۱۴۸]</a></sup><sup id="cite_ref-151" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-151">[۱۴۹]</a></sup></p>
<p>علاوه بر شریعتی گروه‌های دیگری از جمله <a title="نهضت خداپرستان سوسیالیست" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA_%D8%AE%D8%AF%D8%A7%D9%BE%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%B3%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D8%AA">نهضت خداپرستان سوسیالیست</a> و <a class="new" title="جنبش آزادی‌بخش مردم ایران (جاما) (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%B4_%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C%E2%80%8C%D8%A8%D8%AE%D8%B4_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_(%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%A7)&amp;action=edit&amp;redlink=1">جنبش آزادی‌بخش مردم ایران (جاما)</a> نظیر <a title="محمد نخشب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D9%86%D8%AE%D8%B4%D8%A8">محمد نخشب</a>، <a title="کاظم سامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85_%D8%B3%D8%A7%D9%85%DB%8C">کاظم سامی</a> و <a title="حبیب‌الله پیمان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%A8%DB%8C%D8%A8%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86">حبیب‌الله پیمان</a> نزدیک به این گفتمان به فعالیت سیاسی می‌پرداختند.</p>
<h6><span id=".D8.B1.D9.88.D8.AD.D8.A7.D9.86.DB.8C.D9.88.D9.86_.D9.85.D8.AE.D8.A7.D9.84.D9.81"></span><span id="روحانیون_مخالف" class="mw-headline">روحانیون مخالف</span></h6>
<div class="hatnote navigation-not-searchable boilerplate seealso" role="note"></div>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kazem_Shariatmadari.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5f/Kazem_Shariatmadari.jpg/150px-Kazem_Shariatmadari.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/5f/Kazem_Shariatmadari.jpg 1.5x" alt="" width="150" height="180" data-file-width="208" data-file-height="250" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p><a class="mw-redirect" title="کاظم شریعتمداری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85_%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%AA%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C">کاظم شریعتمداری</a> مجتهد سرشناس آذربایجانی و از روحانیون منتقد میانه‌رو.</p>
</div>
</div>
</div>
<p>در سال‌های پس از <a title="تظاهرات ۱۵ خرداد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1%D8%A7%D8%AA_%DB%B1%DB%B5_%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF">تظاهرات ۱۵ خرداد</a> ۱۳۴۲، سه گروه متغیر، متداخل و در عین حال قابل تشخیص، در بین روحانیون شکل گرفت. گروه نخست که شاید بزرگترین گروه بود، از علمای غیر سیاسی تشکیل می‌شد که با وجود نارضایتی از برخی مشکلات اجتماعی مثل فساد، فحشا و <a title="الکلیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%84%DA%A9%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">الکلیسم</a>، معتقد بودند که روحانیت باید از کار پلید سیاست دوری جسته و به مسائل معنوی و آموزش در حوزه‌ها بپردازد. با این حال این گروه، در سال‌های ۱۳۵۴ تا ۱۳۵۶، به دلیل اجرای سیاست‌های نامطلوب حکومت در خصوص بازار و نهادهای مذهبی به عرصه سیاست کشیده شدند.<sup id="cite_ref-152" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-152">[۱۵۰]</a></sup> گروه دوم یعنی روحانیون مخالف میانه‌رو، گرچه در مسائل مربوط به حق رأی زنان و اصلاحات ارضی مخالف رژیم بودند، ترجیح می‌دادند که همچنان با شاه در ارتباط باشند تا سیاست‌های وی را تعدیل کنند. <a class="mw-redirect" title="کاظم شریعتمداری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85_%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%AA%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C">کاظم شریعتمداری</a> از مراجع تقلید قم، مجتهدی آذربایجانی و سخنگوی غیررسمی روحانیون آذربایجان، از چهره‌های شاخص این گروه بود که تنها خواستار اجرای کامل قانون مشروطه بودند.<sup id="cite_ref-153" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-153">[۱۵۱]</a></sup></p>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8%D9%87.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/80/%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8%D9%87.jpg/150px-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8%D9%87.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/80/%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8%D9%87.jpg/225px-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8%D9%87.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/80/%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8%D9%87.jpg 2x" alt="" width="150" height="223" data-file-width="269" data-file-height="400" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p><a class="mw-redirect" title="روح‌الله خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">روح‌الله خمینی</a> روحانی مخالف سازش‌ناپذیر و طرفدار ایجاد حکومت اسلامی که با افزایش محبوبیتش در سالهای ۵۷–۱۳۵۶، رهبری انقلاب را به دست گرفت.<sup id="cite_ref-autogenerated10_154-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated10-154">[۱۵۲]</a></sup><sup id="cite_ref-autogenerated7_155-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated7-155">[۱۵۳]</a></sup></p>
</div>
</div>
</div>
<p>اما گروه سوم، که می‌توان آنان را روحانیون مخالف نافرمان یا تندرو نامید، توسط <a class="mw-redirect" title="خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">خمینی</a> از <a title="عراق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82">عراق</a> رهبری می‌شدند و شبکه‌ای مخفی و غیررسمی در کشور داشتند. چهره‌های شاخص این گروه عبارت بودند از: <a title="حسینعلی منتظری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1%DB%8C">حسینعلی منتظری</a>، مدرس برجسته <a class="mw-redirect" title="فقه اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%82%D9%87_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">فقه اسلامی</a> در قم، که به عنوان مخالف آشتی‌ناپذیر رژیم، سه بار به زندان افتاد؛ <a class="mw-disambig" title="محمد بهشتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%A8%D9%87%D8%B4%D8%AA%DB%8C">محمد بهشتی</a> هوشیارترین عضو سیاسی گروه؛ <a title="مرتضی مطهری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%AA%D8%B6%DB%8C_%D9%85%D8%B7%D9%87%D8%B1%DB%8C">مرتضی مطهری</a> متفکر و نظریه‌پرداز عمده گروه؛ و دو روحانی جوان‌تر سازمان دهنده گروه به نام‌های <a title="اکبر هاشمی رفسنجانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DA%A9%D8%A8%D8%B1_%D9%87%D8%A7%D8%B4%D9%85%DB%8C_%D8%B1%D9%81%D8%B3%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C">اکبر هاشمی رفسنجانی</a> و <a class="mw-redirect" title="علی خامنه‌ای" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C">علی خامنه‌ای</a>. خمینی که از سال ۱۳۴۲، در <a title="نجف" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%AC%D9%81">نجف</a> می‌زیست، به تدریج تعبیر خود از اسلام شیعه را گسترش داد. او چارچوب نظریه سیاسی خود را در سخنرانی‌هایش، در اواخر دهه ۱۳۴۰، تدوین و تنظیم کرد و سپس آن را با عنوان «<a class="mw-redirect" title="ولایت فقیه (کتاب)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8)">ولایت فقیه: حکومت اسلامی</a>» بدون ذکر نام مؤلف، منتشر نمود. طبق نظریه جدید او، اقتدار سیاسی و مسئولیت حفظ امت اسلامی، از طرف <a class="mw-redirect" title="امام دوازدهم شیعیان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%87%D9%85_%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D9%86">امام دوازدهم شیعیان</a> به <a title="مجتهد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AC%D8%AA%D9%87%D8%AF">مجتهدان</a> متخصص در <a title="فقه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%82%D9%87">فقه</a> اسلامی (<a title="فقیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87">فقها</a>) واگذار شده‌است. استدلال وی این بود که خداوند، پیامبران و ائمه را به منظور وضع قوانین شرع برای هدایت امتها فرستاده‌است و در غیاب <a title="امامت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%D8%AA">امام معصوم</a>، روحانیون به ویژه فقها، تنها مفسران و نگاهبانان حقیقی شریعت می‌باشند که حکومت باید به آنان سپرده شود. از دید روحانیون سنتی، <a title="ولایت فقیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87">ولایت فقیه</a>، زمامداری فقها، تنها بر نهادها و مدارس مذهبی و همچنین افراد «محجور» یا ناتوان محسوب می‌شد، ولی خمینی این اصطلاح را بسط داد به‌طوری‌که تمام جامعه را در بر می‌گرفت.<sup id="cite_ref-autogenerated1_149-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated1-149">[۱۴۷]</a></sup><sup id="cite_ref-156" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-156">[۱۵۴]</a></sup> <a title="ولی‌رضا نصر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D9%84%DB%8C%E2%80%8C%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D9%86%D8%B5%D8%B1">ولی‌رضا نصر</a> معتقد است ایدهٔ حکومت اسلامی‌ای که به وسیلهٔ علمای دینی اعمال شود «به‌شدت» متکی است به مفهوم <a class="mw-redirect" title="جمهوریت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AA">جمهوریت</a> در کتاب <a title="جمهور" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1">جمهور</a> <a title="افلاطون" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%81%D9%84%D8%A7%D8%B7%D9%88%D9%86">افلاطون</a> و دیدگاه وی مبنی بر این‌که حکومت باید توسط «یک «نگهبان» که آموزش‌های خاص دیده و به عبارتی «فیلسوف-شاه» اداره شود.<sup id="cite_ref-157" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-157">[۱۵۵]</a></sup></p>
<p>نظریات سنت شکنانه خمینی تنها به ولایت فقیه محدود نمی‌شد؛ او برخلاف عقیده گذشته خود که همچون دیگر روحانیون از نظام <a class="mw-redirect" title="مشروطه سلطنتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87_%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA%DB%8C">مشروطه سلطنتی</a> حمایت می‌کرد، اظهار داشت که نظام سلطنتی، سنتی «طاغوتی» است که از دوران «شرک» به ارث رسیده و با اسلام ضدیت دارد، چرا که پیامبر اسلام، <a class="new" title="پادشاهی موروثی (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%BE%D8%A7%D8%AF%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C_%D9%85%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%AB%DB%8C&amp;action=edit&amp;redlink=1">پادشاهی موروثی</a> را شیطانی و کفرآمیز خوانده‌است و حسین، امام سوم شیعیان، پرچم قیام را برای نجات مردم از یوغ خلفا و سلاطین موروثی برافراشته‌است. او در تشریح دیدگاه سیاسی خود، حتی روحانیون غیرسیاسی و میانه‌رو را مورد بازخواست قرار می‌داد و گروه نخست را به ترک تکالیف شرعی خود، پناه بردن به <a class="mw-redirect" title="حوزه‌های علمیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%87">حوزه‌های علمیه</a> و پذیرفتن نظریه <a class="mw-redirect" title="جدایی دین از سیاست" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%AF%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B2_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA">جدایی دین از سیاست</a> که از دید او توطئه «امپریالیستها» بود، متهم می‌کرد.<sup id="cite_ref-158" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-158">[۱۵۶]</a></sup><sup id="cite_ref-159" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-159">[۱۵۷]</a></sup></p>
<p>خمینی در سخنرانی‌های خود برای طلاب، از حکومت روحانیون حمایت می‌کرد، اما در اعلامیه‌های عمومی بحث روشنی از این‌گونه حکومت به میان نمی‌آورد و از کاربرد ولایت فقیه خودداری می‌نمود. حتی اطرافیان او بعدها مدعی شدند که کتاب ولایت فقیه از جعلیات ساواک یا یادداشت‌های اصلاح‌نشده یکی از طلاب بوده‌است. در عوض، او استراتژی سال ۱۳۴۲، یعنی حمله به نقطه‌ضعف‌های اصلی رژیم را ادامه می‌داد. شاه را به خاطر فروش کشور به امپریالیست‌ها و کمک به اسرائیل؛ نقض مشروطیت و زیر پا نهادن <a title="قانون اساسی مشروطه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87">قانون اساسی مشروطه</a>؛ حمایت از ثروتمندان و استثمار فقرا؛ نابودی فرهنگ ملی؛ تشویق و اشاعه فساد و هدر دادن منابع باارزش کشور در قصرها؛ خرید تسلیحات؛ نابودی کشاورزی و در نتیجه وابسته ساختن هرچه بیشتر ایران به غرب، مورد انتقاد قرار می‌داد. او ضمن مقایسه شاه با <a title="یزید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D8%B2%DB%8C%D8%AF">یزید</a>، مؤمنان را به سرنگونی رژیم پهلوی و بیرون راندن امپریالیستها، فرامی‌خواند.<sup id="cite_ref-160" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-160">[۱۵۸]</a></sup> خمینی می‌کوشید تا بیشتر گروه‌های مخالف را با خود همراه کند، برای مثال هنگام اعتراض مطهری به سخنرانی‌های «ضد روحانی» شریعتی در حسینیه ارشاد، سکوت کرد و حتی بدون نام بردن از شریعتی، به استفاده از شعارها و عباراتی که سخنرانان حسینیه ارشاد رواج داده بودند (مثل «مستضعفین، وارثان زمین خواهند بود»، «مردم، استثمارگران را به <a title="زباله‌دان تاریخ" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%87%E2%80%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86_%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE">زباله‌دان تاریخ</a> خواهند انداخت» و «دین <a title="افیون توده‌ها" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%81%DB%8C%D9%88%D9%86_%D8%AA%D9%88%D8%AF%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7">افیون توده‌ها</a> نیست»)، ادامه داد. بسیاری از جوانان متفکر، با شنیدن این عبارات ولی غافل از سخنرانی‌های او در <a title="نجف" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%AC%D9%81">نجف</a>، بی‌درنگ نتیجه گرفتند که خمینی با تفسیر شریعتی از اسلام انقلابی موافق است. در اواخر سال ۵۷ و هنگام نابودی حکومت پهلوی، محبوبیت خمینی در بین طرفداران شریعتی آنچنان بود که آنان &#8211; نه روحانیون &#8211; گامی برداشتند که احتمال تعبیر «کفر» در آن بود و به خمینی لقب «امام» که فقط مختص <a class="mw-redirect" title="امامان شیعه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87">دوازده امام شیعه</a> بود، را دادند. بدین سان، خمینی با تبلیغ پیام مبهم اما دلخواه توده‌ها، طیف گسترده‌ای از نیروهای اجتماعی و همچنین سازمان‌های سیاسی مذهبی و سکولار را با خود همراه کرد.<sup id="cite_ref-161" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-161">[۱۵۹]</a></sup><sup id="cite_ref-162" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-162">[۱۶۰]</a></sup></p>
<h6><span id=".D9.81.D8.AF.D8.A7.D8.A6.DB.8C.D8.A7.D9.86_.D8.A7.D8.B3.D9.84.D8.A7.D9.85_.D9.88_.D9.87.DB.8C.D8.A6.D8.AA.E2.80.8C.D9.87.D8.A7.DB.8C_.D9.85.D8.A4.D8.AA.D9.84.D9.81.D9.87"></span><span id="فدائیان_اسلام_و_هیئت‌های_مؤتلفه" class="mw-headline">فدائیان اسلام و هیئت‌های مؤتلفه</span></h6>
<p>گروه‌های مذهبی که پیرو مشی نواب صفوی و پس از سال ۱۳۴۲ از پیروان روح‌الله خمینی بودند. این گروه‌ها از طرف جمعی از بازاریان مورد حمایت مالی قرار می‌گرفته‌اند.</p>
<h6><span id=".D8.AD.D8.B2.D8.A8_.D8.AA.D9.88.D8.AF.D9.87_.D8.A7.DB.8C.D8.B1.D8.A7.D9.86"></span><span id="حزب_توده_ایران" class="mw-headline">حزب توده ایران</span></h6>
<p><a class="mw-redirect" title="حزب توده" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%AA%D9%88%D8%AF%D9%87">حزب توده</a> اگر چه به حیات خود ادامه داد تا نقشی هرچند کوچک در انقلاب ایفا کند، پس از کودتا، هدف سرکوب و ضربه‌های سخت نیروهای امنیتی، جنگ روانی شدید و شایعه‌سازی رژیم علیه آن قرار گرفت و در اواخر دهه ۱۳۳۰ تنها شبحی از قدرت پیشینش بازماند. دگرگونی‌های اجتماعی حاصل از نوسازی، موجب شد تا رفته رفته، هواداران حزب توده به خانواده‌هایی با پیشینه چپ‌گرایانه محدود شوند. رهبری حزب نیز در نتیجه مرگ رهبران، سستی حاصل از کهولت و کناره‌گیری آنان، تضعیف شد.<sup id="cite_ref-163" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-163">[۱۶۱]</a></sup> افزون بر این، مسئله مناقشات چین و شوروی، پیدایش گرایش‌های «<a title="مائوئیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D8%A6%D9%88%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D9%85">مائوئیستی</a>» و انتقاد از سیاست‌های گذشته حزب از جمله آنچه منتقدان، پیروی «کورکورانه» آن از <a class="mw-redirect" title="شوروی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%88%DB%8C">شوروی</a> می‌نامیدند، موجب وقوع انشعاباتی در این حزب شد.<sup id="cite_ref-164" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-164">[۱۶۲]</a></sup> با اینحال، حزب توده در سال‌های نخست دهه پنجاه فعالیت‌های موفقی را آغاز کرد. از جمله اداره <a title="ایستگاه رادیویی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%B1%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%88%DB%8C%DB%8C">ایستگاه رادیویی</a> <a class="new" title="رادیو پیک ایران (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%B1%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%88_%D9%BE%DB%8C%DA%A9_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86&amp;action=edit&amp;redlink=1">پیک ایران</a>، انتشار منظم دو مجله «<a class="new" title="مجله مردم (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%85%D8%AC%D9%84%D9%87_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85&amp;action=edit&amp;redlink=1">مردم</a>» و «<a title="مجله دنیا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AC%D9%84%D9%87_%D8%AF%D9%86%DB%8C%D8%A7">دنیا</a>» و بعدها <a class="new" title="نشریه نوید (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%86%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%AF&amp;action=edit&amp;redlink=1">نشریه نوید</a> و همچنین ایجاد هسته‌های زیرزمینی کوچکی در دانشگاه تهران و مناطق نفتی.<sup id="cite_ref-165" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-165">[۱۶۳]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.B3.D8.A7.D8.B2.D9.85.D8.A7.D9.86.D9.87.D8.A7.DB.8C_.DA.86.D8.B1.DB.8C.DA.A9.DB.8C"></span><span id="سازمانهای_چریکی" class="mw-headline">سازمانهای چریکی</span></h6>
<div class="hatnote navigation-not-searchable boilerplate seealso" role="note"></div>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jazani.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/86/Jazani.jpg" alt="" width="139" height="198" data-file-width="139" data-file-height="198" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p><a title="بیژن جزنی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%DB%8C%DA%98%D9%86_%D8%AC%D8%B2%D9%86%DB%8C">بیژن جزنی</a> نظریه‌پرداز تأثیرگذار مارکسیست و پایه‌گذار فکری سازمان چریکی «<a class="mw-redirect" title="فداییان خلق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%AF%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D8%AE%D9%84%D9%82">فداییان خلق</a>». سازمان‌های چریکی در تلاشی ناموفق برای شعله‌ور ساختن قیام سراسری، به یک رشته عملیات مسلحانه علیه حکومت دست زدند که معروفترین آن‌ها <a class="mw-redirect" title="قیام سیاهکل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%85_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%87%DA%A9%D9%84">قیام سیاهکل</a> نام گرفت.<sup id="cite_ref-autogenerated12_166-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated12-166">[۱۶۴]</a></sup><sup id="cite_ref-autogenerated11_167-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated11-167">[۱۶۵]</a></sup></p>
</div>
</div>
</div>
<p>در سال‌های بعد از ۱۳۴۴ شماری از دانشجویان دانشگاه‌ها که روش‌های پیشین و مسالمت‌آمیز <a title="جبهه ملی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A8%D9%87%D9%87_%D9%85%D9%84%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">جبهه ملی</a> و <a class="mw-redirect" title="نهضت آزادی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA_%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C">نهضت آزادی</a> را در آغاز دهه چهل برای مبارزه با حکومت موفقیت‌آمیز نمی‌دانستند، گروه‌های مباحثه مخفی و کوچکی را برای بررسی تجربیات آنزمان چین، ویتنام، کوبا و الجزایر و ترجمه آثار <a class="mw-redirect" title="مائو" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D8%A6%D9%88">مائو</a>، <a class="mw-redirect" title="جیاپ" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%DB%8C%D8%A7%D9%BE">جیاپ</a>، <a class="mw-redirect" title="چه‌گوارا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%86%D9%87%E2%80%8C%DA%AF%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%A7">چه‌گوارا</a> و <a class="mw-redirect" title="فانون" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86">فانون</a> تشکیل دادند. دستاورد این مباحثات و بررسی‌ها، شکل‌گیری شماری گروه‌های کوچک <a class="mw-redirect" title="مارکسیست" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA">مارکسیست</a> و اسلامی بود که «تنها رَه رهایی» را «جنگ مسلحانه» و <a class="mw-redirect" title="نبرد چریکی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%A8%D8%B1%D8%AF_%DA%86%D8%B1%DB%8C%DA%A9%DB%8C">نبرد چریکی</a> می‌دانستند. اصلی‌ترین این گروه‌ها، <a class="mw-redirect" title="سازمان چریکهای فدایی خلق ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%DA%86%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%81%D8%AF%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%AE%D9%84%D9%82_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">سازمان چریکهای فدایی خلق ایران</a> و <a title="سازمان مجاهدین خلق ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D8%AE%D9%84%D9%82_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">سازمان مجاهدین خلق ایران</a> بودند.<sup id="cite_ref-168" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-168">[۱۶۶]</a></sup> پایه‌گذار فکری و شخصیت برجسته سازمان مارکسیستی چریک‌های فدایی که به «فداییان خلق» نیز شهرت داشتند، <a title="بیژن جزنی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%DB%8C%DA%98%D9%86_%D8%AC%D8%B2%D9%86%DB%8C">بیژن جَزَنی</a> بود. جزنی که در اواسط دهه ۳۰ چندبار به زندان افتاده بود، پیش از تشکیل گروه مخفی خود، در شاخه جوانان حزب توده فعالیت می‌کرد. او که تسلط بسیاری بر <a class="mw-redirect" title="تاریخ ایران معاصر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1">تاریخ ایران معاصر</a> داشت، سال‌ها بعد هنگام گذراندن محکومیت پانزده ساله‌اش در زندان، جزوه‌هایی برای سازمان فدایی نوشت. اعتقاد جزنی به مبارزه انقلابی شیفته‌وار بود و سخنان شورانگیز او دربارهٔ حزب پیشاهنگ طبقه کارگر، شاید به بهترین وجهی، بیانگر احساسات انقلابیون جوان به هنگام آغاز جنبش چریکی در سال ۴۹ باشد.<sup id="cite_ref-autogenerated12_166-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated12-166">[۱۶۴]</a></sup><sup id="cite_ref-autogenerated11_167-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated11-167">[۱۶۵]</a></sup></p>
<p>چهار سال پس از تشکیل گروه، <a title="ساواک" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D9%88%D8%A7%DA%A9">ساواک</a> در آن نفوذ کرد و موفق شد تعدادی از اعضا از جمله جزنی را دستگیر کند. اما اعضای باقی‌مانده به منظور آغاز نبرد چریکی و زدن جرقه قیام سراسری علیه حکومت، تیمی را به کوهستان‌های پوشیده از جنگل <a class="mw-redirect" title="گیلان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%86">گیلان</a> (که منطقه مناسبی برای جنگ چریکی و جذب نیرو از روستاییان) بود فرستادند. برنامه گروه با دستگیر شدن دو تن از یارانشان به هم خورد و فداییان تصمیم گرفتند تا برای آزاد ساختن آنها، به محل حبس، یعنی پاسگاه ژاندارمری روستای <a title="سیاهکل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%87%DA%A9%D9%84">سیاهکل</a> حمله کنند. شاه پس از شنیدن خبر، نیروی عظیمی را برای مقابله به منطقه فرستاد و مهاجمان همگی کشته شدند. گرچه این رویداد یک شکست نظامی بود، فداییان و سایر گروه‌های چریکی، آن را «<a class="mw-redirect" title="قیام سیاهکل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%85_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%87%DA%A9%D9%84">قیام سیاهکل</a>» نامیده و پیروزی تبلیغاتی بزرگی قلمداد کردند که توانسته بود کل رژیم را به هراس افکند.<sup id="cite_ref-169" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-169">[۱۶۷]</a></sup><sup id="cite_ref-170" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-170">[۱۶۸]</a></sup></p>
<p>پیشینه دیگر گروه چریکی اصلی «سازمان مجاهدین خلق» نیز همچون فداییان خلق به اوایل دهه ۱۳۴۰ بازمی‌گشت، با این تفاوت که افراد سازمان فدایی اغلب از اعضای سابق حزب توده یا جناح مارکسیست جبهه ملی بودند، اما سازمان اسلامگرای مجاهدین را اعضای سابق جناح مذهبی جبهه ملی به ویژه نهضت آزادی تشکیل می‌دادند. نظریات «مجاهدین» شباهت بسیاری به اندیشه‌های شریعتی داشت، از این رو بسیاری، شریعتی را الهام‌بخش مجاهدین می‌دانستند، هر چند که مجاهدین پیش از آغاز سخنرانی‌های شریعتی در سال ۴۶، چارچوب و مبانی نظری خود را فراهم ساخته بودند. با اینحال در سال‌های بعدی، دیدگاه‌ها و تعبیرهای شریعتی دربارهٔ جنبه‌های انقلابی تشیع، تأثیری غیر مستقیم و چشمگیر بر سازمان مجاهدین گذاشت.<sup id="cite_ref-171" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-171">[۱۶۹]</a></sup></p>
<p>در نیمه نخست دهه ۱۳۵۰، فداییان، مجاهدین و سایر گروه‌های چریکی، به یک رشته عملیات مسلحانه جسورانه چون بمب‌گذاری در سفارتخانه‌های انگلیس و ایالات متحده و همچنین دفاتر آژانس هواپیمایی اسرائیل و مراکز پلیس؛ دستبرد زدن به بانکها؛ ترور برخی مقامات نظامی و انتظامی ایرانی و آمریکایی؛ و نیز تلاش برای ربودن اعضای خانواده سلطنتی، دست زدند.<sup id="cite_ref-172" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-172">[۱۷۰]</a></sup> به نظر می‌رسد که افزایش شمار زندانیان سیاسی، شکنجه، سرکوب و سانسور توسط ساواک در نیمه نخست دهه ۱۳۵۰، حاصل این‌گونه عملیات چریکی بوده باشد.<sup id="cite_ref-173" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-173">[۱۷۱]</a></sup> در اواخر سال ۱۳۵۵، هر دو سازمان چریکی مجاهدین و فداییان خلق که بسیاری از اعضایشان دستگیر یا اعدام شده و متحمل تلفات سنگینی شده بودند، به تجدیدنظر در تاکتیک‌های خود پرداختند. گرچه جنبش چریکی نتوانست رژیم را سرنگون کند، در اواخر سال ۱۳۵۶، با به حرکت درآمدن موج انقلاب و آزادی زندانیان سیاسی، چریک‌ها به ویژه فداییان، در موقعیت بهتری قرار گرفته و به جذب نیروهای جدید و انبارکردن سلاح پرداختند و در ۲۰–۲۲ بهمن ماه ۱۳۵۷ (تقریباً در هشتمین سالگرد <a title="واقعه سیاهکل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D8%A7%D9%82%D8%B9%D9%87_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%87%DA%A9%D9%84">واقعه سیاهکل</a>)، هنگام پایان کار رژیم پهلوی، آخرین تیرهای خلاص خود را به جسد نیمه جان رژیم شلیک کردند.<sup id="cite_ref-174" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-174">[۱۷۲]</a></sup><sup id="cite_ref-175" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-175">[۱۷۳]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.B4.DA.A9.D8.B3.D8.AA_.D8.B7.D8.B1.D8.AD_.D9.85.D8.B4.D8.A7.D8.B1.DA.A9.D8.AA_.D8.B3.DB.8C.D8.A7.D8.B3.DB.8C_.D9.85.D8.AD.D9.85.D8.AF.D8.B1.D8.B6.D8.A7_.D8.B4.D8.A7.D9.87"></span><span id="شکست_طرح_مشارکت_سیاسی_محمدرضا_شاه" class="mw-headline">شکست طرح مشارکت سیاسی محمدرضا شاه</span></h6>
<h6><span id=".D8.AF.D9.88.D9.84.D8.AA_.D8.AA.DA.A9.E2.80.8C.D8.AD.D8.B2.D8.A8.DB.8C.D8.8C_.D8.AD.D8.B2.D8.A8_.D8.B1.D8.B3.D8.AA.D8.A7.D8.AE.DB.8C.D8.B2"></span><span id="دولت_تک‌حزبی،_حزب_رستاخیز" class="mw-headline">دولت تک‌حزبی، حزب رستاخیز</span></h6>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner"><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:P_hrastakhiz_7.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6c/P_hrastakhiz_7.jpg/300px-P_hrastakhiz_7.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6c/P_hrastakhiz_7.jpg/450px-P_hrastakhiz_7.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/6c/P_hrastakhiz_7.jpg 2x" alt="" width="300" height="222" data-file-width="570" data-file-height="421" /></a></div>
</div>
<p>در سال ۱۳۵۳، شاه با وجود مخالفت پیشینش با ایجاد نظام تک حزبی، ضمن انحلال دو حزب «<a title="حزب ایران نوین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%86%D9%88%DB%8C%D9%86">ایران نوین</a>» و «<a title="حزب مردم (ایران)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_(%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86)">حزب مردم|مردم</a>»، «حزب رستاخیز» را تشکیل داد. وی اعلام کرد که در آینده، یک دولت تک حزبی خواهد داشت و هرکس که به آن نپیوندد باید «کمونیست» و «خائن» باشد. حزب رستاخیز ترکیبی ناهمگون و شگفت‌آور داشت و توسط دو گروه بسیار متفاوت طراحی شده بود. گروه نخست از کارشناسان جوان <a title="علوم سیاسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C">علوم سیاسی</a> و دارندگان درجه دکترا از دانشگاه‌های آمریکایی تشکیل می‌شد که طبق نظریه <a title="ساموئل هانتینگتون" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%A6%D9%84_%D9%87%D8%A7%D9%86%D8%AA%DB%8C%D9%86%DA%AF%D8%AA%D9%88%D9%86">ساموئل هانتینگتون</a>، استاد برجسته علوم سیاسی، اعتقاد داشتند که تنها راه رسیدن به ثبات سیاسی در <a title="کشورهای در حال توسعه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%AD%D8%A7%D9%84_%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87">کشورهای در حال توسعه</a>، ایجاد حزب دولتی منضبط است. گروه دوم را کمونیست‌های سابق تشکیل می‌دادند که در اوایل دهه ۳۰، به دلیل همکاری با رژیم، از <a class="mw-redirect" title="حزب توده" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%AA%D9%88%D8%AF%D9%87">حزب توده</a> اخراج شده بودند و معتقد بودند تنها سازمانی با ساختار <a title="لنینیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%86%DB%8C%D9%86%DB%8C%D8%B3%D9%85">لنینیستی</a> می‌تواند توده‌ها را بسیج کند.<sup id="cite_ref-176" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-176">[۱۷۴]</a></sup><sup id="cite_ref-177" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-177">[۱۷۵]</a></sup> حزب رستاخیز، با جذب دو حزب پیشین و همه نمایندگان مجلس، تشکیل کمیته مرکزی و برگزیدن <a title="امیرعباس هویدا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AF%D8%A7">امیرعباس هویدا</a> به دبیر کلی، در سراسر سال ۱۳۵۴، به ایجاد سازمانی گسترده پرداخت و حدود ۵ میلیون نفر را در شعبه‌های محلی خود پذیرفت. حزب، شاه را با القابی چون «شاهنشاه آریامهر» و «آموزگار خیرخواه و رهبر سیاسی و معنوی ایران» مورد خطاب قرار داد و اعلام کرد که او را برای تکمیل انقلاب سفید و بردن ایران به سوی «تمدن بزرگ جدید»، یاری خواهد کرد. همچنین ضمن انتشار پنج روزنامه و سازماندهی راهپیمایی‌های <a class="mw-redirect" title="روز کارگر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%B2_%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1">روز کارگر</a>، تهدید کرد که کسانی‌که در حزب ثبت نام نمی‌کنند، مسئله‌دار هستند، بدینسان موفق شد حدود هفت میلیون رای‌دهنده را برای ثبت نام در انتخابات مجلس آینده، به صندوقهای رأی بکشاند و چندین نویسنده، هنرمند یا استاد دانشگاه را به دلیل انتقاد یا صرفاً عدم همکاری، بازداشت کرده یا مورد ضرب و شتم قرار دهد.<sup id="cite_ref-178" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-178">[۱۷۶]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.AA.D8.B4.D8.AF.DB.8C.D8.AF_.D9.86.D8.A7.D8.B1.D8.B6.D8.A7.DB.8C.D8.AA.DB.8C.E2.80.8C.D9.87.D8.A7_.D8.AF.D8.B1_.D8.A7.D8.AB.D8.B1_.D8.A7.D9.82.D8.AF.D8.A7.D9.85.D8.A7.D8.AA_.D8.AD.D8.B2.D8.A8"></span><span id="تشدید_نارضایتی‌ها_در_اثر_اقدامات_حزب" class="mw-headline">تشدید نارضایتی‌ها در اثر اقدامات حزب</span></h6>
<p>اما مهم‌ترین اقدام حزب رستاخیز، نفوذ به درون <a title="طبقه متوسط" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B7%D8%A8%D9%82%D9%87_%D9%85%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7">طبقه متوسط</a> مرفه (سنتی) &#8211; مهم‌تر از همه بازار و روحانیت &#8211; بود. چنان‌که، مسئولیت <a title="تورم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%88%D8%B1%D9%85">تورم</a> شدید بین سال‌های ۱۳۵۲ تا ۱۳۵۵ را به گردن جامعهٔ تجاری انداخت و به سراغ مغازه‌داران و تجار خرده‌پا رفت. حزب با گشودن شعبه‌هایی در بازار، بر قیمت بیشتر کالاها نظارت دقیقی اعمال کرد و برای کوتاه ساختن دست واسطه‌ها و دلالان داخلی، میزان زیادی گندم، قند و شکر و گوشت وارد کرد. بدین‌سان رژیم با اعلان جنگ به بازار، به حوزه‌ای حمله‌ور شده بود که دولتهای پیشین، جرئت گام گذاشتن در آن را نداشتند. حزب رستاخیز ۱۰٬۰۰۰ دانش‌آموز را در دسته‌های منظمی با نام «تیمهای بازرسی»، برای جهاد بیرحمانه‌ای علیه سودجویان، متقلبان، محتکران و سرمایه‌داران بی‌ملاحظه، روانه بازار کرد. همچنین <a class="new" title="شوراهای صنفی (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%B5%D9%86%D9%81%DB%8C&amp;action=edit&amp;redlink=1">شوراهای صنفی</a> تعداد بسیاری از تاجران را جریمه، تبعید یا محکوم به زندان نمودند و روزنامه‌های در نظارت دولت نیز از ضرورت ریشه‌کن کردن بازار و حجره‌های پوسیده و جایگزین کردن سوپرمارکتهای کارآمد با قصابیها، بقالی‌ها و نانوایی‌های بی‌ثمر سخن به میان آوردند. این حملات فاحش موجب شد تا بازاریان، در جستجوی پشتیبان، بار دیگر به متحد سنتی خود، علما روی آورند.<sup id="cite_ref-179" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-179">[۱۷۷]</a></sup><sup id="cite_ref-180" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-180">[۱۷۸]</a></sup> حکومت حمله گسترده و همزمانی را نیز علیه مذهب آغاز کرد. حزب رستاخیز، علما را «مرتجعین سیاه قرون وسطایی» نامید و تقویم جدیدی را به نام <a class="mw-redirect" title="گاهشماری شاهنشاهی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%A7%D9%87%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C">گاهشماری شاهنشاهی</a> به جای تقویم اسلامی به کار برد. نیروی تازه تأسیس «<a class="new" title="سپاه دین (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87_%D8%AF%DB%8C%D9%86&amp;action=edit&amp;redlink=1">سپاه دین</a>» را برای آموزش آنچه «اسلام راستین» نامیده شد، به روستاها فرستاد و با افزایش سن ازدواج دختران، از قضات خواست تا در اجرای <a class="mw-redirect" title="قانون حمایت خانواده ۱۳۴۶" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D8%AD%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%AA_%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87_%DB%B1%DB%B3%DB%B4%DB%B6">قانون حمایت از خانواده</a> سال ۱۳۴۶ کوشاتر باشند. به گفته یک روزنامه نزدیک به روحانیون در خارج از کشور، <a title="حزب رستاخیز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AE%DB%8C%D8%B2">حزب رستاخیز</a> درصدد «ملی کردن» مذهب بود.<sup id="cite_ref-181" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-181">[۱۷۹]</a></sup> بسیاری از مجتهدان برجسته، علیه حزب رستاخیز <a title="فتوا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%AA%D9%88%D8%A7">فتوا</a> صادر کرده و آن را برخلاف قوانین مشروطه، مصلحت کشور و اصول اسلام دانستند. خمینی نیز با انتشار اعلامیه‌ای، همکاری با حزب را «حرام» خواند و آن را نابودکننده نه تنها بازاریان و کشاورزان، بلکه ایران و اسلام دانست. چند روزی پس از انتشار این اعلامیه، بیشتر روحانیون نزدیک به وی مانند مطهری، بهشتی، منتظری و خامنه‌ای دستگیر شدند.<sup id="cite_ref-182" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-182">[۱۸۰]</a></sup></p>
<p>به نقل از <a title="یرواند آبراهامیان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%AF_%D8%A2%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86">یرواند آبراهامیان</a>، اهداف حزب رستاخیز با دستاوردهای آن به شدت تعارض پیدا کرد و هرچند هدف آن نهادینه کردن بیشتر حکومت سلطنتی و فراهم ساختن پایگاه اجتماعی گسترده‌تری برای آن بود، رژیم را تضعیف و نارضایتی قشرهای مختلف جامعه را شدیدتر کرد.<sup id="cite_ref-183" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-183">[۱۸۱]</a></sup> اعلان جنگ حکومت علیه بازاریان و نهادهای دینی، مخالفان میانه‌رو و حتی روحانیون غیر سیاسی را نیز به آغوش مخالف نافرمان و سازش‌ناپذیر رژیم، خمینی (که به زبان آنان سخن می‌گفت) انداخت و آنان امکانات مالی بسیار و یک شبکه سازمانی گسترده را در اختیار خمینی قرار دادند. بازاریان همچنین، پشتیبانی مالی بسیاری از اعتصاب‌های دانشجویی و بعد از آن اعتصاب‌های گسترده کارگری و همچنین حمایت مالی خانواده‌های کشته‌شدگان درگیری‌های سال ۵۷ را برعهده گرفتند.<sup id="cite_ref-autogenerated2_184-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated2-184">[۱۸۲]</a></sup><sup id="cite_ref-185" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-185">[۱۸۳]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.A8.D8.A7.D8.B2.D8.AA.D8.B1_.D8.B4.D8.AF.D9.86_.D9.81.D8.B6.D8.A7.DB.8C_.D8.B3.DB.8C.D8.A7.D8.B3.DB.8C.D8.8C_.D8.A2.D8.BA.D8.A7.D8.B2_.D8.A7.D8.B9.D8.AA.D8.B1.D8.A7.D8.B6.D8.A7.D8.AA"></span><span id="بازتر_شدن_فضای_سیاسی،_آغاز_اعتراضات" class="mw-headline">بازتر شدن فضای سیاسی، آغاز اعتراضات</span></h6>
<h6><span id=".D9.81.D8.B4.D8.A7.D8.B1.D9.87.D8.A7.DB.8C_.D8.AE.D8.A7.D8.B1.D8.AC.DB.8C"></span><span id="فشارهای_خارجی" class="mw-headline">فشارهای خارجی</span></h6>
<p>در اواسط دهه ۱۳۵۰، هم‌زمان با شدت گرفتن <a class="mw-redirect" title="بحران اقتصادی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C">بحران اقتصادی</a> در قالب <a title="تورم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%88%D8%B1%D9%85">تورم</a> حاد و اقدامات مخرب <a title="حزب رستاخیز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AE%DB%8C%D8%B2">حزب رستاخیز</a> در مقابله با آن، بحران دیگری به شکل اعمال فشارهای خارجی بر رژیم شاه، به منظور وادار ساختن آن به تعدیل کنترل‌های پلیسی و رعایت حقوق بشر در ایران، به وقوع پیوست. در اواخر سال ۱۳۵۴، <a class="mw-redirect" title="سازمان عفو بین‌الملل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%B9%D9%81%D9%88_%D8%A8%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%84">سازمان عفو بین‌الملل</a>، <a title="کمیسیون بین‌المللی قضات" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%85%DB%8C%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86_%D8%A8%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%84%DB%8C_%D9%82%D8%B6%D8%A7%D8%AA">کمیسیون بین‌المللی قضات</a> در <a title="ژنو" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%98%D9%86%D9%88">ژنو</a> و همچنین <a class="mw-redirect" title="کمیسیون بین‌المللی حقوق بشر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%85%DB%8C%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86_%D8%A8%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%84%DB%8C_%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82_%D8%A8%D8%B4%D8%B1">کمیسیون بین‌المللی حقوق بشر</a> وابسته به سازمان ملل، هر یک رژیم شاه را به نقض شدید <a title="حقوق بشر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82_%D8%A8%D8%B4%D8%B1">حقوق بشر</a> محکوم کردند.<sup id="cite_ref-186" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-186">[۱۸۴]</a></sup> هم‌زمان با انتقاد سازمان‌های هوادار حقوق بشر، دانشجویان ایرانی و گروه‌های مخالف خارج از کشور به منظور افشای جنایتهای ساواک، اقدام به تشکیل کمیته‌های ویژه و برگزاری راهپیمایی کردند. در پی آن، روزنامه‌های بانفوذ غربی مانند «<a title="ساندی تایمز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C_%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D9%85%D8%B2">ساندی تایمز</a>» لندن، مطالب افشاگرانه‌ای را دربارهٔ نحوه شکنجه‌های ساواک به انتشار رساندند. در همین اوان، <a title="جیمی کارتر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%DB%8C%D9%85%DB%8C_%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B1">جیمی کارتر</a> در <a class="mw-redirect" title="کمپین انتخاباتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%85%D9%BE%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA%DB%8C">کمپین انتخاباتی</a> خود برای <a class="mw-redirect" title="انتخابات ریاست جمهوری آمریکا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA_%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7">انتخابات ریاست جمهوری آمریکا</a> در سال ۱۹۷۶ میلادی (۱۳۵۵)، بر اهمیت مسئله <a class="mw-redirect" title="حقوق بشر در ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82_%D8%A8%D8%B4%D8%B1_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">حقوق بشر در ایران</a> برای ایالات متحده، تأکید کرد. شاه که نمی‌خواست تصویر اصلاح‌گری پیشرو و مشتاق به آوردن مزایای تمدن غربی را به ایران از دست دهد، نسبت به فشارهای خارجی واکنش مثبت نشان داد. در نتیجه در اواخر سال ۱۳۵۵، ۳۵۷ زندانی را بخشید، به <a class="mw-redirect" title="صلیب سرخ جهانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D9%84%DB%8C%D8%A8_%D8%B3%D8%B1%D8%AE_%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C">صلیب سرخ جهانی</a> اجازه داد تا از زندان‌ها بازدید کند و به کمیسیون بین‌المللی حقوقدانان قول داد که در آینده بیشتر محاکمه‌ها در دادگاه‌های مدنی صورت گیرد.<sup id="cite_ref-187" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-187">[۱۸۵]</a></sup></p>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:Pahlavi_street.jpg"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/thumb/7/7e/Pahlavi_street.jpg/300px-Pahlavi_street.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/thumb/7/7e/Pahlavi_street.jpg/450px-Pahlavi_street.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/thumb/7/7e/Pahlavi_street.jpg/600px-Pahlavi_street.jpg 2x" alt="" width="300" height="276" data-file-width="2700" data-file-height="2485" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>در تصویر، جوانی انقلابی پلاک <a class="mw-redirect" title="خیابان پهلوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C">خیابان پهلوی</a> را کنده و عبارت «سرنگون شد» را به صورت دست‌نویس به پایین پلاک خیابان پهلوی اضافه کرده‌است.</p>
</div>
</div>
</div>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Iranian_Revolution_Women.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d8/Iranian_Revolution_Women.jpg/290px-Iranian_Revolution_Women.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d8/Iranian_Revolution_Women.jpg/435px-Iranian_Revolution_Women.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d8/Iranian_Revolution_Women.jpg 2x" alt="Iranian Revolution Women.jpg" width="290" height="173" data-file-width="539" data-file-height="322" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
</div>
</div>
</div>
<p>فروکش کردن نظارتها و سختگیریها، مخالفان را تشویق کرد تا با صدای بلندتری به اعتراض بپردازند. در اردیبهشت ۱۳۵۶، ۵۳ حقوقدان &#8211; بیشتر از هواداران مصدق &#8211; با فرستادن نامه‌ای سرگشاده به کاخ شاه، از دخالت او در کار دادگاه‌ها و قوه قضائیه انتقاد به عمل آوردند. در تیرماه نیز چهل تن از شخصیت‌های ادبی و روشنفکران در نامه‌ای به هویدا، از سرکوبی و سانسور فعالیت‌های فرهنگی و ادبی توسط ساواک، انتقاد کردند و <a title="کانون نویسندگان ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">کانون نویسندگان ایران</a> را که از سال ۴۳ سرکوب شده بود، احیا نمودند. در تابستان و پاییز همان سال، حقوقدانان، روشنفکران و نویسندگان و همچنین بازاریان تهران و طلاب قم با نوشتن نامه‌های انتقادی سرگشاده، صراحت بیشتری به خرج دادند.<sup id="cite_ref-188" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-188">[۱۸۶]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.AC.D8.B1.D9.82.D9.87_.D8.A7.D8.B9.D8.AA.D8.B1.D8.A7.D8.B6.D8.A7.D8.AA"></span><span id="جرقه_اعتراضات" class="mw-headline">جرقه اعتراضات</span></h6>
<div class="hatnote navigation-not-searchable boilerplate seealso" role="note"></div>
<p>در بحبوحه این اتفاقات، اول آبان سال ۱۳۵۶ فرزند خمینی (<a class="mw-redirect" title="مصطفی خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B5%D8%B7%D9%81%DB%8C_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">مصطفی خمینی</a>) به شکل مشکوک و غیرمنتظره‌ای درگذشت که منجر به برگزاری جلسات سوگواری اعتراض‌آمیز در <a title="قم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D9%85">قم</a>، <a title="تهران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86">تهران</a>، <a title="یزد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D8%B2%D8%AF">یزد</a>، <a title="مشهد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B4%D9%87%D8%AF">مشهد</a>، <a title="شیراز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%B2">شیراز</a> و <a title="تظاهرات ۲۹ بهمن تبریز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1%D8%A7%D8%AA_%DB%B2%DB%B9_%D8%A8%D9%87%D9%85%D9%86_%D8%AA%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%B2">تبریز</a> شد و مرگ او به‌طور گسترده‌ای به ساواک نسبت داده شد.<sup id="cite_ref-Algar_17-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-Algar-17">[۱۶]</a></sup></p>
<p>تا اواخر آبان ۱۳۵۶ مخالفان حکومت، به فعالیت‌های محصور به پشت درهای بسته، نوشتن بیانیه، تشکیل گروهای جدید، احیای گروه‌های قدیم، صدور نامه و انتشار نشریات اقدام می‌کردند، اما پس از آن تاریخ، مرحله جدیدی در روند انقلاب رخ داد و فعالیت مخالفان به صورت تظاهرات خیابانی خود را نشان داد. نقطه عطف در ۲۸ آبان رخ داد که پس از نه شب جلسات شعرخوانی آرام با مضمون سیاسی که توسط <a class="mw-redirect" title="کانون نویسندگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86">کانون نویسندگان</a> در <a class="new" title="انجمن فرهنگی ایران و آلمان (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%D9%86%D8%AC%D9%85%D9%86_%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%A2%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86&amp;action=edit&amp;redlink=1">انجمن فرهنگی ایران و آلمان</a> و در <a class="mw-redirect" title="دانشگاه آریامهر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%A2%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%85%D9%87%D8%B1">دانشگاه آریامهر</a> در آبان ماه سال ۱۳۵۶ تشکیل شده بود، پلیس اقدام به برهم زدن جلسه شب شعر دهم و متفرق کردن حدود ده هزار دانشجوی شنونده در آن کرد که تظاهرات خشمگینانه دانشجویان و سرازیر شدن آنان در خیابان‌ها با سردادن شعارهای ضد حکومتی را به دنبال داشت. در این درگیری یک دانشجو کشته، هفتاد تن مجروح و یکصد تن بازداشت شدند. در ده روز پس از آن، تظاهرات‌های دانشجویی افزایش یافت و دانشگاه‌های اصلی تهران در اعتراض به درگیری ۲۵ آبان تعطیل شدند. پس از آن، دانشگاه‌های بزرگ کشور به یادبود ۱۶ آذر (روز غیررسمی دانشجو) دست به اعتصاب زدند؛ ولی معترضان دستگیرشده در ناآرامی‌های پیشین، پس از محاکمه‌های کوتاهی در دادگاه‌های مدنی تبرئه شدند و این‌گونه محاکمات به روشنی به جامعه نشان داد که ساواک، دیگر توان استفاده از دادگاه‌های نظامی را برای سرکوب مخالفان ندارد.<sup id="cite_ref-189" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-189">[۱۸۷]</a></sup></p>
<p>در دی ماه همان سال اتفاق دیگری به تظاهرات خیابانی شدت بخشید. <a title="اطلاعات (روزنامه)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA_(%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87)">روزنامه اطلاعات</a> در <a title="ایران و استعمار سرخ و سیاه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1_%D8%B3%D8%B1%D8%AE_%D9%88_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%87">مقاله‌ای</a> در تاریخ ۱۷ دی، مقاله نیشداری ضد روحانیت مخالف نوشت. آنان را «ارتجاع سیاه» نامید و به همکاری پنهان با کمونیسم بین‌الملل برای محو دستاوردهای انقلاب سفید متهم ساخت. همچنین خمینی را به بیگانه بودن و جاسوسی برای <a title="بریتانیا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7">بریتانیا</a> در دوران جوانی متهم کرد و او را بی‌بندوبار و نویسنده اشعار شهوت‌انگیز صوفیانه نامید. این مقاله شهر قم را به خشم آورد. حوزه‌های علمیه و بازار تعطیل و خواستار عذرخواهی علنی حکومت شدند. حدود ۴۰۰۰ نفر از طلاب و هواداران آنان در روز ۱۹ ماه دی در تظاهرات به سردادن شعار پرداخته و با پلیس درگیر شدند. در این درگیری‌ها بنا به اعلام حکومت دوتن و به گفته مخالفان هفتاد تن کشته و بیش از پانصد نفر زخمی شدند.<sup id="cite_ref-190" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-190">[۱۸۸]</a></sup> روز بعد خمینی خواستار تظاهرات بیشتر شد و به شهر قم و آنان که «روحانیت مترقی» نامید، به خاطر ایستادگی در برابر حکومت تبریک گفت و شاه را به همکاری با آمریکا برای نابودی ایران متهم کرد. آیت‌الله <a title="سید محمدکاظم شریعتمداری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85_%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%AA%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C">شریعتمداری</a> نیز در مصاحبه‌ای نادر با خبرنگاران خارجی، از حکومت گلایه کرد و رفتار پلیس و حکومت با روحانیون را توهین‌آمیز خواند. شریعتمداری همچنین به همراه ۸۸ تن از روحانیون، بازاریان و دیگر مخالفان از ملت خواست که چهلم کشتار قم را با دست کشیدن از کار و حضور آرام در مساجد برگزار کنند.<sup id="cite_ref-autogenerated14_191-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated14-191">[۱۸۹]</a></sup></p>
<p>بعدها در جستجوی جرقه یا سرآغاز انقلاب ایران، روزنامه‌نگاران، چاپ مقاله اطلاعات و پیامدهای آن در قم را عنوان کردند<sup id="cite_ref-autogenerated4_18-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated4-18">[۱۷]</a></sup> و برخی چون <a title="حامد الگار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%A7%D9%85%D8%AF_%D8%A7%D9%84%DA%AF%D8%A7%D8%B1">حامد الگار</a> و هنری مانسون کشته شدن مصطفی خمینی را شروع زنجیره اتفاقاتی می‌دانند که منجر به انقلاب ایران شد<sup id="cite_ref-Algar_17-2" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-Algar-17">[۱۶]</a></sup><sup id="cite_ref-192" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-192">[۱۹۰]</a></sup> اما آبراهامیان، بر این باور است که در واقع نقطه آغازین انقلاب پیچیده‌تر از این بوده و نخستین جرقه را می‌توان به پیشتر از چاپ مقاله و به جلسات شعرخوانی و ناآرامی‌های دانشگاه آریامهر نسبت داد. در مجموع این دو حادثه، تجلی دو نیروی حاضر در جنبش انقلابی محسوب می‌شد که یکی طبقه متوسط حقوق بگیر و جایگاه اعتراض سیاسی آن یعنی دانشگاه‌های مدرن و دیگری طبقه متوسط متمول و سنتی و مراکز سازمان‌های اجتماعی-سیاسی آن یعنی مدارس علوم دینی سنتی (حوزه‌های علمیه) و بازار بود.<sup id="cite_ref-autogenerated14_191-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated14-191">[۱۸۹]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.A7.D8.B9.D8.AA.D8.B1.D8.A7.D8.B6.D8.A7.D8.AA_.D8.B3.DB.8C.D8.A7.D8.B3.DB.8C_.D9.88_.D8.B3.D9.86.D8.AA.D9.87.D8.A7.DB.8C_.D8.B4.DB.8C.D8.B9.DB.8C"></span><span id="اعتراضات_سیاسی_و_سنتهای_شیعی" class="mw-headline">اعتراضات سیاسی و سنتهای شیعی</span></h6>
<p>از این زمان به بعد یک دوره از مراسم چهلم (هرکدام به منظور یادبود کشته‌شدگان مراسم قبلی) در سطح کشور برگزار شد که نمونه‌ای عالی از استفاده سیاسی از یک سنت شیعی محسوب می‌شد و فرصتی را برای معترضان فراهم می‌ساخت تا به جمع شدن گرد هم، اطلاع‌رسانی شفاهی و برانگیختن بیشتر احساسات مذهبی مخالفان حکومت بپردازند. در روز ۲۹ بهمن ۱۳۵۶ به عنوان چهلم کشتار قم، مراسم یادبود در شهرهای بزرگ ایران به آرامی برگزار شد، اما در <a title="تظاهرات ۲۹ بهمن تبریز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1%D8%A7%D8%AA_%DB%B2%DB%B9_%D8%A8%D9%87%D9%85%D9%86_%D8%AA%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%B2">تبریز</a> معترضان به کلانتریها، دفاتر حزب رستاخیز، بانکها، هتل‌های لوکس، سینماها و مشروب فروشی‌ها (که نماد وابستگی به غرب به‌شمار می‌رفتند) حمله کردند و برای نخستین بار فریاد «مرگ بر شاه» شنیده شد. <a title="تظاهرات ۲۹ بهمن تبریز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1%D8%A7%D8%AA_%DB%B2%DB%B9_%D8%A8%D9%87%D9%85%D9%86_%D8%AA%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%B2">شورش تبریز</a> دو روز طول کشید و با توسل حکومت به نیروهای کمکی ارتش از جمله تانک و هلیکوپترهای جنگی، فروکش کرد.<sup id="cite_ref-autogenerated2_184-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated2-184">[۱۸۲]</a></sup><sup id="cite_ref-193" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-193">[۱۹۱]</a></sup> دهم فروردین ۱۳۵۷، مراسم چهلم کشته‌شدگان تبریز بود که در ۵۵ شهر برپاشد و در این مدت، اکثر بازارها و دانشگاه‌ها تعطیل بودند. این مراسم در برخی شهرها به‌ویژه در <a title="یزد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D8%B2%D8%AF">یزد</a> به خشونت کشیده شد و عده‌ای توسط نیروهای پلیس کشته شدند که مراسم چهلم آن در روز نوزدهم اردیبهشت ماه برگزار گشت. در این روز، بازار و موسسات آموزشی مهم اعتصاب کردند و مراسم در برخی شهرها به خشونت گرایید. در قم، نیروهای امنیتی برای سرکوب تظاهرات به تیراندازی و قطع برق شهر روی آوردند و با تعقیب گروهی از تظاهرکنندگان و زیرپا گذاشتن حق و حرمت قدیمی تحصن در خانه علمای دینی، دو تن از طلاب را که در خانه شریعتمداری پناه گرفته بودند، کشتند.<sup id="cite_ref-194" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-194">[۱۹۲]</a></sup> آمار رسمی حکومت و مخالفان از تعداد کشته‌شدگان و مجروحان سه دوره روزهای چهلم پرآشوب، (مثل همه وقایع بعدی) تفاوت بسیاری داشت. برپایه اعلامیه‌های حکومتی، ۲۲ نفر کشته و تقریباً ۲۰۰ تن زخمی شدند و اما مخالفان، شمار کشته‌ها را ۲۵۰ و شمار زخمی‌ها را بیش از ۶۰۰ نفر دانستند.<sup id="cite_ref-195" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-195">[۱۹۳]</a></sup></p>
<p>رژیم برای رویارویی با این بحران، نخست با ایجاد کمیته مخفی انتقام توسط ساواک، به فرستادن نامه‌های تهدیدآمیز و حتی بمب‌گذاری در دفاتر برخی روشنفکران و حقوقدانانی که نامه‌های اعتراضی نگاشته بودند &#8211; از جمله سنجابی، فروهر، بازرگان و <a title="عبدالکریم لاهیجی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85_%D9%84%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%AC%DB%8C">عبدالکریم لاهیجی</a> &#8211; اقدام کرد. حزب رستاخیز هم گروهی متشکل از افراد پلیس با لباس غیرنظامی به نام «نیروی پایداری» تشکیل داد تا به گردهمایی‌های سازمان یافته گروه‌های دانشجویی، کانون نویسندگان و جبهه ملی حمله کند. در همین حال، رژیم برخی سیاست‌های ضدتورمی را که موجب خشم بازاریان و علما شده بود کنار گذاشت و ضمن پوزش خواستن از شریعتمداری از بابت حمله به خانه او و برکناری ارتشبد <a title="نعمت‌الله نصیری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%B9%D9%85%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D9%86%D8%B5%DB%8C%D8%B1%DB%8C">نعمت‌الله نصیری</a> رئیس بدآوازه ساواک، نمایش فیلم‌های شهوت‌انگیز غربی را ممنوع ساخت. شاه نیز برای زیارت به مشهد رفت و <a title="جمشید آموزگار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%85%D8%B4%DB%8C%D8%AF_%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%DA%AF%D8%A7%D8%B1">جمشید آموزگار</a> نخست‌وزیر وقت با معوق گذاشتن بسیاری از طرح‌های توسعه اقتصادی، برای مهار کردن تورم تلاش‌هایی به عمل آورد.<sup id="cite_ref-196" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-196">[۱۹۴]</a></sup> چهلم کشته‌شدگان اردیبهشت ماه، با توصیه شریعتمداری و دیگر روحانیون میانه‌رو به آرامی برگزار شد و برای دو ماه، تا پیش از پایان تیرماه، ناآرامی عمده‌ای روی نداد. به نظر می‌رسید که استراتژی جدید دولت، کارساز واقع شده‌است یا شاید مخالفان خود را برای <a class="mw-redirect" title="ماه رمضان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D9%87_%D8%B1%D9%85%D8%B6%D8%A7%D9%86">ماه رمضان</a>، که بسیج جمعیت برای تظاهرات آسان‌تر بود، آماده می‌کردند. در طی این دوره از آرامش، بسیاری از جمله نخست‌وزیر به این نتیجه رسیدند که بحران پایان یافته‌است.<sup id="cite_ref-197" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-197">[۱۹۵]</a></sup><sup id="cite_ref-autogenerated6_198-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated6-198">[۱۹۶]</a></sup></p>
<h6><span id=".DA.AF.D8.B3.D8.AA.D8.B1.D8.B4_.D8.A7.D8.B9.D8.AA.D8.B1.D8.A7.D8.B6.D8.A7.D8.AA_.D9.88_.D8.A7.D8.B9.D8.AA.D8.B5.D8.A7.D8.A8.D9.87.D8.A7.DB.8C_.DA.AF.D8.B3.D8.AA.D8.B1.D8.AF.D9.87_.DA.A9.D8.A7.D8.B1.DA.AF.D8.B1.DB.8C"></span><span id="گسترش_اعتراضات_و_اعتصابهای_گسترده_کارگری" class="mw-headline">گسترش اعتراضات و اعتصابهای گسترده کارگری</span></h6>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B2_%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7.JPG?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B2_%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7.JPG/300px-%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B2_%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7.JPG" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B2_%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7.JPG/450px-%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B2_%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7.JPG 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f7/%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B2_%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7.JPG 2x" alt="" width="300" height="457" data-file-width="503" data-file-height="767" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>صحنه‌هایی از درگیری‌های خیابانی</p>
</div>
</div>
</div>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/85/%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG/300px-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/85/%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG/450px-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/85/%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG/600px-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG 2x" alt="" width="300" height="200" data-file-width="1200" data-file-height="800" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>صحنه‌هایی از مردم مسلح انقلابی</p>
</div>
</div>
</div>
<p>پس از دو ماه آرامش، و وقوع دو ناآرامی در ۳۱ تیر و ۶ مرداد، در چند روز نخست <a class="mw-redirect" title="ماه رمضان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D9%87_%D8%B1%D9%85%D8%B6%D8%A7%D9%86">ماه رمضان</a> که از ۱۴ مرداد آغاز می‌شد، تظاهرات خشونت باری در تهران، تبریز، قم، اصفهان و شیراز برپا شد و در اصفهان تظاهرکنندگان خشمگین، برخی مجهز به سلاح کمری، بیشتر مناطق شهر را تصرف کردند.<sup id="cite_ref-199" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-199">[۱۹۷]</a></sup> دولت، تنها پس از اعلام حکومت نظامی و با کشتن برخی مهاجمان توسط نیروهای ارتش، توانست کنترل شهر را دوباره در دست گیرد. پس از این ناآرامیها، رژیم خود را برای دور دیگری از مراسم چهلم آماده می‌کرد که فاجعه بزرگی کشور را تکان داد. در ۲۸ مرداد ماه (همزمان با سالگرد کودتای سال ۱۳۳۲)، <a class="mw-redirect" title="سینما رکس آبادان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%85%D8%A7_%D8%B1%DA%A9%D8%B3_%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%86">سینما رکس آبادان</a> که در یک منطقه کارگرنشین قرار داشت به طرز مشکوکی در آتش سوخت و بیش از چهارصد مرد، زن و کودک در آن جان باختند. رژیم بی‌درنگ با یادآوری حملات مشابه مخالفان به سینماها، مسئولیت این رویداد را به گردن آنان انداخت و با نسبت دادن این رویداد به «مارکسیست‌های اسلامی» آن‌ها را متهم کردند «به جای تمدن بزرگ، وحشت بزرگ» به مردم می‌دهند.<sup id="cite_ref-200" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-200">[۱۹۸]</a></sup><sup id="cite_ref-201" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-201">[۱۹۹]</a></sup> اما مخالفان، ساواک را به تدارک این «آتش‌سوزی رایشتاگ»، قفل کردن درهای سینما و کارشکنی در آتش‌نشانی محل متهم کردند. فردای آنروز ۱۰٬۰۰۰ تن از بستگان قربانیان که در مراسم تشییع گرد هم آمده بودند، ساواک را مسئول این حادثه دانسته و شعارهای تندی علیه حکومت سر دادند. (بعدها در دادگاهی که پس از انقلاب برگزار شد، گروهی شامل افراد متعصب مذهبی مسئول این حادثه شناخته شدند و به همراه چند افسر پلیس به جرم کوتاهی در جلوگیری از وقوع حادثه، محاکمه شدند. طبق گفته برخی، این گروه با روحانیون عالی‌رتبه ارتباطاتی داشته‌اند)<sup id="cite_ref-autogenerated6_198-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated6-198">[۱۹۶]</a></sup><sup id="cite_ref-202" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-202">[۲۰۰]</a></sup><sup id="cite_ref-203" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-203">[۲۰۱]</a></sup><sup id="cite_ref-204" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-204">[۲۰۲]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.AC.D9.85.D8.B9.D9.87_.D8.B3.DB.8C.D8.A7.D9.87"></span><span id="جمعه_سیاه" class="mw-headline">جمعه سیاه</span></h6>
<p>شاه کوشید تا با دادن امتیازات بیشتر به مخالفان چون عفو ۲۶۱ زندانی دیگر، بیرون بردن <a class="mw-redirect" title="نیروهای نظامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C">نیروهای نظامی</a> از دانشگاه‌ها و وعده انتخابات آزاد، از شدت بحران بکاهد. او برای جلب نظر روحانیون، <a title="جعفر شریف‌امامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1_%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D9%81%E2%80%8C%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%DB%8C">جعفر شریف‌امامی</a> را به نخست‌وزیری تعیین کرد. در دوران تصدی دولت شریف امامی که «دولت آشتی ملی» نام گرفته بود، <a class="mw-redirect" title="آزادی مطبوعات" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C_%D9%85%D8%B7%D8%A8%D9%88%D8%B9%D8%A7%D8%AA">آزادی مطبوعات</a> بیشتر شد و احزاب و تشکل‌های سیاسی قدیمی به صحنه بازگشتند. همچنین تقویم شاهنشاهی لغو گردید، بیشتر روحانیون عالی‌رتبه از زندان آزاد شدند و ۵۷ قمارخانه تعطیل گشت. شریف امامی پس از توافق با رهبران میانه‌رو مخالفان، مانند سنجابی، بازرگان و فروهر، اجازه راهپیمایی <a title="عید فطر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%DB%8C%D8%AF_%D9%81%D8%B7%D8%B1">عید فطر</a> را صادر کرد و از آنان قول گرفت که از شعار دادن علیه شخص شاه و دعوت به تظاهرات بیشتر، خودداری کنند. در مراسم عید فطر تقریباً در همه شهرها شمار بسیاری از قشرها مختلف مردم شرکت کردند.<sup id="cite_ref-autogenerated6_198-2" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated6-198">[۱۹۶]</a></sup><sup id="cite_ref-205" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-205">[۲۰۳]</a></sup> گرچه در روز عید فطر مشکلی پیش نیامد، طی سه روز پس از آن بحران شدت گرفت. خمینی در اعلامیه شب عید فطر خود، به عنوان وظیفه‌ای برای همه مسلمانان، خواستار عدم سازش با شاه و ایستادگی در مقابل او تا زمان اخراجش از کشور شده بود. علی‌رغم فراخوان مخالفان میانه‌رو در خودداری از تظاهرات، شمار جمعیت تظاهرکننده بیشتر و بیشتر شد چنان‌که در ۱۶ شهریور در تهران، بیش از نیم میلیون نفر به تظاهرات پرداختند و ضمن سر دادن شعار «حسین سرور ماست، خمینی رهبر ماست» و «استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی» برای نخستین بار خواستار برقراری <a class="mw-redirect" title="حکومت جمهوری اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">حکومت جمهوری اسلامی</a> شدند و خواسته مخالفان میانه‌رو مبنی بر اجرای قانون مشروطه، تحت‌الشعاع قرار گرفت. شاه برای حفظ تسلط خود بر اوضاع، کوشید تا قاطعانه عمل کند از اینرو با ممنوعیت تظاهرات خیابانی برای نخستین بار پس از سال ۱۳۴۲، در تهران و یازده شهر دیگر حکومت نظامی اعلام کرد. صبح روز بعد، جمعه ۱۷ شهریور، درگیری‌های شدیدی در جنوب تهران رخ داد، کارگران ضمن سنگربندی در خیابان، به سوی کامیون‌های ارتش <a title="کوکتل مولوتف" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%88%DA%A9%D8%AA%D9%84_%D9%85%D9%88%D9%84%D9%88%D8%AA%D9%81">کوکتل مولوتف</a> پرتاب می‌کردند و در میدان ژاله، حدود پنج هزار نفر &#8211; اغلب دانشجو &#8211; که بسیاری از آنان از اعلام حکومت نظامی در سحرگاه آن روز خبر نداشتند، به صورت نشسته به تظاهرات پرداختند.</p>
<p>حضور فقرای شهری، نسبت به دیگر طبقات در تظاهرات این روز بسیار چشمگیر بود و برای پراکنده کردن مردم در محله‌های پرجمعیت جنوب شهر از هلیکوپترهای جنگی استفاده شد. در میدان ژاله نیز کماندوها و تانک‌ها به سوی جمعیت شلیک کردند. در شب همان روز، مقامات نظامی، شمار کشته شدگان را ۸۷ و شمار زخمی‌ها را ۲۰۵ نفر اعلام کردند. اما مخالفان شمار کشته‌ها را بیش از ۴۰۰۰ نفر دانستند. (پس از انقلاب، در تحقیقات به عمل آمده، اما رسماً منتشر نشده توسط <a class="mw-redirect" title="بنیاد شهید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%AF_%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF">بنیاد شهید</a>، تعداد کشته‌شدگان شناسایی شده، ۸۸ نفر اعلام شد)<sup id="cite_ref-autogenerated7_155-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated7-155">[۱۵۳]</a></sup><sup id="cite_ref-206" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-206">[۲۰۴]</a></sup><sup id="cite_ref-207" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-207">[۲۰۵]</a></sup><sup id="cite_ref-208" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-208">[۲۰۶]</a></sup></p>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D9%87%D9%81%D8%AF%D9%87_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1.JPG?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6b/%D9%87%D9%81%D8%AF%D9%87_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1.JPG/300px-%D9%87%D9%81%D8%AF%D9%87_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1.JPG" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6b/%D9%87%D9%81%D8%AF%D9%87_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1.JPG/450px-%D9%87%D9%81%D8%AF%D9%87_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1.JPG 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6b/%D9%87%D9%81%D8%AF%D9%87_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1.JPG/600px-%D9%87%D9%81%D8%AF%D9%87_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1.JPG 2x" alt="" width="300" height="200" data-file-width="1200" data-file-height="800" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>صحنه‌ای از حوادث ۱۷ شهریور ۱۳۵۷ معروف به <a class="mw-redirect" title="تظاهرات ۱۷ شهریور ۱۳۵۷" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1%D8%A7%D8%AA_%DB%B1%DB%B7_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7">جمعه سیاه</a>.</p>
</div>
</div>
</div>
<p>حادثه ۱۷ شهریور که به <a class="mw-redirect" title="تظاهرات ۱۷ شهریور ۱۳۵۷" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1%D8%A7%D8%AA_%DB%B1%DB%B7_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7">جمعه سیاه</a> معروف شد تأثیری بسیار نهاد و دریایی از خون بین شاه و مردم پدیدآورد. با تحریک احساسات عمومی و تشدید نفرت، تنها یک راه‌حل روشن یعنی یک انقلاب بنیادی باقی‌ماند. شاه به این موضوع پی برد که مخالفان میانه‌رو و غیرمذهبی، پیروان شخصی و سازمان‌های سیاسی لازم را برای جلوگیری از شور و احساسات مردمی ندارند. دیگر آنکه، تظاهرات پی در پی، صحنه سیاست را از برنامه‌ریزی و میزهای مذاکره به خیابان‌ها و محله‌های فقیرنشین پرجمعیت کشانده بود و با هر کشتار، فرصت دست‌یابی به سازش از راه گفتگو کاهش می‌یافت. برای ساکنان محلات فقیرنشین و حلبی‌آبادهای تهران که همگی دهقانان مهاجری بودند که به تازگی زمین خویش را از دست داده بودند، مذهب، احساس همبستگی گروهی و اجتماعی را فراهم می‌کرد. آنان مذهب را جانشین جامعه روستایی از دست رفته‌شان قلمداد می‌کردند و با اشتیاق در مساجد شهری، به سخنان روحانیون گوش می‌سپردند. با افزایش شدید محبوبیت خمینی در سال‌های ۵۶ و ۵۷ و شدت گرفتن شور و تحرکات انقلابی، سخنان او در خصوص سازش‌ناپذیری با رژیم و حل مشکلات با بازگشت به اجرای کامل احکام اسلامی، با استقبال بسیاری از سوی توده‌های مسلمان و فقرای شهری روبرو شد و موجب از دست رفتن تأثیر سخنان دیگر روحانیون محبوب مثل شریعتمداری و طالقانی که خواستار اجرای کامل قانون مشروطه بودند، گشت.<sup id="cite_ref-autogenerated10_154-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated10-154">[۱۵۲]</a></sup><sup id="cite_ref-autogenerated7_155-2" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated7-155">[۱۵۳]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.A7.D8.B9.D8.AA.D8.B5.D8.A7.D8.A8.E2.80.8C.D9.87.D8.A7.DB.8C_.D8.B3.D8.B1.D8.A7.D8.B3.D8.B1.DB.8C.D8.8C_.D9.85.D8.AD.D8.B1.D9.85_.D9.88_.D8.AA.D8.B6.D8.B9.DB.8C.D9.81_.D8.B4.D8.A7.D9.87"></span><span id="اعتصاب‌های_سراسری،_محرم_و_تضعیف_شاه" class="mw-headline">اعتصاب‌های سراسری، محرم و تضعیف شاه</span></h6>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<div id="mwe_player_2" class="PopUpMediaTransform" style="position: relative; display: block; margin: 0px auto; width: 220px;"></div>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
</div>
</div>
</div>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Interior_spread_of_Days_of_Blood,_Days_of_Fire.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/Interior_spread_of_Days_of_Blood%2C_Days_of_Fire.jpg/220px-Interior_spread_of_Days_of_Blood%2C_Days_of_Fire.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/Interior_spread_of_Days_of_Blood%2C_Days_of_Fire.jpg/330px-Interior_spread_of_Days_of_Blood%2C_Days_of_Fire.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/Interior_spread_of_Days_of_Blood%2C_Days_of_Fire.jpg/440px-Interior_spread_of_Days_of_Blood%2C_Days_of_Fire.jpg 2x" alt="" width="220" height="149" data-file-width="2206" data-file-height="1492" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p><a class="mw-redirect" title="میدان فردوسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86_%D9%81%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%B3%DB%8C">میدان فردوسی</a> در ۲۶ دی ۱۳۵۷، از کتاب روزهای خون، روزهای آتش</p>
</div>
</div>
</div>
<p>اما فردای پس از <a class="mw-redirect" title="واقعه ۱۷ شهریور" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D8%A7%D9%82%D8%B9%D9%87_%DB%B1%DB%B7_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1">جمعه سیاه</a>، موج گسترده اعتصابات کارگری آغاز شد. در واقع با پدیدار شدن اثرات دوره رکود اقتصادی، تعیین سقف برای افزایش دستمزدها و همچنین کاهش حقوق و دستمزد کارگران در نیمه‌های تابستان ۱۳۵۷، کارگران کارخانه‌ها، علاوه بر برپایی اعتصاب به تظاهرات‌ها نیز پیوستند. مشارکت کارگران کارخانه‌ها و همچنین کارگران ساختمانی و فقرای شهری، راهپیمایی‌های چند ده هزار نفری را به چندصد هزار نفری و حتی میلیونی تبدیل کرد و پیروزی نهایی انقلاب را ممکن ساخت.<sup id="cite_ref-209" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-209">[۲۰۷]</a></sup> تقاضاهای اعتصاب کنندگان در ابتدا عمدتاً اقتصادی بود اما به تدریج به صورت تقاضاهای سیاسی درآمد، چنان‌که در مهرماه، حدود ۴۵ درصد تقاضاهای اعتصاب کنندگان سیاسی شده بود که در آبان به ۸۰ درصد و در ماه بهمن به ۱۰۰ درصد رسید.<sup id="cite_ref-210" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-210">[۲۰۸]</a></sup></p>
<p>در ۱۸ و ۲۰ شهریور ماه، کارگران پالایشگاه‌های تهران و سایر شهرها اعتصاب کردند. شمار و گستره اعتصابات در مهرماه بیشتر شد و در ۱۴ و ۲۴ مهر (چهلمین روز جمعه سیاه) درگیری‌های خونینی در شهرهای اصلی روی داد. در اواخر مهر، به دنبال اعتصابات پی‌درپی، تقریباً همه مراکز بازار، دانشگاه‌ها، دبیرستانها، تأسیسات نفتی، بانکها، وزارت‌خانه‌ها، روزنامه‌ها، بیمارستان‌های دولتی و کارخانه‌های بزرگ کشور تعطیل شد و اعتصابگران، علاوه بر خواستهای صنفی، انحلال ساواک، لغو حکومت نظامی، آزادی زندانیان سیاسی و بازگشت خمینی را خواستار شدند.<sup id="cite_ref-211" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-211">[۲۰۹]</a></sup></p>
<p>شاه در رؤیایی با بحران، تصمیماتی ضد و نقیض گرفت، از یک سو به برقراری حکومت نظامی در دیگر شهرها، دستگیری رهبران جبهه ملی و تحت فشار قرار دادن <a title="عراق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82">عراق</a> برای اخراج خمینی پرداخت و از سوی دیگر به آزادی ۱۱۲۶ تن از زندانیان سیاسی، (از جمله منتظری و طالقانی و همچنین هشت توده‌ای که از سال ۱۳۳۴ همچنان در زندان بودند)، بازداشت ۱۳۲ تن از دولتمردان پیشین از جمله هویدا و نصیری، انحلال حزب رستاخیز و پذیرفتن بیشتر درخواست‌های اقتصادی کارمندان و کارگران صنعتی دست زد و ضمن وعده انتخابات آزاد و جبران اشتباهات گذشته، از تلویزیون سراسری به مردم گفت که «پیام انقلاب» آنان را شنیده‌است.<sup id="cite_ref-212" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-212">[۲۱۰]</a></sup> خمینی که در این زمان از عراق به پاریس تبعید شده بود، از آنجا پیام فرستاد که اگر شاه واقعاً صدای انقلاب مردم را شنیده‌است، باید بیدرنگ استعفا داده و در دادگاه اسلامی حاضر شود. او هرگونه سازش با «سلطنت منفور» را خیانت به اسلام دانست و از مردم خواست تا آن را به «زباله‌دان تاریخ» نیفکنده‌اند، از پای ننشینند. هنگامی که روزنامه‌نگاران اروپایی از او پرسیدند که چه چیز جایگزین رژیم سلطنتی خواهد شد، خمینی برای نخستین بار به جای پاسخ همیشگی خود «حکومت اسلامی»، واژه «جمهوری اسلامی» را به کار برد. روشن بود که او می‌کوشید طبق توصیه اعضای نهضت آزادی، جبهه ملی و سازمان‌های دانشجویی مخالف (مانند قطب‌زاده، بنی‌صدر و یزدی) که به محض ورود او به فرانسه به وی پیوسته بودند، به زبان آنان سخن گوید.</p>
<p>در اوایل آبان، سنجابی و بازرگان نیز برای دیدار با خمینی به فرانسه رفتند و ضمن اعلام پشتیبانی از او، با زبانی اندک متفاوت، خواستار جایگزینی یک «حکومت ملی و اسلامی، مبتنی بر اصول اسلام، دموکراسی و حاکمیت ملی» با نظام سلطنتی شدند. بدین‌سان با سفر سنجابی و بازرگان به پاریس، پیوند نیروهای سکولار و مذهبی احیا شد و امکان مطرح کردن هر گزینه دیگری بین «جمهوری اسلامی» و «سلطنت» از بین رفت.<sup id="cite_ref-213" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-213">[۲۱۱]</a></sup><sup id="cite_ref-214" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-214">[۲۱۲]</a></sup> با <a title="استحکام پیوند" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%AD%DA%A9%D8%A7%D9%85_%D9%BE%DB%8C%D9%88%D9%86%D8%AF">استحکام پیوند</a> و ائتلاف رهبران مخالفان، راهپیمایی‌ها و اعتصابات شدت یافته و در ماه محرم به خشونت کشیده شد. در تهران در سه روز نخست ماه محرم در آذرماه، صدها هزار نفر به فراخوان رهبران مخالف به پشت‌بام‌ها رفته و فریاد «الله‌اکبر» سر دادند و هزاران کفن‌پوش نیز با زیرپا گذاشتن مقررات منع رفت‌وآمد در شب، به خیابان‌ها ریختند. در قزوین نیز عده‌ای با منع مقررات، زیر تانک‌ها مانده و کشته شدند. رژیم از بیم وخیم‌تر شدن اوضاع، امتیازهای دیگری داد و با آزاد ساختن ۴۷۰ زندانی سیاسی دیگر، اجازه برگزاری مراسم سوگواری را به شرط حفظ نظم و عدم حمله مستقیم به شاه، صادر کرد. در راهپیمایی روز تاسوعا به رهبری طالقانی و سنجابی، بیش از نیم میلیون نفر حضور یافتند و در روز عاشورا تعداد جمعیت به حدود دو میلیون نفر رسید. روزنامه‌ها و نشریات معروف غربی این راهپیمایی‌ها را نشانی از خواست و توانایی توده عظیم مردم برای بیرون راندن شاه و برقراری حکومت جدید دانستند.<sup id="cite_ref-215" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-215">[۲۱۳]</a></sup></p>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Imam_in_Paris.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d2/Imam_in_Paris.jpg/300px-Imam_in_Paris.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d2/Imam_in_Paris.jpg/450px-Imam_in_Paris.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d2/Imam_in_Paris.jpg/600px-Imam_in_Paris.jpg 2x" alt="" width="300" height="200" data-file-width="774" data-file-height="515" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>خمینی در فرانسه و در جمع خبرنگاران.</p>
</div>
</div>
</div>
<p>موقعیت شاه در دو هفته پس از عاشورا وخیم‌تر شد. بیشتر سربازان و افسران در شهرهای مختلف، از هدف قراردادن مردم اجتناب ورزیده و به مخالفان می‌پیوستند. اعتصابات گسترده و درگیری‌های روزمره مخالفان با ارتش، موجب فلج شدن اقتصاد کشور و توقف صدور نفت شد. سازمان‌های چریکی با آزاد شدن اعضایشان از زندان و بازگشت برخی مخالفان تبعیدشده به کشور، جانی تازه گرفته و با جذب نیرو از مردم (به ویژه جوانان) به نیروهای قابل توجهی تبدیل شدند. این سازمان‌ها به چند عملیات مسلحانه مانند بمبگذاری و ترور افسران ارتش و پلیس دست زدند. هم‌زمان گروه‌های حامی خمینی نیز در کشور بسیار افزایش یافتند و مثل دیگر گروه‌ها، برای گسترش تفکر انقلابی، به انتشار روزنامه، پوستر و نشریاتی با تیراژ بالا پرداختند.<sup id="cite_ref-216" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-216">[۲۱۴]</a></sup><sup id="cite_ref-217" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-217">[۲۱۵]</a></sup> بی‌اعتماد شدن واشینگتن نسبت به شاه نیز عامل دیگر تضعیف بیشتر رژیم بود. چنان‌که کارتر از شاه خواست تا قدرت خود را تعدیل کرده و از حضور نظامیان در خیابان‌ها بکاهد. همچنین دولت فرانسه، امکان بقای شاه را منتفی دانست. در همین زمان، خمینی سرگرم مبارزه‌ای تبلیغاتی علیه نیروهای چپ و مارکسیست‌ها بود و اعلام داشت که ایران، پس از سرنگونی شاه، همچنان نفت مورد نیاز غرب را تأمین نموده و با شرق هم‌پیمان نخواهد شد. پس از این اتفاقات، شاه پیشنهاد جدیدی به سنجابی و دیگر رهبران جبهه ملی داد و از آنان خواست ریاست یک دولت آشتی ملی را بپذیرند. این پیشنهاد به علت عدم توافق شاه در کناره‌گیری از سمت فرماندهی کل <a title="نیروهای مسلح" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD">نیروهای مسلح</a> و ترک کشور، رد شد. با اینحال <a title="شاپور بختیار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B1_%D8%A8%D8%AE%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B1">شاپور بختیار</a> یکی از رهبران جوان‌تر جبهه ملی که خطر روحانیون را بیشتر از ارتش می‌دانست، پیشنهاد داد که اگر شاه کشور را ترک کند، ۱۴ نظامی سرسخت را تبعید نماید و قول دهد تنها سلطنت کند و نه حکومت، ریاست یک دولت غیرنظامی را به عهده خواهد گرفت. شاه نیز بیدرنگ این پیشنهاد را پذیرفت و در ۹ دی ماه، بختیار را به نخست‌وزیری تعیین کرد.<sup id="cite_ref-218" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-218">[۲۱۶]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.AA.D8.BA.DB.8C.DB.8C.D8.B1_.D8.B7.D8.B1.D8.AD_.D8.AF.D8.B1_.D8.B1.D9.88.D8.A7.D8.A8.D8.B7_.D9.85.D8.AD.D8.B1.D9.85.D8.A7.D9.86.D9.87_.D9.81.D8.B1.D8.A7.D9.86.D8.B3.D9.87_.D9.88_.D8.A2.D9.85.D8.B1.DB.8C.DA.A9.D8.A7"></span><span id="تغییر_طرح_در_روابط_محرمانه_فرانسه_و_آمریکا" class="mw-headline">تغییر طرح در روابط محرمانه فرانسه و آمریکا</span></h6>
<div class="hatnote navigation-not-searchable boilerplate seealso" role="note"></div>
<p>۸ آذر ۱۳۹۵ وبگاه <a class="mw-redirect" title="افشاگر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%81%D8%B4%D8%A7%DA%AF%D8%B1">افشاگر</a> <a title="ویکی‌لیکس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%E2%80%8C%D9%84%DB%8C%DA%A9%D8%B3">ویکی‌لیکس</a>، از بین نیم میلیون <a title="کابل سیاسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%A7%D8%A8%D9%84_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C">کابل سیاسی</a> منتشر شده جدید مرتبط با سال ۱۹۷۹ که رویدادهای مهم سیاسی متفاوتی در آن سال رخ دادند ۱۷۵ کابل جدید مرتبط با ایران و انقلاب ایران را با برچسب «demonstration» منتشر کرد.<sup id="cite_ref-219" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-219">[۲۱۷]</a></sup> در بین این پیام‌های سیاسی یک پیام از <a title="ویلیام سالیوان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%DB%8C%D9%84%DB%8C%D8%A7%D9%85_%D8%B3%D8%A7%D9%84%DB%8C%D9%88%D8%A7%D9%86">ویلیام سالیوان</a>، آخرین سفیر آمریکا در ایران دربارهٔ جلسه او، محمدرضاشاه و ژنرال <a title="رابرت هایزر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%AA_%D9%87%D8%A7%DB%8C%D8%B2%D8%B1">رابرت هایزر</a> موجود است که طی آن شاه از کنسل شدن تماس با خمینی برای لغو حملات برآشفته شده و حملات ضربتی خمینی را خطری برای سقوط دولت بختیار می‌داند. از تماس <a class="mw-redirect" title="رئیس‌جمهور ایالات متحده" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3%E2%80%8C%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D9%87">رئیس‌جمهور ایالات متحده</a> با <a title="والری ژیسکار دستن" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%B1%DB%8C_%DA%98%DB%8C%D8%B3%DA%A9%D8%A7%D8%B1_%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D9%86">والری ژیسکار دستن</a> برای تغییر اهداف اصلی از سوی هر دو دولت فرانسه و ایالات متحده صحبت می‌شود و<sup id="cite_ref-wikileaksKHOMEINI_220-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-wikileaksKHOMEINI-220">[۲۱۸]</a></sup> اینکه به‌طور غیرمنتظره‌ای شدت عصبانیت شاه با برخورد گذرای او در مواجهه با اطلاعات اولیه‌ای که به او دربارهٔ طرح پیشنهاد شده برای تغییر داده شد کاملاً متفاوت بوده‌است و درخواست فوری برای تغییر تصمیمات و اینکه تصمیم فعلی دربارهٔ خمینی اشتباه است.<sup id="cite_ref-wikileaksKHOMEINI_220-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-wikileaksKHOMEINI-220">[۲۱۸]</a></sup> موضوع این پیام‌های دیپلماتیک افشا شده در کنار اسناد دیگری که هنوز از حالت طبقه‌بندی محرمانه خارج نشده‌اند و اسنادی که در ۹ آذر ۱۳۹۵ دربارهٔ تماس‌های خمینی و دولتمردان ایالات متحده از <a title="بی‌بی‌سی فارسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%DB%8C%E2%80%8C%D8%A8%DB%8C%E2%80%8C%D8%B3%DB%8C_%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C">بی‌بی‌سی فارسی</a> منتشر شده بود<sup id="cite_ref-221" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-221">[۲۱۹]</a></sup> و برخی چون <a class="mw-redirect" title="سیدعلی خامنه‌ای" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C">سیدعلی خامنه‌ای</a> صحت این سند را رد کردند و آن را ساختگی خواندند.<sup id="cite_ref-222" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-222">[۲۲۰]</a></sup><sup id="cite_ref-223" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-223">[۲۲۱]</a></sup></p>
<p>به گفتهٔ میلانی، دولت آمریکا برای یافتن جایگزین حکومت محمدرضا پهلوی، هم از طرف فرانسه و هم از طرف تهران با خمینی و اطرافیانش وارد مذاکره شد. به علاوه، کارتر، <a class="mw-redirect" title="ژنرال هایزر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%98%D9%86%D8%B1%D8%A7%D9%84_%D9%87%D8%A7%DB%8C%D8%B2%D8%B1">ژنرال هایزر</a> را به ایران فرستاد که امرای ارتش ار از انجام <a class="mw-redirect" title="کودتای نظامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%88%D8%AF%D8%AA%D8%A7%DB%8C_%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C">کودتای نظامی</a> بر حذر دارد. در تهران، هایزر به همراهی و همکاری ژنرال گست، با سران ارتش در تماس بودند و در صدد بودند تا اسباب تماس امرای ارتش و نیروهای طرفدار خمینی را فراهم کنند. دولت آمریکا در آغاز بحران، تمایلی به تماس با خمینی را نداشت؛ ولی وقتی سرنوشت شاه، قطعی به نظر می‌رسید، آمریکا بر آن شد که مستقیم با خمینی تماس برقرار کند و از چند و چون نظراتش اطلاعاتی کسب کند. هم او در پاریس و هم طرفدارانش در تهران، به سوالاتی که آمریکایی‌ها طرح کرده بودند پاسخ دادند.<sup id="cite_ref-224" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-224">[۲۲۲]</a></sup> در پاریس، خمینی، شماری از طرفداران خود را که اغلب در غرب تحصیل کرده بودند و در گروه‌های مذهبی طرفدار دموکراسی فعالیت داشتند، بسان نمایندگان و سخنگویان غیررسمی خود برگزید. از این دسته می‌توان ابوالحسن بنی‌صدر، ابراهیم یزدی و صادق قطب‌زاده نام برد. اما در تهران، خمینی، شورایی به نام شورای انقلاب را که هدایتش در دست روحانیون بود را مسئول اداره امور روزمره حرکت دموکراتیک مردم کرد. برخی از اعضای این شورا به‌ویژه آن‌ها که در نهضت آزادی عضویت داشتند، با <a class="mw-redirect" title="سفارت آمریکا در ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%AA_%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">سفارت آمریکا در ایران</a> در تماس بودند و در همسو کردن دولت آمریکا با اهداف خمینی، نقش کلیدی بازی کردند. در نتیجه این تماس‌ها، سالیوان (سفیر آمریکا در ایران) بالاخره به این نتیجه رسد که جنبش اسلامی‌ای که تحت سیطره طرفداران خمینی است، به مراتب بیشتر از آنچه گمان می‌رفت، متشکل و روشن‌اندیش و توانا در مقابله با کمونیسم هستند. سالیوان حتی متقاعد شده بود که این نیروها چه بسا بتوانند به‌رغم ظاهرشان، چیزی شبیه به دموکراسی غربی ایجاد کنند.<sup id="cite_ref-225" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-225">[۲۲۳]</a></sup></p>
<p>یازده روز بعد از خروج شاه از ایران، خمینی پیام شخصی برای آمریکا ارسال کرد. در متن پیام ترکیبی از تهدید و تطمیع می‌توان مشاهده کرد. خمینی می‌گفت برای احتراز از فاجعه، آمریکا باید به ارتش ایران و بختیار بگوید که دست از دخالت در امور ایران بردارند؛ و ترجیحش این است که راه حلی مسالمت‌آمیز برای حل معضل ایران سراغ کند. البته از چند هفته قبل از این پیام، هم او و هم همراهانش در پاریس و نیز متحدانش در ایران با مقامات آمریکایی وارد مذاکراتی مفصل شده بودند.<sup id="cite_ref-226" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-226">[۲۲۴]</a></sup></p>
<h5><span id=".D8.B3.D8.B1.D9.86.DA.AF.D9.88.D9.86.DB.8C_.D8.B1.DA.98.DB.8C.D9.85_.D8.B4.D8.A7.D9.87_.D9.88_.D9.BE.DB.8C.D8.B1.D9.88.D8.B2.DB.8C_.D8.A7.D9.86.D9.82.D9.84.D8.A7.D8.A8"></span><span id="سرنگونی_رژیم_شاه_و_پیروزی_انقلاب" class="mw-headline">سرنگونی رژیم شاه و پیروزی انقلاب</span></h5>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
</div>
</div>
</div>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<div class="thumbcaption"></div>
</div>
</div>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Khomeini_motahari_tabatabaei_ghotbzadeh_Lahouti_banisadr.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Khomeini_motahari_tabatabaei_ghotbzadeh_Lahouti_banisadr.jpg/220px-Khomeini_motahari_tabatabaei_ghotbzadeh_Lahouti_banisadr.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Khomeini_motahari_tabatabaei_ghotbzadeh_Lahouti_banisadr.jpg/330px-Khomeini_motahari_tabatabaei_ghotbzadeh_Lahouti_banisadr.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Khomeini_motahari_tabatabaei_ghotbzadeh_Lahouti_banisadr.jpg/440px-Khomeini_motahari_tabatabaei_ghotbzadeh_Lahouti_banisadr.jpg 2x" alt="" width="220" height="266" data-file-width="500" data-file-height="605" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>از راست به چپ در ردیف پشت: ابوالحسن بنی‌صدر، <a title="صادق طباطبایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82_%D8%B7%D8%A8%D8%A7%D8%B7%D8%A8%D8%A7%DB%8C%DB%8C">صادق طباطبایی</a>، <a class="mw-disambig" title="حسن لاهوتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D9%84%D8%A7%D9%87%D9%88%D8%AA%DB%8C">حسن لاهوتی</a> (پشت سر وی <a class="mw-redirect" title="صادق قطب زاده" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82_%D9%82%D8%B7%D8%A8_%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87">صادق قطب زاده</a>) <a title="مرتضی مطهری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%AA%D8%B6%DB%8C_%D9%85%D8%B7%D9%87%D8%B1%DB%8C">مرتضی مطهری</a>. در جلو: <a class="mw-redirect" title="روح‌الله خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">روح‌الله خمینی</a>، <a class="mw-redirect" title="احمد خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">احمد خمینی</a> در <a title="بازگشت سید روح‌الله خمینی به ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DA%AF%D8%B4%D8%AA_%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%A8%D9%87_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">بازگشت خمینی به ایران در سال ۵۷</a></p>
</div>
</div>
</div>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:1979_Iranian_Revolution.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/19/1979_Iranian_Revolution.jpg/220px-1979_Iranian_Revolution.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/19/1979_Iranian_Revolution.jpg/330px-1979_Iranian_Revolution.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/19/1979_Iranian_Revolution.jpg/440px-1979_Iranian_Revolution.jpg 2x" alt="" width="220" height="315" data-file-width="496" data-file-height="711" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>یک تظاهرات گسترده در <a class="mw-redirect" title="میدان آزادی (تهران)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86_%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C_(%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86)">میدان آزادی</a> <a title="تهران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86">تهران</a> در سال ۱۳۵۷</p>
</div>
</div>
</div>
<p><a title="شاپور بختیار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B1_%D8%A8%D8%AE%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B1">بختیار</a> پس از نشستن بر کرسی نخست‌وزیری، برای خشنود نمودن مخالفان اقداماتی انجام داد. او علاوه بر وعده لغو حکومت نظامی، خروج شاه، انحلال ساواک و اجازه به خمینی برای بازگشت به کشور، دارایی‌های <a title="بنیاد پهلوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%AF_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C">بنیاد پهلوی</a> را ضبط، شماری از وزرای پیشین را دستگیر و زندانیان سیاسی بیشتری را آزاد کرد. در همین حال به مخالفان هشدار داد که در صورت ایجاد مانع برای برقراری <a class="mw-redirect" title="حکومت مشروطه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA_%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87">حکومت مشروطه</a>، با توسل به ارتش، دیکتاتوری نظامی و خشنی به وجود خواهد آورد. هر چند شریعتمداری و دیگر روحانیون میانه‌رو از بختیار حمایت کردند، سنجابی و فروهر دو همقطار وی، با اخراج بختیار از جبهه ملی، خواستار برکناری شاه شدند و خمینی نیز با دعوت دوباره مردم به اعتصاب و راهپیمایی، پیروی از دولت بختیار را پیروی از ارباب او «شیطان» خواند.<sup id="cite_ref-227" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-227">[۲۲۵]</a></sup> در ۲۳ دی، حدود دو میلیون نفر در سی شهر دست به راهپیمایی زده و خواستار بازگشت خمینی، برکناری شاه و استعفای بختیار شدند. در ۲۶ دی ماه، هنگام خروج شاه از کشور به مقصد قاهره (که به گفته دولت، برای «استراحت» صورت گرفت)، صدها هزار نفر به خیابان‌ها ریختند تا این رویداد را جشن بگیرند. در ۲۹ دی، پس از فراخوان خمینی به برگزاری «همه‌پرسی خیابانی» برای تعیین تکلیف سلطنت و دولت بختیار، تنها در تهران بیش از یک میلیون نفر به خیابان‌ها آمدند. روز سوم بهمن فرودگاه‌ها برای جلوگیری از ورود خمینی بسته شدند و در ۷ و ۸ بهمن ماه، در جریان اعتراض به بسته شدن فرودگاه چندین نفر کشته شدند. سرانجام در ۱۲ بهمن، بیش از سه میلیون نفر برای استقبال از <a title="بازگشت سید روح‌الله خمینی به ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DA%AF%D8%B4%D8%AA_%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%A8%D9%87_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">بازگشت خمینی</a> به خیابان‌ها ریختند. هنگامی که خمینی برای در دست گرفتن سکان انقلاب به کشور بازگشت، رژیم پهلوی سرنگون شده بود و سه ستون سابق نگاهدارنده آن، ارتش مدرن، نظام حمایتی و مالی دربار، دیوانسالاری حجیم و غول پیکر و همچنین حزب رستاخیز، بر اثر شانزده ماه درگیری‌های خیابانی، شش‌ماه راهپیمایی مردمی و پنج ماه اعتصاب فلج‌کننده، کاملاً ویران گشته بود.<sup id="cite_ref-228" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-228">[۲۲۶]</a></sup> به محض فروپاشی دولت، قدرت به دست‌سازمان‌هایی موسوم به «<a class="mw-redirect" title="کمیته‌های انقلاب اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%85%DB%8C%D8%AA%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">کُمیته</a>» افتاد. بیشتر این کمیته‌ها را به ویژه در استان‌های مرکزی شیعه‌نشین و فارسی‌زبان، روحانیون محلی هوادار خمینی اداره می‌کردند. کمیته‌های شهرها، با پخش مواد غذایی، تعیین قیمتها، اجرای قوانین راهنمایی رانندگی و احیای دادگاه‌های شرع، می‌کوشیدند تا نظم و قانون را اجرا کنند. روحانیون دیگری نیز، نزدیک به یکهزار تن از جوانان، اغلب از محلات پایین شهر را گرد آورده و یک <a class="mw-redirect" title="نیروی شبه‌نظامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C_%D8%B4%D8%A8%D9%87%E2%80%8C%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C">نیروی شبه‌نظامی</a> تشکیل دادند که بعدها به «<a class="mw-redirect" title="سپاه پاسداران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87_%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86">پاسداران انقلاب</a>» معروف شد. خمینی ضمن دعوت به ادامه تظاهرات‌ها تا کناره‌گیری بختیار، بازرگان را مأمور تشکیل دولت موقت نمود و یک <a class="mw-redirect" title="شورای انقلاب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8">شورای انقلاب</a> مخفی را، برای مذاکره مستقیم با رؤسای ارتش تعیین کرد.<sup id="cite_ref-229" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-229">[۲۲۷]</a></sup> همزمان با گفتگوی پنهانی این شورا با رؤسای ستاد ارتش، حادثه‌ای سرنوشت ساز رخ داد و سازمان‌های چریکی چون «<a class="mw-redirect" title="چریکهای فدایی خلق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%86%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%81%D8%AF%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%AE%D9%84%D9%82">چریکهای فدایی خلق</a>» و «<a class="mw-redirect" title="مجاهدین خلق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D8%AE%D9%84%D9%82">مجاهدین خلق</a>»، دو سازمان منشعب شده از آن‌ها (فداییان متمایل به حزب توده و <a title="سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%BE%DB%8C%DA%A9%D8%A7%D8%B1_%D8%AF%D8%B1_%D8%B1%D8%A7%D9%87_%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C_%D8%B7%D8%A8%D9%82%D9%87_%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1">مجاهدین مارکسیست</a>) و همچنین <a class="mw-redirect" title="حزب توده" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%AA%D9%88%D8%AF%D9%87">حزب توده</a>، آخرین ضربه را بر پیکر رژیم وارد آوردند. در عصر جمعه بیستم بهمن، <a title="گارد جاویدان (پهلوی)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF_%D8%AC%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86_(%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C)">گارد جاویدان شاهنشاهی</a> کوشید تا شورش تکنیسین‌ها و <a title="همافر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%85%D8%A7%D9%81%D8%B1">همافران</a> نیروی هوایی، در پایگاه نظامی نزدیک به میدان ژاله را سرکوب کند که سازمان‌های چریکی با خبردار شدن از این نبرد مسلحانه، به کمک همافران محاصره‌شده شتافته و پس از شش ساعت درگیری، گارد شاهنشاهی را پس راندند. آنان با توزیع سلاح در بین مردم &#8211; از پیر تا جوان &#8211; مناطق اطراف میدان ژاله را چنان‌که <a class="mw-redirect" title="لوموند" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF">لوموند</a> نوشت، به «<a class="mw-redirect" title="کمون پاریس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%85%D9%88%D9%86_%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%B3">کمون پاریس</a>» دیگری تبدیل کردند. صبح روز بعد چریک‌ها و شورشیان، به نه مرکز پلیس و بزرگترین کارخانه اسلحه‌سازی شهر حمله کردند. سرانجام روز یکشنبه ۲۲ بهمن ماه، که درگیری‌ها به اوج خود رسید، سازمان‌های چریکی، حزب توده و ارتشیان فراری به یاری هزاران داوطلب مسلح، اکثر انبارهای مهمات، پادگان‌ها و همچنین زندان اوین و <a class="mw-redirect" title="دانشکده افسری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%A9%D8%AF%D9%87_%D8%A7%D9%81%D8%B3%D8%B1%DB%8C">دانشکده افسری</a> را به تصرف درآوردند. ساعت ۲ بعد از ظهر همان روز، رئیس ستاد کل ارتش، اعلام کرد که در مبارزه میان بختیار و شورای انقلاب، ارتش بیطرف خواهد ماند. ساعت ۶ بعد از ظهر رادیو اعلام کرد: «اینجا تهران است، صدای راستین ملت ایران، صدای انقلاب». بدینسان پس از دو روز درگیری شدید، انقلاب تکمیل و سلطنت ۲۵۰۰ ساله نابود شد. حکومت جدید تعداد جانباختگان انقلاب را ۶۰٬۰۰۰ نفر اعلام کرد، اما در تحقیقات رسماً منتشر نشده بنیاد شهید که سال‌ها بعد توسط یکی از اعضای آن (<a title="عمادالدین باقی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D8%A8%D8%A7%D9%82%DB%8C">عمادالدین باقی</a>) به اطلاع همگان رسید، مشخص شد که در فاصله آبان ۱۳۵۶ تا پیروزی انقلاب در بهمن ۱۳۵۷، ۲۷۸۱ تن جان خود را از دست داده‌اند. بیشتر قربانیان از مردم محلات کارگرنشین جنوب شهر تهران بودند.<sup id="cite_ref-230" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-230">[۲۲۸]</a></sup><sup id="cite_ref-231" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-231">[۲۲۹]</a></sup><sup id="cite_ref-232" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-232">[۲۳۰]</a></sup></p>
<h5><span id=".D9.BE.D8.B3_.D8.A7.D8.B2_.D8.A7.D9.86.D9.82.D9.84.D8.A7.D8.A8"></span><span id="پس_از_انقلاب" class="mw-headline">پس از انقلاب</span></h5>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Banisadr-bazargan-khomeini.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b3/Banisadr-bazargan-khomeini.jpg/260px-Banisadr-bazargan-khomeini.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b3/Banisadr-bazargan-khomeini.jpg/390px-Banisadr-bazargan-khomeini.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b3/Banisadr-bazargan-khomeini.jpg/520px-Banisadr-bazargan-khomeini.jpg 2x" alt="" width="260" height="216" data-file-width="783" data-file-height="651" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>(<i>از سمت راست</i>) <a class="mw-redirect" title="روح‌الله خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">روح‌الله خمینی</a>، <a title="مهدی بازرگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86">بازرگان</a> و <a class="mw-redirect" title="بنی‌صدر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%86%DB%8C%E2%80%8C%D8%B5%D8%AF%D8%B1">بنی‌صدر</a> پس از <a title="بازگشت سید روح‌الله خمینی به ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DA%AF%D8%B4%D8%AA_%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%A8%D9%87_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">بازگشت سید روح‌الله خمینی به ایران</a> به کشور و در آستانه انقلاب.</p>
</div>
</div>
</div>
<h6><span id=".D8.AA.D8.A3.D8.B3.DB.8C.D8.B3_.D9.86.D9.87.D8.A7.D8.AF.D9.87.D8.A7.DB.8C_.D8.A7.D9.86.D9.82.D9.84.D8.A7.D8.A8.DB.8C"></span><span id="تأسیس_نهادهای_انقلابی" class="mw-headline">تأسیس نهادهای انقلابی</span></h6>
<p>در سال‌های اولیه پس از پیروزی انقلاب نهادهایی برای پیشبرد اهداف و حراست از آن تأسیس شد.</p>
<ul>
<li><a class="mw-redirect" title="شورای انقلاب اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">شورای انقلاب اسلامی</a> نهادی بود که <a class="mw-redirect" title="روح‌الله خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">روح‌الله خمینی</a> برای مدیریت <a title="انقلاب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8">انقلاب</a> در <a title="ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">ایران</a> در ۲۲ دی‌ماه ۱۳۵۷ تشکیل داد<sup id="cite_ref-233" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-233">[۲۳۱]</a></sup> وجود این شورا پیش از پیروزی انقلاب در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ و در ماه‌های آغازین پس از پیروزی به جهت مسائل امنیتی فاش نشده و این شورا در ابتدا به صورت محرمانه و غیر علنی فعالیت می‌کرد. این شورا از انحلال <a title="مجلس شورای ملی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C">مجلس شورای ملی</a> تا پیش از تأسیس <a title="مجلس شورای اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">مجلس</a> نهاد قانون‌گذار در ایران به‌شمار می‌آمد. شورای انقلاب در ۲۶ تیرماه ۱۳۵۹ منحل شد. به گفته هاشمی رفسنجانی، <a title="مرتضی مطهری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%AA%D8%B6%DB%8C_%D9%85%D8%B7%D9%87%D8%B1%DB%8C">مرتضی مطهری</a>، در مراجعت از سفر <a title="پاریس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%B3">پاریس</a> به دستور روح‌الله خمینی مبنی بر تشکیل شورای انقلاب اسلامی را ابلاغ کردند. خمینی آقایان مطهری، بهشتی، <a class="mw-redirect" title="محمد جواد باهنر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF_%D8%A8%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%B1">باهنر</a>، <a class="mw-redirect" title="هاشمی رفسنجانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D8%A7%D8%B4%D9%85%DB%8C_%D8%B1%D9%81%D8%B3%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C">هاشمی رفسنجانی</a> و <a class="mw-redirect" title="موسوی اردبیلی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%88%DB%8C_%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D9%84%DB%8C">موسوی اردبیلی</a> را به عنوان هسته اولیه شورای انقلاب اسلامی تعیین و اجازه داده بود که افراد دیگر، با اتفاق نظر آنان اضافه شوند. ترتیب انتخاب اعضای دیگر و تکمیل آن شورا پیش از پیروزی انقلاب اسلامی عبارت از آقایان <a title="سید محمود طالقانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF_%D8%B7%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%86%DB%8C">سید محمود طالقانی</a>، <a title="سید علی خامنه‌ای" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C">سید علی خامنه‌ای</a>، <a class="mw-redirect" title="محمد رضا مهدوی کنی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C_%DA%A9%D9%86%DB%8C">محمد رضا مهدوی کنی</a>، <a class="mw-redirect" title="احمد صدر حاج سید جوادی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%B5%D8%AF%D8%B1_%D8%AD%D8%A7%D8%AC_%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF%DB%8C">احمد صدر حاج سید جوادی</a>، <a title="مهدی بازرگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86">مهدی بازرگان</a>، <a title="یدالله سحابی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B3%D8%AD%D8%A7%D8%A8%DB%8C">یدالله سحابی</a>، <a title="مصطفی کتیرایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B5%D8%B7%D9%81%DB%8C_%DA%A9%D8%AA%DB%8C%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C">مصطفی کتیرایی</a>، <a class="mw-redirect" title="ولی‌الله قرنی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D9%84%DB%8C%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D9%82%D8%B1%D9%86%DB%8C">ولی‌الله قرنی</a> و <a class="new" title="علی اصغر مسعودی (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%A7%D8%B5%D8%BA%D8%B1_%D9%85%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF%DB%8C&amp;action=edit&amp;redlink=1">علی اصغر مسعودی</a> بودند. پس از انقلاب با انتقال بعضی افراد به کارهای اجرایی یا کشته شدن و فوت آنان اشخاص ذیل جایگزین شدند: <a title="حسن حبیبی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%AD%D8%A8%DB%8C%D8%A8%DB%8C">حسن حبیبی</a>، <a title="عزت‌الله سحابی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%B2%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B3%D8%AD%D8%A7%D8%A8%DB%8C">عزت‌الله سحابی</a>، <a title="عباس شیبانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D8%B4%DB%8C%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C">عباس شیبانی</a>، <a class="mw-redirect" title="ابوالحسن بنی صدر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%A8%D9%86%DB%8C_%D8%B5%D8%AF%D8%B1">ابوالحسن بنی صدر</a>، <a class="mw-redirect" title="صادق قطب زاده" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82_%D9%82%D8%B7%D8%A8_%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87">صادق قطب زاده</a>، <a class="mw-redirect" title="میر حسین موسوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%DB%8C%D8%B1_%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86_%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%88%DB%8C">میر حسین موسوی</a>، <a title="احمد جلالی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84%DB%8C">احمد جلالی</a> و <a title="حبیب‌الله پیمان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%A8%DB%8C%D8%A8%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86">حبیب‌الله پیمان</a> جایگزین شدند.<sup id="cite_ref-234" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-234">[۲۳۲]</a></sup></li>
<li><a class="mw-redirect" title="کمیته‌های انقلاب اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%85%DB%8C%D8%AA%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">کمیته‌های انقلاب اسلامی</a> جزو اولین سازمان‌هایی بود که پس از انقلاب در <a title="۲۳ بهمن" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B2%DB%B3_%D8%A8%D9%87%D9%85%D9%86">۲۳ بهمن</a> <a class="mw-disambig" title="۱۳۵۷" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7">۱۳۵۷</a> پس از پیام <a class="mw-redirect" title="آیت الله خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%DB%8C%D8%AA_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">آیت الله خمینی</a> تأسیس شد.<sup id="cite_ref-235" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-235">[۲۳۳]</a></sup> پایگاه‌های اولیه تأسیس کمیته‌ها در مساجد محلات بود و در هر کمیته یک روحانی نقش سرپرستی داشت. آیت‌الله <a title="محمدرضا مهدوی کنی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C_%DA%A9%D9%86%DB%8C">محمدرضا مهدوی کنی</a> اولین سرپرست کمیته‌ها بود.<sup id="cite_ref-236" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-236">[۲۳۴]</a></sup><sup id="cite_ref-237" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-237">[۲۳۵]</a></sup> این سازمان در آغاز تأسیس، بدون هماهنگی با دولت <a title="مهدی بازرگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86">مهدی بازرگان</a> به خلع سلاح و تأمین امنیت برخی مراکز، مصادره اموال، تعیین مسئول برای برخی نهادها، دستگیری برخی مقامات سابق و سایر فعالیت‌های مشابه می‌پرداخت.<sup id="cite_ref-238" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-238">[۲۳۶]</a></sup> به دلیل تشکیل سریع سازمان و ضعف مدیریت و نظارت، موارد متعددی از نقض قوانین و <a title="حقوق بشر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82_%D8%A8%D8%B4%D8%B1">حقوق بشر</a> در ساختار کمیته‌ها روی داد.<sup id="cite_ref-239" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-239">[۲۳۷]</a></sup><sup id="cite_ref-240" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-240">[۲۳۸]</a></sup> سرانجام، این سازمان پس از تصویب قانون تشکیل <a title="نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران</a> در سال <a class="mw-disambig" title="۱۳۷۰" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B1%DB%B3%DB%B7%DB%B0">۱۳۷۰</a>، با <a title="شهربانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C">شهربانی</a> و <a title="ژاندارمری ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%98%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%85%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">ژاندارمری</a> ادغام و سازمان <a title="نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران</a> تأسیس شد.<sup id="cite_ref-241" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-241">[۲۳۹]</a></sup></li>
<li><a class="mw-redirect" title="دادگاه‌های انقلاب اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">دادگاه انقلاب اسلامی</a> دادگاهی است که در تاریخ <a title="۵ اسفند" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B5_%D8%A7%D8%B3%D9%81%D9%86%D8%AF">۵ اسفند</a> <a title="۱۳۵۷ (خورشیدی)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7_(%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%B4%DB%8C%D8%AF%DB%8C)">۱۳۵۷</a> و به دستور <a title="سید روح‌الله خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">سید روح‌الله خمینی</a> توسط <a title="صادق خلخالی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82_%D8%AE%D9%84%D8%AE%D8%A7%D9%84%DB%8C">صادق خلخالی</a> تشکیل شد. این دادگاه، پس از تصویب <a title="قانون اساسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C">قانون اساسی</a> در سال ۱۳۵۸، به عنوان یکی از دادگاه‌های بدنهٔ <a class="mw-redirect" title="دادگستری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D8%AF%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%DB%8C">دادگستری جمهوری اسلامی</a> درآمد که دارای صلاحیت ذاتی نسبت به دیگر دادگاه‌های دادگستری است.<sup id="cite_ref-242" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-242">[۲۴۰]</a></sup></li>
<li><a title="سپاه پاسداران انقلاب اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87_%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">سپاه پاسداران انقلاب اسلامی</a>: یک نیروی نظامی برای صیانت از انقلاب اسلامی در برابر شورش‌ها و توطئه‌ها بوده‌است که در یک روند نامنسجم از بهمن ۱۳۵۷ تا فروردین ۱۳۵۸ بتدریج در قالب چهار گروه مجزا شکل گرفت و نهایتاً با حکم روح‌الله خمینی به صورت یک نیروی نظامی واحد درآمد. این چهار نیرو عبارت بودند از <i>سپاه پاسداران</i> با مسئولیت <a class="mw-disambig" title="حسن لاهوتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D9%84%D8%A7%D9%87%D9%88%D8%AA%DB%8C">حسن لاهوتی</a> زیر نظر <a title="دولت موقت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA_%D9%85%D9%88%D9%82%D8%AA">دولت موقت</a>، <i>گارد انقلاب</i> به سرپرستی <a title="عباس آقازمانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D8%A2%D9%82%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C">عباس آقازمانی</a> و مورد حمایت <a class="mw-redirect" title="موسوی اردبیلی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%88%DB%8C_%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D9%84%DB%8C">موسوی اردبیلی</a>، <i>گارد دانشگاه‌ها</i> یا <b>پاسا</b> به سرپرستی <a title="محمد منتظری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1%DB%8C">محمد منتظری</a> و مورد حمایت <a title="سید محمد بهشتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%A8%D9%87%D8%B4%D8%AA%DB%8C">سید محمد بهشتی</a>، نیروهای مسلح <i><a title="سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی</a></i> به سرپرستی <a title="محمد بروجردی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%AC%D8%B1%D8%AF%DB%8C">محمد بروجردی</a> و مورد حمایت <a title="مرتضی مطهری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%AA%D8%B6%DB%8C_%D9%85%D8%B7%D9%87%D8%B1%DB%8C">مرتضی مطهری</a>. هر یک از این چهار گروه ۳ نفر را معرفی می‌کنند و یک جمع مؤسس ۱۲ نفره تشکیل می‌شود. با درخواست برخی از اعضای مؤسس سپاه از روح‌الله خمینی، سپاه از دولت موقت جدا و زیر نظر شورای انقلاب اداره می‌شود. در روز ۲ اردیبهشت ۱۳۵۸ حکم تأسیس سپاه پاسداران با ادغام این نیروهای جداگانه رسماً ابلاغ می‌شود و <a title="جواد منصوری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF_%D9%85%D9%86%D8%B5%D9%88%D8%B1%DB%8C">جواد منصوری</a> به عنوان اولین فرمانده آن تعیین می‌شود.<sup id="cite_ref-243" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-243">[۲۴۱]</a></sup><sup id="cite_ref-244" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-244">[۲۴۲]</a></sup></li>
</ul>
<h6><span id=".D8.A7.D8.B3.D8.AA.D9.82.D8.B1.D8.A7.D8.B1_.D9.86.D8.B8.D8.A7.D9.85_.D8.AC.D8.AF.DB.8C.D8.AF"></span><span id="استقرار_نظام_جدید" class="mw-headline">استقرار نظام جدید</span></h6>
<p>در ۱۰ فروردین مردم ایران در یک <a title="همه‌پرسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D9%BE%D8%B1%D8%B3%DB%8C">همه‌پرسی</a> به دعوت خمینی شرکت کردند و با اکثریت (بیش از ۹۸ درصد) به <a title="جمهوری اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">جمهوری اسلامی</a> (به عنوان تنها گزینه موجود برای نظام حکومتی آینده) رأی دادند. در ۱۸ فروردین <a title="امیرعباس هویدا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AF%D8%A7">امیرعباس هویدا</a>، نخست‌وزیر سابق ایران با حکم <a title="صادق خلخالی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82_%D8%AE%D9%84%D8%AE%D8%A7%D9%84%DB%8C">صادق خلخالی</a> قاضی <a title="دادگاه انقلاب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8">دادگاه انقلاب</a> به اعدام محکوم شد. همچنین بیش از ۲۰۰ تن از مقامات بلندپایه رژیم سابق در خلال دو ماه بعد از انقلاب طی حکم‌های <a title="دادگاه انقلاب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8">دادگاه‌های انقلاب</a> اعدام گشتند.<sup id="cite_ref-245" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-245">[۲۴۳]</a></sup><sup id="cite_ref-246" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-246">[۲۴۴]</a></sup> به گفته <a title="ابراهیم یزدی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85_%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DB%8C">ابراهیم یزدی</a>، خمینی گرچه اعدام چند نفر از سران ارتش را تأیید کرد، اما نه شکل اعدام و نه برخی دیگر از رفتارهای خلخالی را قبول نداشت.<sup id="cite_ref-247" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-247">[۲۴۵]</a></sup> خلخالی پس از انتصاب <a title="سید محمد بهشتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%A8%D9%87%D8%B4%D8%AA%DB%8C">سید محمد بهشتی</a> به ریاست <a title="دیوان عالی کشور" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D9%86_%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C_%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1">دیوان عالی کشور</a> در اسفند ۱۳۵۸ از ریاست بر دادگاه‌های انقلاب برکنار شد.<sup id="cite_ref-:1_248-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-:1-248">[۲۴۶]</a></sup><sup id="cite_ref-249" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-249">[۲۴۷]</a></sup></p>
<p>از سوی دیگر بعد از حوادث انقلاب، چریک‌های مارکسیست و احزاب فدرال در برخی از مناطق شامل <a class="mw-redirect" title="قیام ۱۳۵۷ خوزستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%85_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7_%D8%AE%D9%88%D8%B2%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">خوزستان</a>، <a class="mw-redirect" title="شورش ۱۳۵۷ کردها در ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%B4_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7_%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">کردستان</a> و <a class="new" title="شورش گنبد کاووس (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%B4_%DA%AF%D9%86%D8%A8%D8%AF_%DA%A9%D8%A7%D9%88%D9%88%D8%B3&amp;action=edit&amp;redlink=1">گنبد کاووس</a> شورش کردند، که منجر به جنگ بین آن‌ها و نیروهای انقلابی شد. این شورش‌ها در ماه آوریل سال ۱۹۷۹ آغاز شد و بسته به منطقه، بین چند ماه تا بیش از یک سال به طول انجامید.<sup id="cite_ref-250" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-250">[۲۴۸]</a></sup></p>
<p>پس از همه‌پرسی تأسیس جمهوری اسلامی، بحث‌ها دربارهٔ قانون اساسی نظام گسترش یافت. <a class="mw-redirect" title="پیش‌نویس قانون اساسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%8C%D8%B4%E2%80%8C%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3_%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C">پیش‌نویس قانون اساسی</a> که پیش‌تر به فرمان <a title="سید روح‌الله خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">سید روح‌الله خمینی</a>، توسط گروهی از حقوقدانان به سرپرستی <a title="حسن حبیبی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%AD%D8%A8%DB%8C%D8%A8%DB%8C">حسن حبیبی</a> به نگارش درآمده بود، توسط شورای انقلاب و دولت موقت بحث و بررسی شد، و در تاریخ ۲۴ خرداد ۱۳۵۸ در روزنامه‌های پرشمارگان منتشر گشت. سپس، <a title="مجلس خبرگان قانون اساسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86_%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C">مجلس خبرگان قانون اساسی</a> برای بررسی نهایی <a class="mw-redirect" title="قانون اساسی جمهوری اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">قانون اساسی جمهوری اسلامی</a> طی انتخاباتی که در ۱۲ مرداد ۱۳۵۸ برگزار شد، تشکیل شد و ۷۵ نفر به نمایندگی آن برگزیده شدند.<sup id="cite_ref-irdc_251-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-irdc-251">[۲۴۹]</a></sup> در روز ۲۸ مرداد ۱۳۵۸، مجلس خبرگان قانون اساسی، با پیام <a title="سید روح‌الله خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">سید روح‌الله خمینی</a> گشایش یافت. مجلس خبرگان اکثراً از هواداران خمینی تشکیل می‌شد و با تلاش‌های <a title="حسینعلی منتظری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1%DB%8C">حسینعلی منتظری</a> (رئیس) و <a title="سید محمد بهشتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%A8%D9%87%D8%B4%D8%AA%DB%8C">سید محمد بهشتی</a> (نائب رئیس) پس از سه ماه، کار تدوین آن در ۲۴ آبان ۱۳۵۸ به پایان رسید. این قانون اساسی شامل ۱۲ فصل و ۱۷۵ اصل و یک مقدمه و موخره بود که در تاریخ ۱۲ آذر ۱۳۵۸ به تصویب نهایی ملت ایران رسید. در این قانون، اختیارات وسیعی به خمینی به عنوان <a class="mw-redirect" title="ولی فقیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D9%84%DB%8C_%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87">ولی فقیه</a> از جمله فرماندهی نیروهای مسلح و تعیین نیمی از اعضای <a title="شورای نگهبان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D9%86%DA%AF%D9%87%D8%A8%D8%A7%D9%86">شورای نگهبان</a> داده شده بود. ملی‌گرایان، چپ‌گرایان و <a class="mw-redirect" title="مجاهدین خلق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D8%AE%D9%84%D9%82">مجاهدین خلق</a> با این قانون به مخالفت برخاستند. به گفته میلانی در این زمان، هرچند هواداران <a class="mw-redirect" title="روح‌الله خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">روح‌الله خمینی</a> یا «مکتبی‌ها» هنوز کاملاً قدرت را دست نگرفته بودند و از این‌رو به چالش طلبیدن آنان امری ممکن بود، اما مخالفان <a title="ولایت فقیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87">ولایت فقیه</a>، در متحد شدن با یک‌دیگر ناتوان بوده و از یک‌دیگر حمایتی به عمل نیاوردند.<sup id="cite_ref-irdc_251-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-irdc-251">[۲۴۹]</a></sup><sup id="cite_ref-252" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-252">[۲۵۰]</a></sup><sup id="cite_ref-Tadvin_253-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-Tadvin-253">[۲۵۱]</a></sup></p>
<p>در تاریخ ۱۳ آبان ماه <a title="دانشجویان پیرو خط امام" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88_%D8%AE%D8%B7_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85">دانشجویان پیرو خط امام</a> به سفارت <a class="mw-redirect" title="آمریکا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7">آمریکا</a> در تهران حمله کردند و افراد حاضر در سفارت را به گروگان گرفتند و این واقعه استعفای دولت موقت و لیبرال مهدی بازرگان را در پی داشت. (<i>مقاله مرتبط در این زمینه: <a class="mw-redirect" title="اشغال سفارت آمریکا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B4%D8%BA%D8%A7%D9%84_%D8%B3%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%AA_%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7">اشغال سفارت آمریکا</a></i>)</p>
<h6><span id=".D8.A2.D8.B1.D8.A7.DB.8C.D8.B4_.D9.86.DB.8C.D8.B1.D9.88.D9.87.D8.A7.DB.8C_.D8.B3.DB.8C.D8.A7.D8.B3.DB.8C"></span><span id="آرایش_نیروهای_سیاسی" class="mw-headline">آرایش نیروهای سیاسی</span></h6>
<p>مجموعه نیروهایی که با وحدت کلمه در برابر محمدرضا شاه انقلاب کرده بودند بتدریج از جهات مختلف دچار اختلاف شدند و آرایش سیاسی جدیدی شکل گرفت. یک جناح <a class="mw-redirect" title="اسلام‌گرا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7">اسلام‌گرا</a> موسوم به خط امام پیروان آیت‌الله خمینی بودند که عبارت بودند از <a title="حزب جمهوری اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">حزب جمهوری اسلامی</a>، <a title="سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی</a>، <a title="دانشجویان پیرو خط امام" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88_%D8%AE%D8%B7_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85">دانشجویان پیرو خط امام</a>، <a title="جامعه روحانیت مبارز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87_%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA_%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2">جامعه روحانیت مبارز</a>، <a title="حزب مؤتلفه اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D9%85%D8%A4%D8%AA%D9%84%D9%81%D9%87_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">حزب مؤتلفه اسلامی</a> و چند دسته دیگر بود که البته در درون خود دو جناح طرفدار سوسیالیسم و طرفدار بازار داشتند. جناح ملی‌گرا و دموکرات متشکل از <a class="mw-redirect" title="نهضت آزادی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA_%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C">نهضت آزادی</a>، <a title="جبهه ملی ایران (چهارم)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A8%D9%87%D9%87_%D9%85%D9%84%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_(%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D9%85)">جبهه ملی ایران</a>، <a title="جبهه دموکراتیک ملی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A8%D9%87%D9%87_%D8%AF%D9%85%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DB%8C%DA%A9_%D9%85%D9%84%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">جبهه دموکراتیک ملی ایران</a>، <a title="حزب ملت ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D9%85%D9%84%D8%AA_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">حزب ملت ایران</a>، <a title="جاما" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%A7">جنبش آزادیبخش ملی ایران (جاما)</a> و <a class="mw-redirect" title="حزب جمهوری خلق مسلمان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%AE%D9%84%D9%82_%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86">حزب جمهوری خلق مسلمان</a> و برخی گروه‌های کوچک دیگر بودند که این‌ها نیز به دو دسته طرفدار لیبرالیسم و سوسیالیسم تقسیم می‌شدند. جناح اسلام‌گرای رادیکال شامل <a class="mw-redirect" title="سازمان مجاهدین خلق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D8%AE%D9%84%D9%82">سازمان مجاهدین خلق</a>، <a title="سازمان رزمندگان پیشگام مستضعفین ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%B1%D8%B2%D9%85%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86_%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%85_%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%B6%D8%B9%D9%81%DB%8C%D9%86_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">سازمان آرمان مستضعفین</a>، <a title="جنبش مسلمانان مبارز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%B4_%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86_%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2">جنبش مسلمانان مبارز</a>، <a class="new" title="جنبش انقلابی مردم مسلمان (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%B4_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86&amp;action=edit&amp;redlink=1">جنبش انقلابی مردم مسلمان</a> و برخی گروه‌های دیگر می‌شد. جناح مارکسیست شامل <a title="سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%BE%DB%8C%DA%A9%D8%A7%D8%B1_%D8%AF%D8%B1_%D8%B1%D8%A7%D9%87_%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C_%D8%B7%D8%A8%D9%82%D9%87_%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1">سازمان پیکار</a>، <a class="mw-redirect" title="حزب کار ایران (طوفان)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%DA%A9%D8%A7%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_(%D8%B7%D9%88%D9%81%D8%A7%D9%86)">حزب کار ایران (طوفان)</a>، <a title="سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%DA%86%D8%B1%DB%8C%DA%A9%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%81%D8%AF%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%AE%D9%84%D9%82_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران</a>، <a title="سازمان فدائیان (اقلیت)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%81%D8%AF%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D8%A7%D9%86_(%D8%A7%D9%82%D9%84%DB%8C%D8%AA)">سازمان فدائیان (اقلیت)</a>، <a title="سازمان فداییان خلق ایران (اکثریت)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%81%D8%AF%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D8%AE%D9%84%D9%82_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_(%D8%A7%DA%A9%D8%AB%D8%B1%DB%8C%D8%AA)">سازمان فداییان خلق ایران (اکثریت)</a>، <a class="mw-redirect" title="حزب توده" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%AA%D9%88%D8%AF%D9%87">حزب توده</a>، <a title="اتحادیه کمونیست‌های ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%87_%DA%A9%D9%85%D9%88%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">اتحادیه کمونیست‌های ایران</a> و چند گروه و دسته کوچک دیگر بود و بر اساس گرایش به <a class="mw-redirect" title="مائویسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D8%A6%D9%88%DB%8C%D8%B3%D9%85">مائویسم</a>، <a title="استالینیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%84%DB%8C%D9%86%DB%8C%D8%B3%D9%85">استالینیسم</a> و دیگر اشکال مارکسیسم تقسیم می‌شدند.<sup id="cite_ref-254" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-254">[۲۵۲]</a></sup><sup id="cite_ref-255" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-255">[۲۵۳]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.AF.D8.B1.DA.AF.DB.8C.D8.B1.DB.8C_.D9.85.DB.8C.D8.A7.D9.86_.D8.A7.D9.86.D9.82.D9.84.D8.A7.D8.A8.DB.8C.D9.88.D9.86_.D9.88_.D8.AA.D9.85.D8.B1.DA.A9.D8.B2_.D9.82.D8.AF.D8.B1.D8.AA_.D8.A8.D8.A7_.D9.85.D8.AD.D9.88.D8.B1.DB.8C.D8.AA_.D8.AD.D8.B2.D8.A8_.D8.AC.D9.85.D9.87.D9.88.D8.B1.DB.8C_.D8.A7.D8.B3.D9.84.D8.A7.D9.85.DB.8C"></span><span id="درگیری_میان_انقلابیون_و_تمرکز_قدرت_با_محوریت_حزب_جمهوری_اسلامی" class="mw-headline">درگیری میان انقلابیون و تمرکز قدرت با محوریت حزب جمهوری اسلامی</span></h6>
<p>پس از پیروزی انقلاب گروه‌هایی که ایدئولوژی متفاوتی با آیت‌الله خمینی داشتند بتدریج به صف مخالفان وی پیوستند. برخی گروه‌ها به اعتراض سیاسی پرداختند و برخی دست به اقدامات مسلحانه زدند. از جمله گروه <a title="فرقان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D9%82%D8%A7%D9%86">فرقان</a> که توسط <a title="اکبر گودرزی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DA%A9%D8%A8%D8%B1_%DA%AF%D9%88%D8%AF%D8%B1%D8%B2%DB%8C">اکبر گودرزی</a> در اردیبهشت سال ۱۳۵۸ تأسیس شد و هدف اصلی آن انجام عملیات‌هایی علیه <a title="نظام جمهوری اسلامی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">نظام جمهوری اسلامی ایران</a> بود. این گروه از انجام نخستین عملیات مسلحانه خود در سوم اردیبهشت ۱۳۵۸ تا زمان دستگیری اکبر گودرزی و نابودی گروه، نزدیک به ۲۰ ترور سیاسی از جمله <a title="مرتضی مطهری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%AA%D8%B6%DB%8C_%D9%85%D8%B7%D9%87%D8%B1%DB%8C">مرتضی مطهری</a>، <a title="محمد مفتح" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D9%85%D9%81%D8%AA%D8%AD">محمد مفتح</a> و <a title="اکبر هاشمی رفسنجانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DA%A9%D8%A8%D8%B1_%D9%87%D8%A7%D8%B4%D9%85%DB%8C_%D8%B1%D9%81%D8%B3%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C">اکبر هاشمی رفسنجانی</a> را انجام داد. گودرزی در روز ۱۸ دی ۱۳۵۸ خورشیدی دستگیر شد و در روز ۳ خرداد ۱۳۵۹ خورشیدی تیرباران شد.<sup id="cite_ref-256" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-256">[۲۵۴]</a></sup><sup id="cite_ref-257" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-257">[۲۵۵]</a></sup></p>
<p>پیش از برگزاری اولین <a class="mw-redirect" title="انتخابات ریاست جمهوری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA_%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C">انتخابات ریاست جمهوری</a> در ایران خمینی <a class="mw-redirect" title="سازمان مجاهدین خلق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D8%AE%D9%84%D9%82">مجاهدین خلق</a> را به سبب عدم اعتقاد به <a title="قانون اساسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C">قانون اساسی</a> از شرکت در <a class="mw-redirect" title="انتخابات ریاست جمهوری ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA_%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">انتخابات ریاست جمهوری ایران</a> منع کرد<sup id="cite_ref-258" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-258">[۲۵۶]</a></sup> که موجب انتقاد شدید این سازمان از نیروهای مکتبی حاکم در جمهوری اسلامی گردید. در پنجم بهمن ماه <a title="ابوالحسن بنی‌صدر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%A8%D9%86%DB%8C%E2%80%8C%D8%B5%D8%AF%D8%B1">ابوالحسن بنی‌صدر</a> با حمایت خمینی و با پیروزی در انتخابات به عنوان اولین <a title="رئیس‌جمهور ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3%E2%80%8C%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">رئیس‌جمهور</a> ایران انتخاب شد. در اواخر فروردین ماه سال ۱۳۵۹ شورای انقلاب با حکم خمینی و با هدف <a class="mw-redirect" title="تصفیه دانشگاه‌ها" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B5%D9%81%DB%8C%D9%87_%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7">تصفیه دانشگاه‌ها</a> از استادان و دانشجویان دگراندیش، به اپوزیسیون یا گروه‌های سیاسی منتقد و مخالف نیروهای مذهبی حاکم در جمهوری اسلامی که عمدتاً خاستگاه دانشجویی داشته و دانشگاه را فضای امن سیاسی و کانون فعالیت‌های خود به‌شمار می‌آوردند، برای تخلیه دفاتر خود در دانشگاه‌ها مهلتی سه روزه داد. در طی این روزها درگیری و خشونت در <a class="mw-redirect" title="دانشگاه‌های ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">دانشگاه‌های ایران</a> به ویژه در دانشگاه تهران به اوج خود رسیده و چند تن کشته و صدها نفر مجروح شده و این سرآغاز رویدادی شد که ازآن به عنوان «<a title="انقلاب فرهنگی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">انقلاب فرهنگی</a>» یاد می‌شود.<sup id="cite_ref-259" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-259">[۲۵۷]</a></sup><sup id="cite_ref-autogenerated9_260-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated9-260">[۲۵۸]</a></sup> روز دوم اردیبهشت حکم شورای انقلاب در دانشگاه تهران توسط بنی‌صدر ابلاغ شد که تعطیلی دانشگاه‌ها به مدت بیشتر از دو سال و اخراج صدها تن از استادان و دانشجویان دگراندیش را در پی داشت.<sup id="cite_ref-autogenerated9_260-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated9-260">[۲۵۸]</a></sup><sup id="cite_ref-261" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-261">[۲۵۹]</a></sup><sup id="cite_ref-262" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-262">[۲۶۰]</a></sup></p>
<p>به دنبال کشمکش‌ها و اختلاف نظرهای بنی‌صدر با <a title="حزب جمهوری اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">حزب جمهوری اسلامی</a> و تلاش ناموفقش در جهت سلب اختیارات آنان و در نتیجه از دست دادن حمایت خمینی، از آنجا که او به تنهایی توان مقابله با مخالفانش را نداشت و پیشتر هیچگاه به ایجاد یک حزب یا ائتلاف اقدام نکرده بود، با مجاهدین خلق که در آنزمان تشکیلاتی سازمان یافته داشت و منتقد حکومت وقت بود، متحد شد<sup id="cite_ref-263" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-263">[۲۶۱]</a></sup> و در اواخر ماه خرداد او که برای حفظ جان خویش در خفا به سر می‌برد مردم را به قیام فراخواند.<sup id="cite_ref-264" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-264">[۲۶۲]</a></sup> در سی‌ام خرداد ۱۳۶۰ تظاهرات خشونت‌آمیزی در شهرهای مختلف کشور توسط هوادران مجاهدین خلق و بنی‌صدر به راه افتاد به‌طوری‌که در تهران تعداد معترضان به حدود نیم میلیون نفر رسید و در پی عکس‌العمل خمینی و دیگر روحانیون و درگیری معترضان با نیروهای حزب‌اللهی و <a class="mw-redirect" title="سپاه پاسداران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87_%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86">سپاه پاسداران</a> تنها در اطراف دانشگاه تهران حدود ۵۰ نفر کشته، ۲۰۰ نفر مجروح و ۱۰۰۰ نفر دستگیر شدند.<sup id="cite_ref-265" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-265">[۲۶۳]</a></sup> روز بعد، بنی صدر برکنار و دستور بازداشت او توسط <a class="mw-redirect" title="روح‌الله خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">روح‌الله خمینی</a> به اتهام خیانت و توطئه علیه نظام صادر شد و به این ترتیب رقابت‌های سیاسی وارد عرصه خشونت‌آمیزی گشت.<sup id="cite_ref-دانشنامه_بریتانیکاً_266-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C%DA%A9%D8%A7%D9%8B-266">[۲۶۴]</a></sup></p>
<p>در اوت سال ۱۹۷۹ (مرداد ۱۳۵۸)، روزنامه آیندگان تعطیل شد و در ۲۰ اگوست همان سال نیز چهل و یک نشریه ممنوع‌الانتشار شدند.<sup id="cite_ref-267" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-267">[۲۶۵]</a></sup> با وجود آنکه <a title="آزادی بیان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C_%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86">آزادی بیان</a> یکی از محورهای اعتراضات زمان انقلاب بود، به زودی معلوم شد که این آزادی بیان شامل انتقاد از نظام نمی‌شود. هرکسی که به مخالفت برمی‌خواست یا علیه اعمال <a class="mw-redirect" title="کمیته‌های انقلاب اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%85%DB%8C%D8%AA%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">کمیته‌های انقلاب اسلامی</a> سخنی می‌گفت قربانی همان کمیته‌های انقلاب می‌شد.<sup id="cite_ref-Moojan_268-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-Moojan-268">[۲۶۶]</a></sup> به‌طور آشکاری شیفتگی مردم نسبت به نظام روز به روز کاهش می‌یافت به‌طوری‌که ۲۰۴۰۰۰۰۰ شرکت‌کننده در رفراندم ۱۲ فروردین به چهارده میلیون در اولین انتخابات <a class="mw-redirect" title="ریاست جمهوری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C">ریاست جمهوری</a> اسلامی در ژانویه ۱۹۸۰ کاهش یافت و این تعداد شرکت‌کننده در اولین انتخابات <a title="مجلس شورای ملی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C">مجلس شورای ملی</a> در مارس ۱۹۸۰ به شش میلیون و صدهزار نفر رسید.<sup id="cite_ref-Moojan_268-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-Moojan-268">[۲۶۶]</a></sup> اما، مجدداً در انتخابات ریاست جمهوری که در <a title="انتخابات ریاست‌جمهوری ایران (مرداد ۱۳۶۰)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA_%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA%E2%80%8C%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_(%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF_%DB%B1%DB%B3%DB%B6%DB%B0)">مرداد ۱۳۶۰</a> و <a title="انتخابات ریاست‌جمهوری ایران (مهر ۱۳۶۰)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA_%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA%E2%80%8C%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_(%D9%85%D9%87%D8%B1_%DB%B1%DB%B3%DB%B6%DB%B0)">مهر ۱۳۶۰</a>، در شرایط <a title="جنگ ایران و عراق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82">جنگ ایران و عراق</a> و حذف احزاب سیاسی مخالف رخ داد، مشارکت به ترتیب به ۱۴٫۵ میلیون نفر(۶۴٫۲٪) و ۱۶٫۸ میلیون نفر (۷۴٫۲٪) رسید.<sup id="cite_ref-269" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-269">[۲۶۷]</a></sup><sup id="cite_ref-270" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-270">[۲۶۸]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.A8.D8.B1.D9.BE.D8.A7.DB.8C.DB.8C_.D9.82.D9.88.D8.A7.D9.86.DB.8C.D9.86_.D8.A7.D8.B3.D9.84.D8.A7.D9.85.DB.8C"></span><span id="برپایی_قوانین_اسلامی" class="mw-headline">برپایی قوانین اسلامی</span></h6>
<p>پس از انقلاب، <a class="mw-redirect" title="مشروبات الکلی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%AA_%D8%A7%D9%84%DA%A9%D9%84%DB%8C">مشروبات الکلی</a> ممنوع شد، همچنین جداسازی زنان از مردان در مدارس، استخرها، مناطق ساحلی به مرحله اجرا درآمد. همچنین محدودیت‌هایی برای پخش موسیقی در رادیو و تلویزیون مقرر شد.<sup id="cite_ref-271" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-271">[۲۶۹]</a></sup></p>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:12_March_1979_Protest_in_Tehran.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a4/12_March_1979_Protest_in_Tehran.jpg/220px-12_March_1979_Protest_in_Tehran.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a4/12_March_1979_Protest_in_Tehran.jpg/330px-12_March_1979_Protest_in_Tehran.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a4/12_March_1979_Protest_in_Tehran.jpg/440px-12_March_1979_Protest_in_Tehran.jpg 2x" alt="" width="220" height="154" data-file-width="1598" data-file-height="1115" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>تظاهرات ۲۱ اسفند ۱۳۵۷ علیه قانون حجاب اجباری در تهران</p>
</div>
</div>
</div>
<p>پس از فرمان خمینی مبنی بر پوشش کامل برای زنان، <a class="mw-redirect" title="۸ مارس ۱۳۵۷" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B8_%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%B3_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7">تظاهراتی از سوی هزاران زن بدون حجاب علیه این دستور</a>، در پایتخت برگزار شد.<sup id="cite_ref-272" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-272">[۲۷۰]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.A8.DB.8C.D9.86.D8.B4.E2.80.8C.D9.87.D8.A7_.D9.88_.DA.AF.D8.B1.D8.A7.DB.8C.D8.B4.E2.80.8C.D9.87.D8.A7"></span><span id="بینش‌ها_و_گرایش‌ها" class="mw-headline">بینش‌ها و گرایش‌ها</span></h6>
<p>انقلاب ۱۳۵۷ ایران نخستین انقلابی است که <a title="اسلام‌گرایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C">اسلام‌گرایی</a> و <a title="بنیادگرایی اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">بنیادگرایی اسلامی</a> را در منطقه به پیروزی رساند. در این انقلاب <a title="ایدئولوژی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%AF%D8%A6%D9%88%D9%84%D9%88%DA%98%DB%8C">ایدئولوژیهای</a> مختلفی نظیر <a title="سوسیالیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">سوسیالیسم</a>، و <a class="mw-redirect" title="ناسیونالیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">ناسیونالیسم</a> نیز مشارکت داشتند.<sup id="cite_ref-273" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-273">[۲۷۱]</a></sup></p>
<p>انقلاب ایران به اندازه انقلاب فرانسه آرمان‌های آزادی‌خواهانه و <a title="لیبرالیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%84%DB%8C%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">لیبرال</a> نداشت.<sup id="cite_ref-274" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-274">[۲۷۲]</a></sup> مشکل عمده انقلابیون با محمدرضا شاه کمبود آزادی‌ها نبود. برعکس، مشکل اصلی اغلب آنها، همان مقدار آزادی‌های اجتماعی، مدنی و مذهبی‌ای بود که در دوران شاه وجود داشت.<sup id="cite_ref-275" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-275">[۲۷۳]</a></sup> به‌هرحال رگه‌هایی از آرمانهای لیبرال در میان برخی گروه‌ها و شاخه‌هایی که در انقلاب سال ۵۷ شرکت کرده بودند دیده می‌شد، ولی این آرمانها در حاشیه قرار داشتند و بخش غالب گفتمان انقلاب ۵۷ نبودند.<sup id="cite_ref-276" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-276">[۲۷۴]</a></sup></p>
<p>جزوه‌ها و نشریات بجا مانده از گروه‌های انقلابی نشان می‌دهد که اغلب آرمان‌های انقلاب اغلب الهام گرفته از اندیشه‌های چپ و اسلام‌گرایانه بود.<sup id="cite_ref-277" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-277">[۲۷۵]</a></sup></p>
<h6><span id=".D9.85.D8.A7.D9.87.DB.8C.D8.AA_.D8.A7.D9.86.D9.82.D9.84.D8.A7.D8.A8_.DB.B1.DB.B3.DB.B5.DB.B7_.D8.A7.DB.8C.D8.B1.D8.A7.D9.86"></span><span id="ماهیت_انقلاب_۱۳۵۷_ایران" class="mw-headline">ماهیت انقلاب ۱۳۵۷ ایران</span></h6>
<p>بگفته <a title="ایلین شولینو" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%86_%D8%B4%D9%88%D9%84%DB%8C%D9%86%D9%88">ایلین شولینو</a> خمینی در انقلاب ایران مظاهر متفاوتی برای انقلابگران داشت او برای روشنفکران و لیبرال‌های ملی نماد یک دموکرات، برای روحانیون یک رهبر با تقوی، برای بازاریان و تجار یک فرد معتقد به <a class="mw-redirect" title="اقتصاد بازار آزاد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF_%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1_%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF">اقتصاد بازار آزاد</a> (و غیر وابسته به دولت)، برای طیف چپ و کارگران نماد عدالت اجتماعی، برای خانواده‌ها نماد ارزش‌های اصیل، و برای کل کشور نماد وحدت و استقلال را داشت.<sup id="cite_ref-278" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-278">[۲۷۶]</a></sup> در ایران حتی بخش مهمی از روشنفکران لائیک و چپ نیز خود را با خمینی همسو می‌دیدند.<sup id="cite_ref-279" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-279">[۲۷۷]</a></sup></p>
<p><a title="فریدون هویدا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%DB%8C%D8%AF%D9%88%D9%86_%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AF%D8%A7">فریدون هویدا</a>، برادر <a title="امیرعباس هویدا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AF%D8%A7">امیرعباس هویدا</a> معتقد است، آمیزه‌ای که از مذهب و نیروی جوانان در ایران به‌وجود آمد، سر سقوط شاه بود.<sup id="cite_ref-280" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-280">[۲۷۸]</a></sup> <a title="ویلیام شوکراس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%DB%8C%D9%84%DB%8C%D8%A7%D9%85_%D8%B4%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%B3">ویلیام شوکراس</a>، وقایع نگاری که روزهای پایان عمر محمدرضا پهلوی را در کتابی تحت عنوان «آخرین سفر شاه» به رشته تحریر درآورده‌است، انقلاب ایران را یک قیام گسترده مردمی و اسلامی می‌دانست.<sup id="cite_ref-281" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-281">[۲۷۹]</a></sup> <a title="ویلیام سالیوان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%DB%8C%D9%84%DB%8C%D8%A7%D9%85_%D8%B3%D8%A7%D9%84%DB%8C%D9%88%D8%A7%D9%86">ویلیام سالیوان</a>، سفیر آمریکا در ایران، انقلاب ایران را انقلابی عمیقاً مذهبی ارزیابی می‌کرد.<sup id="cite_ref-282" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-282">[۲۸۰]</a></sup> <a title="آنتونی پارسونز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%86%D8%AA%D9%88%D9%86%DB%8C_%D9%BE%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%86%D8%B2">آنتونی پارسونز</a> سفیر <a title="انگلستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%DA%AF%D9%84%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">انگلستان</a> نیز، در جای جای خاطراتش مخالفان عمده را جوانان مذهبی و ماهیت انقلاب را اسلامی می‌دانست<sup id="cite_ref-283" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-283">[۲۸۱]</a></sup> او معتقد بود که هیچ‌یک از گروه‌های دیگر مخالف را یارای مقابله با قدرت رهبری خمینی نبود.<sup id="cite_ref-284" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-284">[۲۸۲]</a></sup> <a title="جیمی کارتر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%DB%8C%D9%85%DB%8C_%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B1">جیمی کارتر</a> یک سال قبل از پیروزی انقلاب (آذر ۱۳۵۶) و در جریان سفر شاه به آمریکا، در ملاقاتی خصوصی به شاه گوشزد نمود که منشأ خطر، رهبران مذهبی هستند.<sup id="cite_ref-285" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-285">[۲۸۳]</a></sup> <a title="سایروس ونس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B3_%D9%88%D9%86%D8%B3">سایروس ونس</a> وزیر امورخارجه وقت آمریکا معتقد بود، مغناطیسی که گروه‌های مختلف ناراضی را به دور خود جمع کرد، اپوزیسیون مذهبی بود.<sup id="cite_ref-286" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-286">[۲۸۴]</a></sup> <a title="ولادیمیر کوزیچکین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%B1_%DA%A9%D9%88%D8%B2%DB%8C%DA%86%DA%A9%DB%8C%D9%86">ولادیمیر کوزیچکین</a>، مسئول ارشد <a title="کاگ‌ب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%A7%DA%AF%E2%80%8C%D8%A8">کاگ‌ب</a> در ایران نیز فصلی از کتاب خود را «خمینی رهبر» نام نهاده و ماهیت انقلاب ایران را اساساً اسلامی و مذهبی می‌داند.</p>
<p>با این‌حال، معدودی از تحلیلگران و کارشناسان مانند <a class="new" title="مارک داونز (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%A9_%D8%AF%D8%A7%D9%88%D9%86%D8%B2&amp;action=edit&amp;redlink=1">مارک داونز</a>، اگرچه اپوزیسیون علیه شاه را در جریان <a class="mw-redirect" title="انقلاب اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">انقلاب اسلامی</a>، دارای رنگ و بوی مشخصاً اسلامی می‌دانند، اما اسلام را تنها ایدئولوژی حاضر در انقلاب نمی‌دانند. اینان گروه‌هایی مانند <a title="مارکسیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D9%85">مارکسیستها</a>، کمونیست‌ها، لیبرال‌ها، و گروه‌های دیگر غیر اسلامی نیز از نیروهای مؤثر در انقلاب می‌دانند.<sup id="cite_ref-287" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-287">[۲۸۵]</a></sup> نویسندگان دیگری نیز همچون <a title="هاله افشار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D8%A7%D9%84%D9%87_%D8%A7%D9%81%D8%B4%D8%A7%D8%B1">هاله افشار</a> تشکیل یک «ائتلاف» و «اتحاد موقت ناسازگار» در جریان انقلاب را (میان نیروهای مذهبی و سایر نیروها) صرفاً برای مقاومت و براندازی شاه قلمداد کرده، و نه بعنوان صرفاً تأییدی بر یک دولت اسلامی پس از انقلاب.<sup id="cite_ref-288" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-288">[۲۸۶]</a></sup></p>
<p>علاوه بر افراد فوق، معدودی از کارشناسان مسایل ایران نیز معتقدند که انقلاب اسلامی، حداقل در آغاز انقلابی اسلامی نبوده‌است. <a title="گری سیک" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%B1%DB%8C_%D8%B3%DB%8C%DA%A9">گری سیک</a> به عنوان یکی از آگاه‌ترین کارشناسان سیاسی <a class="mw-redirect" title="آمریکا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7">آمریکا</a> در مسایل ایران در کتاب معروف خود «همه سقوط می‌کنند» (All Fall Down) می‌نویسد:</p>
<blockquote class="templatequote"><p>در ایران هدف اولیه نیروهای مخالف، سرنگونی رژیم سلطنتی و استقرار جمهوری اسلامی نبود. بسیاری از کسانی که در آغاز این حرکت در تظاهرات خیابانی شرکت کردند و موج اولیه انقلاب را به‌وجود آوردند، به اجرای قانون اساسی سال ۱۹۰۶ راضی بودند.</p></blockquote>
<h5><span id=".D8.AA.D8.A3.D8.AB.DB.8C.D8.B1.D8.A7.D8.AA_.D8.A7.D9.86.D9.82.D9.84.D8.A7.D8.A8_.DB.B1.DB.B3.DB.B5.DB.B7"></span><span id="تأثیرات_انقلاب_۱۳۵۷" class="mw-headline">تأثیرات انقلاب ۱۳۵۷</span></h5>
<h6><span id=".D8.AA.D8.A3.D8.AB.DB.8C.D8.B1.D8.A7.D8.AA_.D8.A8.D8.B1_.D8.B7.D8.A8.D9.82.D8.A7.D8.AA_.D8.A7.D8.AC.D8.AA.D9.85.D8.A7.D8.B9.DB.8C_.D8.A7.DB.8C.D8.B1.D8.A7.D9.86"></span><span id="تأثیرات_بر_طبقات_اجتماعی_ایران" class="mw-headline">تأثیرات بر طبقات اجتماعی ایران</span></h6>
<p>در جریان انقلاب ۱۳۵۷ و دههٔ اول پس از آن، به دلیل مخالفت آن با نظم سرمایه داریٔ پیش از انقلاب، اقتصاد ایران دچار <a class="new" title="درون‌تابی ساختاری (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%AF%D8%B1%D9%88%D9%86%E2%80%8C%D8%AA%D8%A7%D8%A8%DB%8C_%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C&amp;action=edit&amp;redlink=1">درون‌تابی ساختاری</a> شد. وجوه مشخصهٔ این دوره اختلال گسترده در فرایند تولید و انباشت سرمایه و برهم‌خوردن مناسبات تولید سرمایه دارانه بود که این، به نوبهٔ خود موجب «پرولتاریا زدایی» اقتصاد شهری، دهقانی شدن کشاورزی و افزایش شدید فعالیت‌های خدماتی کوچک شد.<sup id="cite_ref-behdad_a_289-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-behdad_a-289">[۲۸۷]</a></sup> میانگین نرخ رشد سالانه که طی سال‌های ۱۳۴۵ تا ۱۳۵۵ برابر با ۱۳٫۲٪ بود در دورهٔ ده سالهٔ بعدی (۱۳۵۵ تا ۱۳۶۵) به ۰٫۷٪ کاهش یافت. در طی همین دوره نسبت <a class="mw-redirect" title="خرده بورژوازی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D9%87_%D8%A8%D9%88%D8%B1%DA%98%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C">خرده بورژوازی</a> به کل نیروی کار شاغل ایران، از ۳۱٫۹٪ به ۳۹٫۹٪ بسط یافت و نسبت <a title="طبقه کارگر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B7%D8%A8%D9%82%D9%87_%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1">طبقه کارگر</a> به کل نیروی کار شاغل کشور، از ۴۰٫۲٪ به ۲۴٫۶٪ کاهش پیدا کرد. طبقه کارگر ایران در این دوره به صورت مطلق نیز کوچک شده و جمعیت آن از ۳٬۵۳۵٬۰۰۰ نفر به ۲٬۷۰۲٬۰۰۰ نفر کاهش یافت.<sup id="cite_ref-behdad_a_289-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-behdad_a-289">[۲۸۷]</a></sup></p>
<p>تعداد <a title="سرمایه‌دار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87%E2%80%8C%D8%AF%D8%A7%D8%B1">سرمایه‌داران</a> از ۱۸۲ هزار نفر (۲٫۱٪ نیروی کار شاغل) در سال ۱۳۵۵، به ۳۴۱ هزار نفر (۳٫۱٪ نیروی کار شاغل) در سال ۱۳۶۵ افزایش یافت. این بسط دو ویژگی عمده داشت: نخست این‌که تنها شامل سرمایه‌داران سنتی می‌شد و تعداد سرمایه‌داران مدرن حتی کاهش یافته بود. دوم این‌که این روند با کاهشی قابل توجه در میانگین اندازهٔ بنگاه‌های تولیدی همراه بود. به‌طوری‌که میانگین تعداد کارگران به ازای هر سرمایه‌دار از ۱۶٫۳ در سال ۱۳۵۵، به ۵٫۳ در سال ۱۳۶۵ کاهش پیدا کرد.<sup id="cite_ref-behdad_a_289-2" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-behdad_a-289">[۲۸۷]</a></sup></p>
<div></div>
<p>به نوشته <a title="فرد هالیدی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D8%AF_%D9%87%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%AF%DB%8C">فرد هالیدی</a> یکی از پیامدهای این انقلاب، به وجود آمدن یک طبقه حاکم بود که از نظر اقتصادی، تحصیلی و حتی خانوادگی با هم پیوندهای نزدیکی داشتند.<sup id="cite_ref-290" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-290">[۲۸۸]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.AA.D8.A3.D8.AB.DB.8C.D8.B1.D8.A7.D8.AA_.D8.A8.D8.B1_.D9.88.D8.B6.D8.B9.DB.8C.D8.AA_.D8.AE.D8.A7.D9.88.D8.B1.D9.85.DB.8C.D8.A7.D9.86.D9.87"></span><span id="تأثیرات_بر_وضعیت_خاورمیانه" class="mw-headline">تأثیرات بر وضعیت خاورمیانه</span></h6>
<p>رهبران انقلاب پس از پیروزی سیاست <a class="mw-redirect" title="صدور انقلاب اسلامی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D8%AF%D9%88%D8%B1_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">سیاست صدور انقلاب اسلامی ایران</a> را اتخاذ کردند تا نمونه‌های مشابه آن را در ممالک اسلامی و حتی غیر اسلامی محقق گردانند. این سیاست، صراحتاً و در زمان‌های مختلف توسط آیت‌الله خمینی اعلام شده‌است.<sup id="cite_ref-291" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-291">[۲۸۹]</a></sup><sup id="cite_ref-292" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-292">[۲۹۰]</a></sup></p>
<p>ابتدا واحد <a class="new" title="نهضت‌های آزادیبخش (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%A8%D8%AE%D8%B4&amp;action=edit&amp;redlink=1">نهضت‌های آزادیبخش</a> <a title="سپاه پاسداران انقلاب اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87_%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">سپاه پاسداران انقلاب اسلامی</a> به فرماندهی <a title="محمد منتظری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1%DB%8C">محمد منتظری</a> و سپس <a class="mw-disambig" title="مهدی هاشمی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D9%87%D8%A7%D8%B4%D9%85%DB%8C">مهدی هاشمی</a> این مأموریت را دنبال می‌کرد و پس از انحلال آن، <a class="mw-redirect" title="سپاه قدس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87_%D9%82%D8%AF%D8%B3">سپاه قدس</a> یکی از متولیان صدور انقلاب بوده‌است، چنان‌که <a title="گاردین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D9%86">گاردین</a> می‌نویسد: «وظیفه سپاه قدس حفاظت از انقلاب و صدور آن به کشورهای اسلامی است. جوامع شیعه نشان داده‌اند که بسیار مستعد انقلاب هستند و با سپاه قدس همراهی خواهند داشت. البته سپاه قدس متحدان سنی نیز دارد، مانند <a title="حماس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D9%85%D8%A7%D8%B3">حماس</a> و غزه»<sup id="cite_ref-293" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-293">[۲۹۱]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.A7.D9.86.D9.82.D9.84.D8.A7.D8.A8_.D9.88_.D8.A7.D8.AF.D8.A8.DB.8C.D8.A7.D8.AA_.D9.81.D8.A7.D8.B1.D8.B3.DB.8C"></span><span id="انقلاب_و_ادبیات_فارسی" class="mw-headline">انقلاب و ادبیات فارسی</span></h6>
<p>انقلابِ ۱۳۵۷ هم مانند مسائل دیگر اجتماعی ملازم نوشته‌هایی بود که گاه از ادبیات ماندگار فارسی شدند. سه نمونهٔ معروف که به زبان‌های دیگر ترجمه شده نمایشنامه‌های <i><a title="خاطرات هنرپیشه نقش دوم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA_%D9%87%D9%86%D8%B1%D9%BE%DB%8C%D8%B4%D9%87_%D9%86%D9%82%D8%B4_%D8%AF%D9%88%D9%85">خاطرات هنرپیشه نقش دوم</a></i> کارِ <a title="بهرام بیضایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%85_%D8%A8%DB%8C%D8%B6%D8%A7%DB%8C%DB%8C">بهرام بیضایی</a> و <i><a class="new" title="آهسته با گل سرخ (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A2%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%87_%D8%A8%D8%A7_%DA%AF%D9%84_%D8%B3%D8%B1%D8%AE&amp;action=edit&amp;redlink=1">آهسته با گل سرخ</a></i>ِ <a title="اکبر رادی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DA%A9%D8%A8%D8%B1_%D8%B1%D8%A7%D8%AF%DB%8C">اکبر رادی</a> و رمان <i><a title="زوال کلنل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D9%88%D8%A7%D9%84_%DA%A9%D9%84%D9%86%D9%84">زوال کلنل</a></i> از <a title="محمود دولت‌آبادی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF_%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA%E2%80%8C%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C">محمود دولت‌آبادی</a> است که به وجوهی از انقلاب ۱۳۵۷ می‌پردازند.<sup id="cite_ref-294" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-294">[۲۹۲]</a></sup><sup id="cite_ref-295" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-295">[۲۹۳]</a></sup><sup id="cite_ref-296" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-296">[۲۹۴]</a></sup><sup id="cite_ref-297" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-297">[۲۹۵]</a></sup> از این هر سه نامدارتر شعر «به نام شما» از <a title="هوشنگ ابتهاج" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%88%D8%B4%D9%86%DA%AF_%D8%A7%D8%A8%D8%AA%D9%87%D8%A7%D8%AC">هوشنگ ابتهاج</a> است که با آواز <a title="محمدرضا شجریان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D8%B4%D8%AC%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86">محمدرضا شجریان</a> در قطعه بشارت از آلبوم <a title="سپیده (چاووش ۶)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%BE%DB%8C%D8%AF%D9%87_(%DA%86%D8%A7%D9%88%D9%88%D8%B4_%DB%B6)">سپیده (چاووش ۶)</a> ماندگار شد.</p>
<h6><span id=".D9.88.D8.A7.DA.98.DA.AF.D8.A7.D9.86_.D8.A7.D9.86.D9.82.D9.84.D8.A7.D8.A8.DB.8C"></span><span id="واژگان_انقلابی" class="mw-headline">واژگان انقلابی</span></h6>
<p>پس از این انقلاب واژه‌های فراوانی رایج شد که برخی را نیز خمینی مرسوم نمود. واژگانی چون «طاغوت»، «مفسد فی‌الارض»، «مستضعف»، «کوخ‌نشینان» و «مستکبر» از جمله لغاتی بود که تداول یافت و <a class="mw-redirect" title="مقامات جمهوری اسلامی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">مقامات جمهوری اسلامی ایران</a> به کرّات استفاده می‌کنند. این واژگان به سرعت جای خود را در گفتار سیاسی و مسائل حقوقی، اجتماعی، اقتصادی و … باز کردند.<sup id="cite_ref-298" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-298">[۲۹۶]</a></sup></p>
<h6><span id=".D9.88.D8.B6.D8.B9.DB.8C.D8.AA_.D8.B4.D8.A7.D9.87_.D8.AF.D8.B1_.D9.82.D8.A8.D8.A7.D9.84_.D8.A7.D9.86.D9.82.D9.84.D8.A7.D8.A8"></span><span id="وضعیت_شاه_در_قبال_انقلاب" class="mw-headline">وضعیت شاه در قبال انقلاب</span></h6>
<p>شاه در دو سال آخر سلطنتش، اشتباه‌ترین تصمیمات دوره حکومت خود را گرفت. زمانی که باید خود را قدرتمند نشان می‌داد از خود ضعف نشان داد و زمانی تظاهر به قدرت می‌کرد که نشانه‌ای از قدرت در او وجود نداشت. دلیل این اشتباهات تصمیم‌گیری مجموعه‌ای از عوامل شخصی و سیاسی بود. عواملی که ریشه در شخصیت متزلزل شاه در آن زمان خاص داشت.<sup id="cite_ref-299" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-299">[۲۹۷]</a></sup> او هر روز کمتر و کمتر خود را درگیر امور روزانه کشور می‌کرد.<sup id="cite_ref-300" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-300">[۲۹۸]</a></sup> به گفته <a class="new" title="ماروین زونیس (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%B2%D9%88%D9%86%DB%8C%D8%B3&amp;action=edit&amp;redlink=1">ماروین زونیس</a>، زمانی که انقلاب آغاز شد شاه همه عوامل خارجی که برای سال‌ها سرچشمه‌های حمایت روانی از شخصیت او را تشکیل می‌دادند، از دست داده بود.<sup id="cite_ref-301" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-301">[۲۹۹]</a></sup></p>
<p>از میان نزدیکان عاطفی شاه، <a title="ارنست پرون" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D9%86%D8%B3%D8%AA_%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86">ارنست پرون</a> سال‌ها پیش درگذشته بود. <a title="اشرف پهلوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B4%D8%B1%D9%81_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C">اشرف</a>، خواهر دوقلوی او که در نیویورک زندگی می‌کرد، از نظر انقلابیون چهره‌ای مخدوش‌تر از آن داشت که بتواند به ایران بازگردد و به تقویت روحیه شاه کمک کند؛ و از همه بدتر <a title="اسدالله علم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B9%D9%84%D9%85">اسدالله علم</a> تنها چند ماه قبل با بیماری سرطانی مشابه خود شاه، درگذشته بود؛ بنابراین سرچشمه‌های حمایت‌کننده روانی، یکی یکی او را ترک گفته بودند.<sup id="cite_ref-302" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-302">[۳۰۰]</a></sup> شاه در ماه‌های آخر دچار تزلزل شخصیت، بلاتکلیفی و عدم توانایی تصمیم‌گیری به‌موقع شده بود.<sup id="cite_ref-303" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-303">[۳۰۱]</a></sup> تمام ارکان دولت، حول شخص او شکل گرفته بود و با تزلزل شاه تمام این ارکان به هم ریخت. امیرارجمند به دستور شاه به ارتش (به خصوص بعد از <a class="mw-redirect" title="کشتار ۱۷ شهریور" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B4%D8%AA%D8%A7%D8%B1_%DB%B1%DB%B7_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1">واقعه هفده شهریور</a>) در مورد عدم سرکوب مردم اشاره می‌کند. دستور منع تیراندازی مستقیم ارتش به مردم (که منجر به پیروزی انقلاب با تلفاتی ناچیز شد) و همچنین وسواس شاه در چیدن و انتخاب <a class="mw-redirect" title="فرماندهان ارتش" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4">فرماندهان ارتش</a> به‌گونه‌ای که همیشه فرمانبردار او باشند، در نهایت منجر به این شد که در نبود یک شاه تصمیم گیرنده، فرماندهان ارتش فاقد قدرت تصمیم‌گیری باشند.<sup id="cite_ref-304" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-304">[۳۰۲]</a></sup></p>
<h6><span id=".D9.86.DA.AF.D8.A7.D8.B1.D8.AE.D8.A7.D9.86.D9.87"></span><span id="نگارخانه" class="mw-headline">نگارخانه</span></h6>
<ul class="gallery mw-gallery-traditional">
<li class="gallerybox">
<div>
<div class="thumb">
<div><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D8%B2%D8%AE%D9%85%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/28/%D8%B2%D8%AE%D9%85%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG/120px-%D8%B2%D8%AE%D9%85%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/28/%D8%B2%D8%AE%D9%85%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG/180px-%D8%B2%D8%AE%D9%85%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/28/%D8%B2%D8%AE%D9%85%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG/240px-%D8%B2%D8%AE%D9%85%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG 2x" alt="زخمی انقلابی.JPG" width="120" height="80" data-file-width="1200" data-file-height="800" /></a></div>
</div>
<div class="gallerytext"></div>
</div>
</li>
<li class="gallerybox">
<div>
<div class="thumb">
<div><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a2/%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG/120px-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a2/%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG/180px-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a2/%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG/240px-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG 2x" alt="اعتراض مردم انقلابی.JPG" width="120" height="80" data-file-width="1200" data-file-height="800" /></a></div>
</div>
<div class="gallerytext"></div>
</div>
</li>
<li class="gallerybox">
<div>
<div class="thumb">
<div><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9b/%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG/120px-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9b/%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG/180px-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9b/%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG/240px-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG 2x" alt="شهیدان انقلابی.JPG" width="120" height="80" data-file-width="1200" data-file-height="800" /></a></div>
</div>
<div class="gallerytext"></div>
</div>
</li>
<li class="gallerybox">
<div>
<div class="thumb">
<div><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D9%87%D9%81%D8%AF%D9%87_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1.JPG?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6b/%D9%87%D9%81%D8%AF%D9%87_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1.JPG/120px-%D9%87%D9%81%D8%AF%D9%87_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1.JPG" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6b/%D9%87%D9%81%D8%AF%D9%87_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1.JPG/180px-%D9%87%D9%81%D8%AF%D9%87_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1.JPG 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6b/%D9%87%D9%81%D8%AF%D9%87_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1.JPG/240px-%D9%87%D9%81%D8%AF%D9%87_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1.JPG 2x" alt="هفده شهریور.JPG" width="120" height="80" data-file-width="1200" data-file-height="800" /></a></div>
</div>
<div class="gallerytext"></div>
</div>
</li>
</ul>
<ul class="gallery mw-gallery-traditional">
<li class="gallerybox">
<div>
<div class="thumb">
<div><a class="image" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D8%AA%D9%85%D8%A8%D8%B1%DB%8C_%DA%A9%D9%87_%D8%A8%D9%87_%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%AA_%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86_%D8%B3%D8%A7%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%AF_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1_%D8%B4%D8%AF..JPG"><img loading="lazy" decoding="async" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/thumb/0/0b/%D8%AA%D9%85%D8%A8%D8%B1%DB%8C_%DA%A9%D9%87_%D8%A8%D9%87_%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%AA_%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86_%D8%B3%D8%A7%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%AF_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1_%D8%B4%D8%AF..JPG/91px-%D8%AA%D9%85%D8%A8%D8%B1%DB%8C_%DA%A9%D9%87_%D8%A8%D9%87_%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%AA_%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86_%D8%B3%D8%A7%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%AF_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1_%D8%B4%D8%AF..JPG" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/thumb/0/0b/%D8%AA%D9%85%D8%A8%D8%B1%DB%8C_%DA%A9%D9%87_%D8%A8%D9%87_%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%AA_%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86_%D8%B3%D8%A7%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%AF_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1_%D8%B4%D8%AF..JPG/137px-%D8%AA%D9%85%D8%A8%D8%B1%DB%8C_%DA%A9%D9%87_%D8%A8%D9%87_%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%AA_%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86_%D8%B3%D8%A7%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%AF_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1_%D8%B4%D8%AF..JPG 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/thumb/0/0b/%D8%AA%D9%85%D8%A8%D8%B1%DB%8C_%DA%A9%D9%87_%D8%A8%D9%87_%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%AA_%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86_%D8%B3%D8%A7%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%AF_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1_%D8%B4%D8%AF..JPG/183px-%D8%AA%D9%85%D8%A8%D8%B1%DB%8C_%DA%A9%D9%87_%D8%A8%D9%87_%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%AA_%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86_%D8%B3%D8%A7%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%AF_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1_%D8%B4%D8%AF..JPG 2x" alt="" width="91" height="120" data-file-width="404" data-file-height="530" /></a></div>
</div>
<div class="gallerytext">
<p>تمبری که به مناسبت نخستین سالگرد انقلاب منتشر شد.</p>
</div>
</div>
</li>
<li class="gallerybox">
<div>
<div class="thumb">
<div><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Obverse_of_Iranian_20_Rials_coin_-_monument_of_3rd_anniversary_of_Islamic_revolution.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1d/Obverse_of_Iranian_20_Rials_coin_-_monument_of_3rd_anniversary_of_Islamic_revolution.jpg/116px-Obverse_of_Iranian_20_Rials_coin_-_monument_of_3rd_anniversary_of_Islamic_revolution.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1d/Obverse_of_Iranian_20_Rials_coin_-_monument_of_3rd_anniversary_of_Islamic_revolution.jpg/173px-Obverse_of_Iranian_20_Rials_coin_-_monument_of_3rd_anniversary_of_Islamic_revolution.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1d/Obverse_of_Iranian_20_Rials_coin_-_monument_of_3rd_anniversary_of_Islamic_revolution.jpg/231px-Obverse_of_Iranian_20_Rials_coin_-_monument_of_3rd_anniversary_of_Islamic_revolution.jpg 2x" alt="" width="116" height="120" data-file-width="3440" data-file-height="3570" /></a></div>
</div>
<div class="gallerytext">
<p>۲۲ گل لاله به پاسداشت ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ روی <a title="سکه‌های ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DA%A9%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">سکه ۲۰ ریالی</a> ضرب شده در سال ۱۳۶۰ به مناسبت سومین سالگرد انقلاب ۱۳۵۷ ایران<br />
در مرکز <a title="سکه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DA%A9%D9%87">سکه</a> نوشته شده‌است: <a class="mw-redirect" title="جمهوری اسلامی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">جمهوری اسلامی ایران</a></p>
</div>
</div>
</li>
<li class="gallerybox">
<div>
<div class="thumb">
<div><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Reverse_of_Iranian_20_Rials_coin_-_monument_of_3rd_anniversary_of_Islamic_revolution.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/22/Reverse_of_Iranian_20_Rials_coin_-_monument_of_3rd_anniversary_of_Islamic_revolution.jpg/120px-Reverse_of_Iranian_20_Rials_coin_-_monument_of_3rd_anniversary_of_Islamic_revolution.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/22/Reverse_of_Iranian_20_Rials_coin_-_monument_of_3rd_anniversary_of_Islamic_revolution.jpg/180px-Reverse_of_Iranian_20_Rials_coin_-_monument_of_3rd_anniversary_of_Islamic_revolution.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/22/Reverse_of_Iranian_20_Rials_coin_-_monument_of_3rd_anniversary_of_Islamic_revolution.jpg/240px-Reverse_of_Iranian_20_Rials_coin_-_monument_of_3rd_anniversary_of_Islamic_revolution.jpg 2x" alt="" width="120" height="118" data-file-width="3428" data-file-height="3381" /></a></div>
</div>
<div class="gallerytext">
<p>۳ گل لاله به پاسداشت سومین سالگرد انقلاب ۱۳۵۷ ایران پشت <a title="سکه‌های ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DA%A9%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">سکه ۲۰ ریالی</a> ضرب شده در سال ۱۳۶۰<br />
در حاشیه <a title="سکه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DA%A9%D9%87">سکه</a> نوشته شده‌است: سومین سالگرد پیروزی خون بر شمشیر</p>
</div>
</div>
</li>
</ul>
<h2></h2>
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
<p><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki">https://fa.wikipedia.org/wiki</a></p>
<p><span dir="ltr"> </span></p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://bagheristamp.com/product/2403-%db%8c%d8%a7%d8%b2%d8%af%d9%87%d9%85%db%8c%d9%86-%d8%b3%d8%a7%d9%84%da%af%d8%b1%d8%af-%d9%be%db%8c%d8%b1%d9%88%d8%b2%db%8c-%d8%a7%d9%86%d9%82%d9%84%d8%a7%d8%a8-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>2401 &#8211; حفظ میراث فرهنگی 1368</title>
		<link>https://bagheristamp.com/product/2401-%d8%ad%d9%81%d8%b8-%d9%85%db%8c%d8%b1%d8%a7%d8%ab-%d9%81%d8%b1%d9%87%d9%86%da%af%db%8c-1368/</link>
					<comments>https://bagheristamp.com/product/2401-%d8%ad%d9%81%d8%b8-%d9%85%db%8c%d8%b1%d8%a7%d8%ab-%d9%81%d8%b1%d9%87%d9%86%da%af%db%8c-1368/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[modir]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 19 Oct 2021 05:55:40 +0000</pubDate>
				<guid isPermaLink="false">https://abtinstamp.com/?post_type=product&#038;p=4274</guid>

					<description><![CDATA[<div align="right">
<table style="border-collapse: collapse; width: 76.6208%;">
<tbody>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">سال انتشار</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1368</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تاریخ توزیع</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1368/11/11</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تعداد قطعه در سری</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">2</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تیراژ</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">3/000/000</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">قیمت اسمی</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">40 ریال</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">طراح</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;"></td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">دندانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">13</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">فیلیگران</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">6</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تعداد قطعات در ورق</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">25</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">چاپخانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;"></td>
</tr>
</tbody>
</table>
</div>]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<h2 class=" " dir="rtl">موضوع تمبر</h2>
<h2 id="firstHeading" class="firstHeading" lang="fa">حفظ میراث فرهنگی</h2>
<p><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki">https://fa.wikipedia.org/wiki</a></p>
<p><span dir="ltr"> </span></p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://bagheristamp.com/product/2401-%d8%ad%d9%81%d8%b8-%d9%85%db%8c%d8%b1%d8%a7%d8%ab-%d9%81%d8%b1%d9%87%d9%86%da%af%db%8c-1368/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>2400 &#8211; طرح تعویض شناسنامه</title>
		<link>https://bagheristamp.com/product/2400-%d8%b7%d8%b1%d8%ad-%d8%aa%d8%b9%d9%88%db%8c%d8%b6-%d8%b4%d9%86%d8%a7%d8%b3%d9%86%d8%a7%d9%85%d9%87/</link>
					<comments>https://bagheristamp.com/product/2400-%d8%b7%d8%b1%d8%ad-%d8%aa%d8%b9%d9%88%db%8c%d8%b6-%d8%b4%d9%86%d8%a7%d8%b3%d9%86%d8%a7%d9%85%d9%87/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[modir]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 19 Oct 2021 05:51:53 +0000</pubDate>
				<guid isPermaLink="false">https://abtinstamp.com/?post_type=product&#038;p=4270</guid>

					<description><![CDATA[<div align="right">
<table style="border-collapse: collapse; width: 76.6208%;">
<tbody>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">سال انتشار</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1368</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تاریخ توزیع</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1368/10/20</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تعداد قطعه در سری</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تیراژ</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">3/000/000</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">قیمت اسمی</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">10 ریال</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">طراح</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;"></td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">دندانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">13</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">فیلیگران</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">6</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تعداد قطعات در ورق</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">50</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">چاپخانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;"></td>
</tr>
</tbody>
</table>
</div>]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<h2 class=" " dir="rtl">موضوع تمبر</h2>
<h2 id="firstHeading" class="firstHeading" lang="fa">طرح تعویض شناسنامه</h2>
<p><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki">https://fa.wikipedia.org/wiki</a></p>
<p><span dir="ltr"> </span></p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://bagheristamp.com/product/2400-%d8%b7%d8%b1%d8%ad-%d8%aa%d8%b9%d9%88%db%8c%d8%b6-%d8%b4%d9%86%d8%a7%d8%b3%d9%86%d8%a7%d9%85%d9%87/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>2387 &#8211; نهضت سواد آموزی 1368</title>
		<link>https://bagheristamp.com/product/2082-%d9%86%d9%87%d8%b6%d8%aa-%d8%b3%d9%88%d8%a7%d8%af-%d8%a2%d9%85%d9%88%d8%b2%db%8c-1368/</link>
					<comments>https://bagheristamp.com/product/2082-%d9%86%d9%87%d8%b6%d8%aa-%d8%b3%d9%88%d8%a7%d8%af-%d8%a2%d9%85%d9%88%d8%b2%db%8c-1368/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[modir]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 19 Oct 2021 05:49:31 +0000</pubDate>
				<guid isPermaLink="false">https://abtinstamp.com/?post_type=product&#038;p=4266</guid>

					<description><![CDATA[<div align="right">
<table style="border-collapse: collapse; width: 76.6208%;">
<tbody>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">سال انتشار</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1368</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تاریخ توزیع</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1368/10/11</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تعداد قطعه در سری</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تیراژ</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">3/000/000</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">قیمت اسمی</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">20 ریال</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">طراح</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;"></td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">دندانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">13</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">فیلیگران</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">6</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تعداد قطعات در ورق</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">50</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">چاپخانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;"></td>
</tr>
</tbody>
</table>
</div>]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<h2 class=" " dir="rtl">موضوع تمبر</h2>
<h2 id="firstHeading" class="firstHeading" lang="fa">نهضت سواد آموزی</h2>
<p><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki">https://fa.wikipedia.org/wiki</a></p>
<p><span dir="ltr"> </span></p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://bagheristamp.com/product/2082-%d9%86%d9%87%d8%b6%d8%aa-%d8%b3%d9%88%d8%a7%d8%af-%d8%a2%d9%85%d9%88%d8%b2%db%8c-1368/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>2382 &#8211; مشاهیر علم و ادب و هنر ایران 1368</title>
		<link>https://bagheristamp.com/product/2382-%d9%85%d8%b4%d8%a7%d9%87%db%8c%d8%b1-%d8%b9%d9%84%d9%85-%d9%88-%d8%a7%d8%af%d8%a8-%d9%88-%d9%87%d9%86%d8%b1-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86-1368/</link>
					<comments>https://bagheristamp.com/product/2382-%d9%85%d8%b4%d8%a7%d9%87%db%8c%d8%b1-%d8%b9%d9%84%d9%85-%d9%88-%d8%a7%d8%af%d8%a8-%d9%88-%d9%87%d9%86%d8%b1-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86-1368/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[modir]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 19 Oct 2021 05:46:54 +0000</pubDate>
				<guid isPermaLink="false">https://abtinstamp.com/?post_type=product&#038;p=4262</guid>

					<description><![CDATA[<div align="right">
<table style="border-collapse: collapse; width: 76.6208%;">
<tbody>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">سال انتشار</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1368</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تاریخ توزیع</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1368/09/27</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تعداد قطعه در سری</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">5</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تیراژ</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">3/000/000</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">قیمت اسمی</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">50 ریال</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">طراح</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;"></td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">دندانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">13</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">فیلیگران</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">6</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تعداد قطعات در ورق</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">25</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">چاپخانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;"></td>
</tr>
</tbody>
</table>
</div>]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<h2 class=" " dir="rtl">موضوع تمبر</h2>
<h2 id="firstHeading" class="firstHeading" lang="fa">مشاهیر علم و ادب و هنر ایران</h2>
<div id="bodyContent" class="mw-body-content">
<div id="mw-content-text" class="mw-content-rtl" dir="rtl" lang="fa">
<div class="mw-parser-output">
<p>&nbsp;</p>
</div>
</div>
</div>
<p><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki">https://fa.wikipedia.org/wiki</a></p>
<p><span dir="ltr"> </span></p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://bagheristamp.com/product/2382-%d9%85%d8%b4%d8%a7%d9%87%db%8c%d8%b1-%d8%b9%d9%84%d9%85-%d9%88-%d8%a7%d8%af%d8%a8-%d9%88-%d9%87%d9%86%d8%b1-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86-1368/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
	</channel>
</rss>