[07-Sep-2026 19:47:44 UTC] PHP Fatal error:  Uncaught Error: Interface 'AAM_Core_Contract_MigrationInterface' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Migration/2021_10_07-base.php:22
Stack trace:
#0 {main}
  thrown in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Migration/2021_10_07-base.php on line 22
[07-Sep-2026 19:47:44 UTC] PHP Fatal error:  Uncaught Error: Interface 'AAM_Core_Contract_MigrationInterface' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Migration/2023_04_27-base.php:23
Stack trace:
#0 {main}
  thrown in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Migration/2023_04_27-base.php on line 23
[07-Sep-2026 19:46:48 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_RequestTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/Uri.php on line 24
[07-Sep-2026 19:46:49 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_ServiceTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/Welcome.php on line 18
[07-Sep-2026 19:46:50 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_ServiceTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/Capability.php on line 16
[07-Sep-2026 19:46:50 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_ServiceTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/ExtendedCapabilities.php on line 23
[07-Sep-2026 19:46:51 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_SingletonTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/Core.php on line 29
[07-Sep-2026 19:46:51 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_ServiceTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/Support.php on line 16
[07-Sep-2026 19:46:52 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_RequestTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/SecureLogin.php on line 32
[07-Sep-2026 19:46:53 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_ServiceTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/AccessPolicy.php on line 33
[07-Sep-2026 19:46:53 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_ServiceTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/Cli.php on line 17
[07-Sep-2026 19:46:54 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_ServiceTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/AdminMenu.php on line 24
[07-Sep-2026 19:46:54 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_ServiceTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/DeniedRedirect.php on line 21
[07-Sep-2026 19:46:55 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_RequestTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/Multisite.php on line 22
[07-Sep-2026 19:46:56 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_ServiceTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/LoginRedirect.php on line 23
[07-Sep-2026 19:46:56 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_SingletonTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/Compatibility.php on line 21
[07-Sep-2026 19:46:57 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_ServiceTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/NotFoundRedirect.php on line 22
[07-Sep-2026 19:46:57 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_ServiceTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/Route.php on line 24
[07-Sep-2026 19:46:58 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_ServiceTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/Jwt.php on line 38
[07-Sep-2026 19:46:59 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_ServiceTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/UserLevelFilter.php on line 21
[07-Sep-2026 19:46:59 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_ServiceTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/LogoutRedirect.php on line 23
[07-Sep-2026 19:47:00 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_ServiceTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/Shortcode.php on line 19
[07-Sep-2026 19:47:00 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_RequestTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/Content.php on line 30
[07-Sep-2026 19:47:01 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_ServiceTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/Metabox.php on line 22
[07-Sep-2026 19:47:01 UTC] PHP Fatal error:  Trait 'AAM_Core_Contract_RequestTrait' not found in /home/bagheris/public_html/wp-content/plugins/advanced-access-manager/application/Service/Toolbar.php on line 22
<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss version="2.0"
	xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
	xmlns:wfw="http://wellformedweb.org/CommentAPI/"
	xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
	xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom"
	xmlns:sy="http://purl.org/rss/1.0/modules/syndication/"
	xmlns:slash="http://purl.org/rss/1.0/modules/slash/"
	>

<channel>
	<title>تمبرهای دوران جمهوری در سال 1369 &#8211; فروشگاه تمبر باقری</title>
	<atom:link href="https://bagheristamp.com/product-category/%d8%aa%d9%85%d8%a8%d8%b1%d9%87%d8%a7%db%8c-%db%8c%d8%a7%d8%af%da%af%d8%a7%d8%b1%db%8c/%d8%aa%d9%85%d8%a8%d8%b1%d9%87%d8%a7%db%8c-%db%8c%d8%a7%d8%af%da%af%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%af%d9%88%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d8%ac%d9%85%d9%87%d9%88%d8%b1%db%8c/%d8%aa%d9%85%d8%a8%d8%b1%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%af%d9%87%d9%87-1360/%d8%aa%d9%85%d8%a8%d8%b1%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%af%d9%88%d8%b1%d8%a7%d9%86-%d8%ac%d9%85%d9%87%d9%88%d8%b1%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%b3%d8%a7%d9%84-1369/feed/" rel="self" type="application/rss+xml" />
	<link>https://bagheristamp.com</link>
	<description>خرید و فروش تمبر</description>
	<lastBuildDate>Tue, 09 Dec 2025 12:23:03 +0000</lastBuildDate>
	<language>fa-IR</language>
	<sy:updatePeriod>
	hourly	</sy:updatePeriod>
	<sy:updateFrequency>
	1	</sy:updateFrequency>
	<generator>https://wordpress.org/?v=6.4.5</generator>
	<item>
		<title>2455 &#8211; ولادت حضرت مهدی &#8211; روز جهانی مستضعفین 1369</title>
		<link>https://bagheristamp.com/product/2455-%d9%88%d9%84%d8%a7%d8%af%d8%aa-%d8%ad%d8%b6%d8%b1%d8%aa-%d9%85%d9%87%d8%af%db%8c-%d8%b1%d9%88%d8%b2-%d8%ac%d9%87%d8%a7%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%b3%d8%aa%d8%b6%d8%b9%d9%81%db%8c%d9%86-1369/</link>
					<comments>https://bagheristamp.com/product/2455-%d9%88%d9%84%d8%a7%d8%af%d8%aa-%d8%ad%d8%b6%d8%b1%d8%aa-%d9%85%d9%87%d8%af%db%8c-%d8%b1%d9%88%d8%b2-%d8%ac%d9%87%d8%a7%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%b3%d8%aa%d8%b6%d8%b9%d9%81%db%8c%d9%86-1369/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[modir]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 19 Oct 2021 09:21:15 +0000</pubDate>
				<guid isPermaLink="false">https://abtinstamp.com/?post_type=product&#038;p=4387</guid>

					<description><![CDATA[<div align="right">
<table style="border-collapse: collapse; width: 76.6208%;">
<tbody>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">سال انتشار</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1369</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تاریخ توزیع</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1369/12/29</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تعداد قطعه در سری</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تیراژ</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1/500/000</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">قیمت اسمی</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">50 ریال</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">طراح</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;"></td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">دندانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">13</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">فیلیگران</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">-----</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تعداد قطعات در ورق</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">50</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">چاپخانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;"></td>
</tr>
</tbody>
</table>
</div>]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<h2 class=" " dir="rtl">موضوع تمبر</h2>
<h2 id="firstHeading" class="firstHeading" lang="fa">ولادت حضرت مهدی &#8211; روز جهانی مستضعفین</h2>
<p><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki">https://fa.wikipedia.org/wiki</a></p>
<p><span dir="ltr"> </span></p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://bagheristamp.com/product/2455-%d9%88%d9%84%d8%a7%d8%af%d8%aa-%d8%ad%d8%b6%d8%b1%d8%aa-%d9%85%d9%87%d8%af%db%8c-%d8%b1%d9%88%d8%b2-%d8%ac%d9%87%d8%a7%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%b3%d8%aa%d8%b6%d8%b9%d9%81%db%8c%d9%86-1369/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>2454 &#8211; سالگرد شهادت فدائیان اسلام</title>
		<link>https://bagheristamp.com/product/2454-%d8%b3%d8%a7%d9%84%da%af%d8%b1%d8%af-%d8%b4%d9%87%d8%a7%d8%af%d8%aa-%d9%81%d8%af%d8%a7%d8%a6%db%8c%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85/</link>
					<comments>https://bagheristamp.com/product/2454-%d8%b3%d8%a7%d9%84%da%af%d8%b1%d8%af-%d8%b4%d9%87%d8%a7%d8%af%d8%aa-%d9%81%d8%af%d8%a7%d8%a6%db%8c%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[modir]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 19 Oct 2021 09:17:09 +0000</pubDate>
				<guid isPermaLink="false">https://abtinstamp.com/?post_type=product&#038;p=4383</guid>

					<description><![CDATA[<div align="right">
<table style="border-collapse: collapse; width: 76.6208%;">
<tbody>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">سال انتشار</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1369</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تاریخ توزیع</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1369/12/29</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تعداد قطعه در سری</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تیراژ</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1/500/000</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">قیمت اسمی</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">50 ریال</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">طراح</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;"></td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">دندانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">13</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">فیلیگران</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">-----</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تعداد قطعات در ورق</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">50</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">چاپخانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;"></td>
</tr>
</tbody>
</table>
</div>]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<h2 class=" " dir="rtl">موضوع تمبر</h2>
<h2 id="firstHeading" class="firstHeading" lang="fa">سالگرد شهادت فدائیان اسلام</h2>
<p><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki">https://fa.wikipedia.org/wiki</a></p>
<p><span dir="ltr"> </span></p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://bagheristamp.com/product/2454-%d8%b3%d8%a7%d9%84%da%af%d8%b1%d8%af-%d8%b4%d9%87%d8%a7%d8%af%d8%aa-%d9%81%d8%af%d8%a7%d8%a6%db%8c%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7%d9%85/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>2453 &#8211; بزرگداشت سالگرد شهادت صالح حسینی</title>
		<link>https://bagheristamp.com/product/2454-%d8%a8%d8%b2%d8%b1%da%af%d8%af%d8%a7%d8%b4%d8%aa-%d8%b3%d8%a7%d9%84%da%af%d8%b1%d8%af-%d8%b4%d9%87%d8%a7%d8%af%d8%aa-%d8%b5%d8%a7%d9%84%d8%ad-%d8%ad%d8%b3%db%8c%d9%86%db%8c/</link>
					<comments>https://bagheristamp.com/product/2454-%d8%a8%d8%b2%d8%b1%da%af%d8%af%d8%a7%d8%b4%d8%aa-%d8%b3%d8%a7%d9%84%da%af%d8%b1%d8%af-%d8%b4%d9%87%d8%a7%d8%af%d8%aa-%d8%b5%d8%a7%d9%84%d8%ad-%d8%ad%d8%b3%db%8c%d9%86%db%8c/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[modir]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 19 Oct 2021 09:14:50 +0000</pubDate>
				<guid isPermaLink="false">https://abtinstamp.com/?post_type=product&#038;p=4379</guid>

					<description><![CDATA[<div align="right">
<table style="border-collapse: collapse; width: 76.6208%;">
<tbody>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">سال انتشار</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1369</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تاریخ توزیع</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1369/12/28</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تعداد قطعه در سری</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تیراژ</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1/500/000</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">قیمت اسمی</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">30 ریال</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">طراح</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;"></td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">دندانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">13</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">فیلیگران</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">-----</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تعداد قطعات در ورق</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">50</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">چاپخانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;"></td>
</tr>
</tbody>
</table>
</div>]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<h2 class=" " dir="rtl">موضوع تمبر</h2>
<h2 id="firstHeading" class="firstHeading" lang="fa">بزرگداشت سالگرد شهادت صالح حسینی</h2>
<p><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki">https://fa.wikipedia.org/wiki</a></p>
<p><span dir="ltr"> </span></p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://bagheristamp.com/product/2454-%d8%a8%d8%b2%d8%b1%da%af%d8%af%d8%a7%d8%b4%d8%aa-%d8%b3%d8%a7%d9%84%da%af%d8%b1%d8%af-%d8%b4%d9%87%d8%a7%d8%af%d8%aa-%d8%b5%d8%a7%d9%84%d8%ad-%d8%ad%d8%b3%db%8c%d9%86%db%8c/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>2452 &#8211; مبعث حضرت رسول اکرم 1369</title>
		<link>https://bagheristamp.com/product/2452-%d9%85%d8%a8%d8%b9%d8%ab-%d8%ad%d8%b6%d8%b1%d8%aa-%d8%b1%d8%b3%d9%88%d9%84-%d8%a7%da%a9%d8%b1%d9%85-1369/</link>
					<comments>https://bagheristamp.com/product/2452-%d9%85%d8%a8%d8%b9%d8%ab-%d8%ad%d8%b6%d8%b1%d8%aa-%d8%b1%d8%b3%d9%88%d9%84-%d8%a7%da%a9%d8%b1%d9%85-1369/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[modir]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 19 Oct 2021 09:12:23 +0000</pubDate>
				<guid isPermaLink="false">https://abtinstamp.com/?post_type=product&#038;p=4375</guid>

					<description><![CDATA[<div align="right">
<table style="border-collapse: collapse; width: 76.6208%;">
<tbody>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">سال انتشار</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1369</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تاریخ توزیع</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1369/12/28</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تعداد قطعه در سری</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تیراژ</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1/500/000</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">قیمت اسمی</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">100 ریال</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">طراح</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;"></td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">دندانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">13</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">فیلیگران</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">-----</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تعداد قطعات در ورق</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">50</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">چاپخانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;"></td>
</tr>
</tbody>
</table>
</div>]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<h2 class=" " dir="rtl">موضوع تمبر</h2>
<h2 id="firstHeading" class="firstHeading" lang="fa">مبعث حضرت رسول اکرم</h2>
<p><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki">https://fa.wikipedia.org/wiki</a></p>
<p><span dir="ltr"> </span></p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://bagheristamp.com/product/2452-%d9%85%d8%a8%d8%b9%d8%ab-%d8%ad%d8%b6%d8%b1%d8%aa-%d8%b1%d8%b3%d9%88%d9%84-%d8%a7%da%a9%d8%b1%d9%85-1369/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>2448 &#8211; نوروز باستانی 1369</title>
		<link>https://bagheristamp.com/product/2448-%d9%86%d9%88%d8%b1%d9%88%d8%b2-%d8%a8%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86%db%8c-1369/</link>
					<comments>https://bagheristamp.com/product/2448-%d9%86%d9%88%d8%b1%d9%88%d8%b2-%d8%a8%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86%db%8c-1369/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[modir]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 19 Oct 2021 09:08:00 +0000</pubDate>
				<guid isPermaLink="false">https://abtinstamp.com/?post_type=product&#038;p=4371</guid>

					<description><![CDATA[<div align="right">
<table style="border-collapse: collapse; width: 76.6208%; height: 190px;">
<tbody>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">سال انتشار</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;">1369</td>
</tr>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">تاریخ توزیع</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;">1369/12/27</td>
</tr>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">تعداد قطعه در سری</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;">4</td>
</tr>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">تیراژ</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;">1/000/000</td>
</tr>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">قیمت اسمی</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;">80 ریال</td>
</tr>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">طراح</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;"></td>
</tr>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">دندانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;">13</td>
</tr>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">فیلیگران</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;">-----</td>
</tr>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">تعداد قطعات در ورق</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;">25</td>
</tr>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">چاپخانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;"></td>
</tr>
</tbody>
</table>
</div>]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<h2 class=" " dir="rtl">موضوع تمبر</h2>
<h2 id="firstHeading" class="firstHeading" lang="fa">نوروز</h2>
<div id="bodyContent" class="mw-body-content">
<div id="mw-content-text" class="mw-content-rtl" dir="rtl" lang="fa">
<div class="mw-parser-output">
<p><b>نوروز</b> نخستین روز <a title="گاه‌شماری هجری خورشیدی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D9%87%D8%AC%D8%B1%DB%8C_%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%B4%DB%8C%D8%AF%DB%8C">سال خورشیدی ایرانی</a> برابر با <a title="۱ فروردین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B1_%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D9%86">یکم فروردین ماه</a>، جشن آغاز سال نوی ایرانی و یکی از کهن‌ترین جشن‌های به جا مانده از دوران ایران باستان است. خاستگاه نوروز در <a title="تاریخ ایران باستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">ایران باستان</a> است و مردم مناطق گوناگون <a title="فلات ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%84%D8%A7%D8%AA_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">فلات ایران</a>، نوروز را جشن می گیرنددر بعضی مناطق ایران، پیوسته و بدون انقطاع در دوران مختلف قبل و بعد از اسلام زمان این جشن کم و بیش برگزار شده‌است. نوروز، در آغاز <a title="بهار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%B1">فصل بهار</a> است که امروزه به آن <a title="اعتدال بهاری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D9%84_%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%B1%DB%8C">برابری بهاری</a> می‌گویند.</p>
<p>نوروز در <a title="ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">ایران</a> و <a title="افغانستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">افغانستان</a> آغاز <a title="سال" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D9%84">سال</a> نو محسوب می‌شود و در برخی دیگر از کشورها یعنی <a title="تاجیکستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%AC%DB%8C%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">تاجیکستان</a>، <a title="روسیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87">روسیه</a>، <a title="قرقیزستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B1%D9%82%DB%8C%D8%B2%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">قرقیزستان</a>، <a title="قزاقستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B2%D8%A7%D9%82%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">قزاقستان</a>، <a title="سوریه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%88%D8%B1%DB%8C%D9%87">سوریه</a>، <a title="عراق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82">عراق</a>، <a title="گرجستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%B1%D8%AC%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">گرجستان</a>، <a title="جمهوری آذربایجان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86">جمهوری آذربایجان</a>، <a title="آلبانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C">آلبانی</a>، <a title="چین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%86%DB%8C%D9%86">چین</a>، <a title="ترکیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D9%87">ترکیه</a>، <a title="ترکمنستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">ترکمنستان</a>، <a title="هند" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%86%D8%AF">هند</a>، <a title="پاکستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">پاکستان</a> و <a title="ازبکستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B2%D8%A8%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">ازبکستان</a> تعطیل رسمی است و مردمان آن جشن را برپا می‌کنند.<sup id="cite_ref-16" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-16">[۱۶]</a></sup></p>
<p>نوروز به عنوان یک جشن قدیمی و کهن از اقوام متعددی در منطقه به ارث رسیده‌است و با رنگ و انگ ویژه، شناسنامه ایرانی به خود گرفته و از آن به عنوان نماد پیوند دهنده افراد و اقوام ایرانی و ملت ایران یاد می‌شود. نوروز، با عنوان رسمی «روز بین‌المللی نوروز»، توسط یونسکو به عنوان میراث فرهنگی و معنوی بشر به ثبت جهانی رسیده‌است.<sup id="cite_ref-17" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-17">[۱۷]</a></sup> این روز همچنین یکی از روزهای مقدس و اعیاد مذهبی زرتشتیان و بهاییان نیز به‌شمار می‌رود.</p>
</div>
</div>
<table class="infobox">
<caption class="infobox-title">جشن نوروز</caption>
<tbody>
<tr>
<th class="infobox-above" colspan="2"><a class="image" title="لوگوی یونسکو" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:UNESCO_logo.svg?uselang=fa"><img decoding="async" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bc/UNESCO_logo.svg/30px-UNESCO_logo.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bc/UNESCO_logo.svg/45px-UNESCO_logo.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bc/UNESCO_logo.svg/60px-UNESCO_logo.svg.png 2x" alt="لوگوی یونسکو" width="30" height="22" data-file-width="404" data-file-height="301" /></a> میراث فرهنگی و معنوی بشر</th>
</tr>
<tr>
<td class="infobox-image" colspan="2"><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Haft_Seen_1392.jpg?uselang=fa"><img fetchpriority="high" decoding="async" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/Haft_Seen_1392.jpg/250px-Haft_Seen_1392.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/Haft_Seen_1392.jpg/375px-Haft_Seen_1392.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/Haft_Seen_1392.jpg/500px-Haft_Seen_1392.jpg 2x" alt="Haft Seen 1392.jpg" width="250" height="256" data-file-width="1314" data-file-height="1345" /></a></p>
<div class="infobox-caption"><a class="mw-redirect" title="هفت سین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%81%D8%AA_%D8%B3%DB%8C%D9%86">هفت سین</a> یا سفره نوروزی</div>
</td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-header" colspan="2">جزئیات</th>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row">بخش</th>
<td class="infobox-data"><a title="آسیا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A7">آسیا</a> و <a title="اقیانوسیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87">اقیانوسیه</a></td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-header" colspan="2">اطلاعات یونسکو</th>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row">کد</th>
<td class="infobox-data"><a class="external text" href="http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&amp;pg=00011&amp;RL=00282" rel="nofollow">۰۰۲۸۲</a></td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row">تاریخ ثبت</th>
<td class="infobox-data">۲۰۰۹</td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row">معیار</th>
<td class="infobox-data">R.1 ,R.2 ,R.3 ,R.4 ,R.5</td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row">وضعیت</th>
<td class="infobox-data">پابرجا</td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-header" colspan="2">پانویس</th>
</tr>
<tr>
<td class="infobox-full-data" colspan="2">مرسوم در <span class="flagicon"><img decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ca/Flag_of_Iran.svg/23px-Flag_of_Iran.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ca/Flag_of_Iran.svg/35px-Flag_of_Iran.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ca/Flag_of_Iran.svg/46px-Flag_of_Iran.svg.png 2x" alt="" width="23" height="13" data-file-width="630" data-file-height="360" /> </span><a title="ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">ایران</a><br />
<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9a/Flag_of_Afghanistan.svg/23px-Flag_of_Afghanistan.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9a/Flag_of_Afghanistan.svg/35px-Flag_of_Afghanistan.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9a/Flag_of_Afghanistan.svg/45px-Flag_of_Afghanistan.svg.png 2x" alt="" width="23" height="15" data-file-width="900" data-file-height="600" /> </span><a title="افغانستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">افغانستان</a><br />
<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/36/Flag_of_Albania.svg/21px-Flag_of_Albania.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/36/Flag_of_Albania.svg/32px-Flag_of_Albania.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/36/Flag_of_Albania.svg/42px-Flag_of_Albania.svg.png 2x" alt="" width="21" height="15" data-file-width="980" data-file-height="700" /> </span><a title="آلبانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C">آلبانی</a><sup id="cite_ref-komunitetibektashi.org_1-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-komunitetibektashi.org-1">[۱]</a></sup><sup id="cite_ref-2" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-2">[۲]</a></sup><br />
<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Flag_of_Azerbaijan.svg/23px-Flag_of_Azerbaijan.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Flag_of_Azerbaijan.svg/35px-Flag_of_Azerbaijan.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Flag_of_Azerbaijan.svg/46px-Flag_of_Azerbaijan.svg.png 2x" alt="" width="23" height="12" data-file-width="1200" data-file-height="600" /> </span><a title="جمهوری آذربایجان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86">جمهوری آذربایجان</a><br />
<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg/23px-Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg/35px-Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg/45px-Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg.png 2x" alt="" width="23" height="15" data-file-width="900" data-file-height="600" /> </span><a title="چین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%86%DB%8C%D9%86">چین</a><sup id="cite_ref-3" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-3">[۳]</a></sup> (تنها تاجیک‌ها، اویغورها، قزاق‌ها، قرقیزها و ازبک‌ها)<br />
<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0f/Flag_of_Georgia.svg/23px-Flag_of_Georgia.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0f/Flag_of_Georgia.svg/35px-Flag_of_Georgia.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0f/Flag_of_Georgia.svg/45px-Flag_of_Georgia.svg.png 2x" alt="" width="23" height="15" data-file-width="900" data-file-height="600" /> </span><a title="گرجستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%B1%D8%AC%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">گرجستان</a><sup id="cite_ref-4" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-4">[۴]</a></sup><br />
<span class="flagicon"><a title="کردستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/35/Flag_of_Kurdistan.svg/23px-Flag_of_Kurdistan.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/35/Flag_of_Kurdistan.svg/35px-Flag_of_Kurdistan.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/35/Flag_of_Kurdistan.svg/45px-Flag_of_Kurdistan.svg.png 2x" alt="کردستان" width="23" height="15" data-file-width="900" data-file-height="600" /></a></span> <a class="mw-redirect" title="اقلیم کردستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%82%D9%84%DB%8C%D9%85_%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">اقلیم کردستان</a><sup id="cite_ref-IMFA_5-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-IMFA-5">[۵]</a></sup><br />
<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/53/Flag_of_Syria.svg/23px-Flag_of_Syria.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/53/Flag_of_Syria.svg/35px-Flag_of_Syria.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/53/Flag_of_Syria.svg/45px-Flag_of_Syria.svg.png 2x" alt="" width="23" height="15" data-file-width="900" data-file-height="600" /> </span><a title="سوریه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%88%D8%B1%DB%8C%D9%87">سوریه</a><sup id="cite_ref-damascusbureau.org_6-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-damascusbureau.org-6">[۶]</a></sup><sup id="cite_ref-7" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-7">[۷]</a></sup><sup id="cite_ref-8" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-8">[۸]</a></sup><br />
<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d3/Flag_of_Kazakhstan.svg/23px-Flag_of_Kazakhstan.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d3/Flag_of_Kazakhstan.svg/35px-Flag_of_Kazakhstan.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d3/Flag_of_Kazakhstan.svg/46px-Flag_of_Kazakhstan.svg.png 2x" alt="" width="23" height="12" data-file-width="1000" data-file-height="500" /> </span><a title="قزاقستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B2%D8%A7%D9%82%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">قزاقستان</a><sup id="cite_ref-stan_9-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-stan-9">[۹]</a></sup><br />
<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c7/Flag_of_Kyrgyzstan.svg/23px-Flag_of_Kyrgyzstan.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c7/Flag_of_Kyrgyzstan.svg/35px-Flag_of_Kyrgyzstan.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c7/Flag_of_Kyrgyzstan.svg/46px-Flag_of_Kyrgyzstan.svg.png 2x" alt="" width="23" height="14" data-file-width="1000" data-file-height="600" /> </span><a title="قرقیزستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B1%D9%82%DB%8C%D8%B2%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">قرقیزستان</a><sup id="cite_ref-stan_9-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-stan-9">[۹]</a></sup><br />
<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f3/Flag_of_Russia.svg/23px-Flag_of_Russia.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f3/Flag_of_Russia.svg/35px-Flag_of_Russia.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f3/Flag_of_Russia.svg/45px-Flag_of_Russia.svg.png 2x" alt="" width="23" height="15" data-file-width="900" data-file-height="600" /> </span><a title="روسیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87">روسیه</a><sup id="cite_ref-10" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-10">[۱۰]</a></sup><br />
<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d0/Flag_of_Tajikistan.svg/23px-Flag_of_Tajikistan.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d0/Flag_of_Tajikistan.svg/35px-Flag_of_Tajikistan.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d0/Flag_of_Tajikistan.svg/46px-Flag_of_Tajikistan.svg.png 2x" alt="" width="23" height="12" data-file-width="1200" data-file-height="600" /> </span><a title="تاجیکستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%AC%DB%8C%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">تاجیکستان</a><sup id="cite_ref-tajikistan_11-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-tajikistan-11">[۱۱]</a></sup><br />
<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b4/Flag_of_Turkey.svg/23px-Flag_of_Turkey.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b4/Flag_of_Turkey.svg/35px-Flag_of_Turkey.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b4/Flag_of_Turkey.svg/45px-Flag_of_Turkey.svg.png 2x" alt="" width="23" height="15" data-file-width="1200" data-file-height="800" /> </span><a title="ترکیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D9%87">ترکیه</a><sup id="cite_ref-Emma_12-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-Emma-12">[۱۲]</a></sup><br />
<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Flag_of_Turkmenistan.svg/23px-Flag_of_Turkmenistan.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Flag_of_Turkmenistan.svg/35px-Flag_of_Turkmenistan.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Flag_of_Turkmenistan.svg/45px-Flag_of_Turkmenistan.svg.png 2x" alt="" width="23" height="15" data-file-width="900" data-file-height="600" /> </span><a title="ترکمنستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">ترکمنستان</a><sup id="cite_ref-sitara.com_13-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-sitara.com-13">[۱۳]</a></sup><br />
<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/41/Flag_of_India.svg/23px-Flag_of_India.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/41/Flag_of_India.svg/35px-Flag_of_India.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/41/Flag_of_India.svg/45px-Flag_of_India.svg.png 2x" alt="" width="23" height="15" data-file-width="900" data-file-height="600" /> </span><a title="هند" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%86%D8%AF">هند</a><sup id="cite_ref-www.iranicaonline.org_14-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-www.iranicaonline.org-14">[۱۴]</a></sup> (تنها <a title="پارسیان هند" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D9%87%D9%86%D8%AF">پارسیان</a> و شیعیان)<br />
<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/84/Flag_of_Uzbekistan.svg/23px-Flag_of_Uzbekistan.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/84/Flag_of_Uzbekistan.svg/35px-Flag_of_Uzbekistan.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/84/Flag_of_Uzbekistan.svg/46px-Flag_of_Uzbekistan.svg.png 2x" alt="" width="23" height="12" data-file-width="1000" data-file-height="500" /> </span><a title="ازبکستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B2%D8%A8%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">ازبکستان</a><br />
<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/32/Flag_of_Pakistan.svg/23px-Flag_of_Pakistan.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/32/Flag_of_Pakistan.svg/35px-Flag_of_Pakistan.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/32/Flag_of_Pakistan.svg/45px-Flag_of_Pakistan.svg.png 2x" alt="" width="23" height="15" data-file-width="900" data-file-height="600" /> </span><a title="پاکستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">پاکستان</a><sup id="cite_ref-15" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-15">[۱۵]</a></sup><br />
نوروز، همچنین توسط مهاجرینِ از کشورهای بالا در کشورهای زیر پاس داشته می‌شود:<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cf/Flag_of_Canada.svg/23px-Flag_of_Canada.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cf/Flag_of_Canada.svg/35px-Flag_of_Canada.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cf/Flag_of_Canada.svg/46px-Flag_of_Canada.svg.png 2x" alt="" width="23" height="12" data-file-width="1200" data-file-height="600" /> </span><a title="کانادا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%A7%D9%86%D8%A7%D8%AF%D8%A7">کانادا</a><br />
<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a4/Flag_of_the_United_States.svg/23px-Flag_of_the_United_States.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a4/Flag_of_the_United_States.svg/35px-Flag_of_the_United_States.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a4/Flag_of_the_United_States.svg/46px-Flag_of_the_United_States.svg.png 2x" alt="" width="23" height="12" data-file-width="1235" data-file-height="650" /> </span><a title="ایالات متحده آمریکا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D9%87_%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7">ایالات متحده آمریکا</a><br />
<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/88/Flag_of_Australia_%28converted%29.svg/23px-Flag_of_Australia_%28converted%29.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/88/Flag_of_Australia_%28converted%29.svg/35px-Flag_of_Australia_%28converted%29.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/88/Flag_of_Australia_%28converted%29.svg/46px-Flag_of_Australia_%28converted%29.svg.png 2x" alt="" width="23" height="12" data-file-width="1280" data-file-height="640" /> </span><a title="استرالیا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%A7">استرالیا</a><br />
<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/ba/Flag_of_Germany.svg/23px-Flag_of_Germany.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/ba/Flag_of_Germany.svg/35px-Flag_of_Germany.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/ba/Flag_of_Germany.svg/46px-Flag_of_Germany.svg.png 2x" alt="" width="23" height="14" data-file-width="1000" data-file-height="600" /> </span><a title="آلمان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86">آلمان</a><br />
<span class="flagicon"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbborder" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/Flag_of_the_United_Kingdom.svg/23px-Flag_of_the_United_Kingdom.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/Flag_of_the_United_Kingdom.svg/35px-Flag_of_the_United_Kingdom.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/Flag_of_the_United_Kingdom.svg/46px-Flag_of_the_United_Kingdom.svg.png 2x" alt="" width="23" height="12" data-file-width="1200" data-file-height="600" /> </span><a title="بریتانیا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7">بریتانیا</a></td>
</tr>
</tbody>
</table>
<div class="mw-parser-output"></div>
<div>
<p>جشن نوروز با <a class="mw-redirect" title="تحویل سال" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%AD%D9%88%DB%8C%D9%84_%D8%B3%D8%A7%D9%84">تحویل سال</a> یا لحظهٔ برابری <a title="اعتدال بهاری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D9%84_%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%B1%DB%8C">اعتدال بهاری</a> آغاز می‌شود؛ لحظه‌ای که <a title="خورشید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%B4%DB%8C%D8%AF">خورشید</a> در سیر ظاهری خود در ابتدای <a title="برج حمل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%B1%D8%AC_%D8%AD%D9%85%D9%84">برج حمل</a>، از <a title="استوا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%88%D8%A7">استوای</a> <a title="زمین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86">زمین</a> گذشته و برابری روز و شب رخ می‌دهد.<sup id="cite_ref-18" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-18">[۱۸]</a></sup> در گاه‌شماری هجری خورشیدی، لحظهٔ تحویل سال، تعیین‌کنندهٔ نخستین روز (<i>هرمز روز</i> یا <i>اورمزد روز</i>) از ماه <a title="فروردین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D9%86">فروردین</a> است. چنانچه آغاز سال، قبل از <a title="ظهر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B8%D9%87%D8%B1">ظهر</a> و در نیمهٔ اول شبانه‌روز تحویل شود، همان‌روز نوروز است و اگر تحویل سال بعد از ظهر باشد، فردای آن روز، نوروز است. نوروز در <a class="mw-redirect" title="گاه‌شماری گرگوری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%DA%AF%D8%B1%DA%AF%D9%88%D8%B1%DB%8C">تقویم میلادی</a> در بیشتر سال‌ها با ۲۱ و گاه ۲۰ و به‌ندرت ۲۲ مارس مطابقت دارد.<sup id="cite_ref-autogenerated4_19-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-autogenerated4-19">[۱۹]</a></sup></p>
<p>در کشورهایی مانند <a title="ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">ایران</a> و <a title="افغانستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">افغانستان</a> که گاه‌شماری هجری خورشیدی به کار برده می‌شود، نوروز، روز آغاز سال نو است. اما در کشورهای <a class="mw-redirect" title="آسیای میانه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A7%DB%8C_%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87">آسیای میانه</a> و <a title="قفقاز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D9%81%D9%82%D8%A7%D8%B2">قفقاز</a>، تقویم میلادی متداول است و نوروز به عنوان آغاز فصل <a title="بهار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%B1">بهار</a> جشن گرفته می‌شود و روز آغاز سال محسوب نمی‌شود.<sup id="cite_ref-20" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-20">[۲۰]</a></sup> ایرانیان نوروز را آغازگر رستاخیز طبیعت، گاه رویش و زایش باغ و بوستان می‌دانند و بر این باور هستند که در نوروز، همزمان با طبیعت، باید روزگار نو و جدیدی را با روان و نگرش نو، در تن‌پوش تازه ای آغاز کنند.<sup id="cite_ref-21" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-21">[۲۱]</a></sup></p>
<h2></h2>
<p>واژه نوروز، از <a class="mw-redirect" title="فارسی میانه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C_%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87">فارسی میانه</a> nwklwc (آوانویسی: nōgrōz) است که برگرفته از <a title="زبان اوستایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%DB%8C%DB%8C">زبان اوستایی</a> بوده. مورخان، معادل اوستایی آن را <span lang="ae">𐬥𐬀𐬎𐬎𐬀𐬐𐬀 𐬭𐬀𐬊𐬗𐬀𐬵</span> navaka raocah حدس می‌زنند نوگ روچ در دوره‌های بعد به نوروژ و سپس به نوروز تغییر یافته‌است.<sup id="cite_ref-22" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-22">[۲۲]</a></sup></p>
<p>امروزه در فارسی این واژه در دو معنی به‌کار می‌رود:<sup id="cite_ref-23" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-23">[۲۳]</a></sup></p>
<p>۱) نوروز عام: روز آغاز اعتدال بهاری (برابری شب و روز) و آغاز سال نو<br />
۲) نوروز خاص: روز ششم فروردین با نام «روز خرداد»</p>
<p>ایرانیان باستان از نوروز به عنوان «ناوا سرِدا» به معنی <i>سال نو</i> یاد می‌کردند. مردمان ایرانی <a class="mw-redirect" title="آسیای میانه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A7%DB%8C_%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87">آسیای میانه</a> مانند <a class="mw-redirect" title="سغدیانوس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%BA%D8%AF%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%B3">سغدیان</a> و خوارزمیان، نوروز را <i>نوسارد</i> و <i>نوسارجی</i>، به معنای <i>سال نو</i> می‌نامیدند.<sup id="cite_ref-autogenerated13_24-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-autogenerated13-24">[۲۴]</a></sup></p>
<p>در متن‌های گوناگون <a class="mw-redirect" title="زبان لاتین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86_%D9%84%D8%A7%D8%AA%DB%8C%D9%86">لاتین</a>، بخش نخست واژه نوروز با املای <i>No</i>, <i>Now</i>, <i>Nov</i> وNew <i>Naw</i> و بخش دوم آن با املای <i>Ruz</i>, <i>Rooz</i> و <i>Rouz</i> نوشته شده‌است. در برخی از موارد، این دو بخش پشت سر هم و در برخی نیز با فاصله نوشته می‌شوند. در کشورهای مختلف تلفظ نوروز متفاوت است. در شهر لکنو <a title="هند" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%86%D8%AF">هند</a> که هر ساله نوروز برگزار می‌شود و هفته‌نامه‌ای هم با نام نوروز دارد آن را به صورت Nauroz تلفظ می‌کنند که به تلفظ <a class="mw-redirect" title="زبان دری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86_%D8%AF%D8%B1%DB%8C">زبان دری</a> نزدیک است. به باور <a title="احسان یارشاطر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%86_%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D8%B7%D8%B1">احسان یارشاطر</a>، بنیان‌گذار <a title="دانشنامه ایرانیکا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%DA%A9%D8%A7">دانشنامه ایرانیکا</a>، نگارش این واژه در <a class="mw-redirect" title="الفبای لاتین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%A8%D8%A7%DB%8C_%D9%84%D8%A7%D8%AA%DB%8C%D9%86">الفبای لاتین</a> با توجه به قواعد <a title="آواشناسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%88%D8%A7%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C">آواشناسی</a>، به شکل <i>Nowruz</i> توصیه می‌شود (که البته وی تلفظ فارسی ایران را مبنا قرار داده‌است). این شکل از املای واژه نوروز، هم‌اکنون در نوشته‌های <a title="یونسکو" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D9%88%D9%86%D8%B3%DA%A9%D9%88">یونسکو</a> و بسیاری از متون سیاسی به کار می‌رود.<sup id="cite_ref-25" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-25">[۲۵]</a></sup></p>
<p>نوروز در <a class="mw-redirect" title="فارسی میانه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C_%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87">فارسی میانه</a> <span class="IPA" dir="ltr" title="نمایش به الفبای آوانگاری بین‌المللی (آی‌پی‌ای)‏">/no:g ro:z/</span> بوده‌است. در <a class="mw-redirect" title="فارسی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">فارسی ایران</a> این واژه به صورت <span class="IPA" dir="ltr" title="نمایش به الفبای آوانگاری بین‌المللی (آی‌پی‌ای)‏">[nou̯ɾu:z]</span> (در گفتار عامیانه، <span class="IPA" dir="ltr" title="نمایش به الفبای آوانگاری بین‌المللی (آی‌پی‌ای)‏">[no:ɾu:z]</span>)، در <a title="فارسی افغانستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C_%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">فارسی افغانستان</a> به صورت <span class="IPA" dir="ltr" title="نمایش به الفبای آوانگاری بین‌المللی (آی‌پی‌ای)‏">[næu̯ɾo:z]</span> و در <a title="فارسی تاجیکی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C_%D8%AA%D8%A7%D8%AC%DB%8C%DA%A9%DB%8C">فارسی تاجیکی</a> به صورت <span class="IPA" dir="ltr" title="نمایش به الفبای آوانگاری بین‌المللی (آی‌پی‌ای)‏">[næu̯ɾʉz]</span> یا <span class="IPA" dir="ltr" title="نمایش به الفبای آوانگاری بین‌المللی (آی‌پی‌ای)‏">[næu̯ɾɵz]</span> تلفظ می‌شود (تلفظ‌ها به <a class="mw-redirect" title="آی‌پی‌ای" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%DB%8C%E2%80%8C%D9%BE%DB%8C%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C">آی‌پی‌ای</a> هستند).</p>
<h2></h2>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D8%B3%D9%81%D8%B1%D9%87_7_%D8%B3%DB%8C%D9%86_%DA%98%D8%A7%D9%BE%D9%86.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/57/%D8%B3%D9%81%D8%B1%D9%87_7_%D8%B3%DB%8C%D9%86_%DA%98%D8%A7%D9%BE%D9%86.jpg/220px-%D8%B3%D9%81%D8%B1%D9%87_7_%D8%B3%DB%8C%D9%86_%DA%98%D8%A7%D9%BE%D9%86.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/57/%D8%B3%D9%81%D8%B1%D9%87_7_%D8%B3%DB%8C%D9%86_%DA%98%D8%A7%D9%BE%D9%86.jpg/330px-%D8%B3%D9%81%D8%B1%D9%87_7_%D8%B3%DB%8C%D9%86_%DA%98%D8%A7%D9%BE%D9%86.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/57/%D8%B3%D9%81%D8%B1%D9%87_7_%D8%B3%DB%8C%D9%86_%DA%98%D8%A7%D9%BE%D9%86.jpg/440px-%D8%B3%D9%81%D8%B1%D9%87_7_%D8%B3%DB%8C%D9%86_%DA%98%D8%A7%D9%BE%D9%86.jpg 2x" alt="" width="220" height="293" data-file-width="960" data-file-height="1280" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>سفره نوروزی یا ۷سین</p>
</div>
</div>
</div>
<p>باور پذیرفته این است که نوروز و چهارشنبه‌سوری» از جشن‌هایی است که از روزگاران کهن بینِ ایرانیان رواج داشته و در بسیاری از مناطق ایران مستمر و بدون انقطاع ادامه یافته‌است و مانندِ مهرگان»، «سده»، «چراغ برات» <a title="شب برات" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%A8_%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AA">شب برات</a>، و «<a class="mw-redirect" title="یلدا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7">یلدا</a>» ریشه در اساطیر و فرهنگِ بسیار کهن ایرانیان دارد و دارای آداب و رسوم ویژه است. جشنها در ابتدا خیلی ساده بوده‌اند و به مرور چیزهایی بر آن افزوده شده‌است اما پایه و اساس جشنهای ایرانی دو موضوع مهم بوده‌است:</p>
<ol>
<li>حرکات خورشید که به آن چرخ گردون می گفتندو بطور مشخص چهار جشن ایرانی با آن پیوند دارد، نوروز برابری شب و روز. <a class="mw-redirect" title="یلدا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7">یلدابزرگترین</a> شب. تموز یا تیرگان بزرگترین روز و <a title="مهرگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86">مهرگان</a> برابری شب و روز پاییزی.</li>
<li>پایه دوم: روح اجدادی است زیرا مردمان قدیم اعتقاد داشتند که در روزهای ویژه ای روح مردگان (فروهر) به دیدار اقوام می‌آید در جشن‌های ایرانی روح مردگان هم بازمی‌گردند اما جشنهای دیگری نیز با ارواح مردگان پیوند دارند که امروزه در ایران رونق ندارند اما در آیینهای هندویی و بودایی ادامه دارند مانند <a class="new" title="چراغ برات (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%DA%86%D8%B1%D8%A7%D8%BA_%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%AA&amp;action=edit&amp;redlink=1">چراغ برات</a> (روشنایی) که در بودایی <a title="ابن" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%A8%D9%86">ابن</a> (بون) نام دارد.</li>
</ol>
<p>امروزه جَشن و دَشن و «سور» همگی به معنایِ جشن، شادمانی بکار می‌رود اما در فارسی کهن و زبان پهلوی «سوری» به چم&#8221; سرخ بوده واژه سول به معنای خورشید sul از همین خانواده است در زبانِ فارسی گُلِ سوری و سهروردی (وَرد یعنی گل) به معنیِ گُلِ سرخ از همین ریشه است. .<sup id="cite_ref-26" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-26">[۲۶]</a></sup> .<sup id="cite_ref-27" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-27">[۲۷]</a></sup></p>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Marriage_of_Inanna_and_Dumuzi.png?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cc/Marriage_of_Inanna_and_Dumuzi.png/220px-Marriage_of_Inanna_and_Dumuzi.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/cc/Marriage_of_Inanna_and_Dumuzi.png 1.5x" alt="" width="220" height="353" data-file-width="250" data-file-height="401" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>نقش برجسته‌ای از ازدواج <a title="دموزی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%85%D9%88%D8%B2%DB%8C">دموزی</a> (ایزدگیاهی در اسطوره سومری) با <a title="اینانا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%86%D8%A7">اینانا</a> (الههٔ باروری). به نظر می‌رسد دو روایت ایرانی (داستان سیاوش) و هندی (اسطوره <a title="رام" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D8%A7%D9%85">رام</a> و <a title="سیتا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AA%D8%A7">سیتا</a>) خود با روایت کهنِ بین‌النهرینی دموزی و اینانا مربوط هستند و ارتباط فرهنگی کلّ منطقه را گزارش می‌دهد.<sup id="cite_ref-28" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-28">[۲۸]</a></sup></p>
</div>
</div>
</div>
<div class="hatnote navigation-not-searchable relarticle mainarticle" role="note"></div>
<p>منشأ و زمان پیدایش نوروز، به درستی معلوم نیست. برخی از روایت‌های تاریخی، آغاز نوروز را به <a title="تمدن بابل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86_%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D9%84">بابلیان</a> نسبت می‌دهد. بر طبق این روایت‌ها، رواج نوروز در ایران به سال ۵۳۸ (قبل از میلاد) یعنی زمان حمله <a title="کوروش بزرگ" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B4_%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF">کوروش بزرگ</a> به <a title="بابل (دولت‌شهر)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D9%84_(%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA%E2%80%8C%D8%B4%D9%87%D8%B1)">بابل</a> بازمی‌گردد. مردم <a title="بابل (دولت‌شهر)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D9%84_(%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA%E2%80%8C%D8%B4%D9%87%D8%B1)">بابل</a> از دوران‌های بسیار قدیم، روز اول سال را، عموماً در <a title="اعتدال بهاری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D9%84_%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%B1%DB%8C">اعتدال بهاری</a> (۲۱ <a title="مارس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%B3">مارس</a>) جشن می‌گرفتند. این زمان اول بهار و آغاز فصل نو است، زمانی که طبیعت از خواب زمستانی بیدار می‌شود، در حقیقت آغاز سال نو بود. از لوحه‌ها چنین بر می‌آید که این جشن تقریباً از ۲۳۴۰ سال، پیش از میلاد، شناخته شده بود.<sup id="cite_ref-29" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-29">[۲۹]</a></sup> مری بویس معتقد است که ایرانیان از دیرباز، بر اساس آیین میتراییسم، جشنهای بزرگی چون جشنهای بهاره و پاییز <a title="مهرگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86">مهرگان</a> را بر گزار می‌کردند ولی شکوه جشن بهاره بابلیان، ممکن است موجب رهنمود ایرانیان به برگزاری جشن سال نو در این ایام شده باشد.<sup id="cite_ref-30" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-30">[۳۰]</a></sup> عید آغاز سال در <a class="mw-redirect" title="بین‌النهرین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%86">بین‌النهرین</a> (<a title="بابل (دولت‌شهر)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D9%84_(%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA%E2%80%8C%D8%B4%D9%87%D8%B1)">بابل</a> و <a title="آشور" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%B4%D9%88%D8%B1">آشور</a>) و همچنین در <a class="mw-redirect" title="عیلام" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%85">عیلام</a> در اصل بازگشت ایزدِ شهید شونده، <a title="دموزی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%85%D9%88%D8%B2%DB%8C">دُموزی</a> بود که معتقدان نظر داشتند او هر ساله می‌میرد و بار دیگر به حیات برمی‌گردد. مرگ او مرگ جهان گیاهان و حیات مجدد او حیات مجدد جهان گیاهی بود. سپس در پی عزاداری‌هایی که برای ایزدِ شهید شونده، مظهر برکت، مظهر زندگی و مرگ جهان گیاهی انجام می‌شد، اشک‌های بسیاری ریخته می‌شد که این اشک‌های ریخته شده نماد باران و نوعی جادوی باران‌آوری و آب بود، در پی این عزاداری و اشک ریختن‌ها بود که ایزدِ به شهادت رفته بار دیگر در روز نوروز زنده می‌شد و زندگی از سر می‌گرفت.<sup id="cite_ref-31" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-31">[۳۱]</a></sup></p>
<p><a class="mw-redirect" title="فینیقی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%DB%8C%D9%86%DB%8C%D9%82%DB%8C">فینیقی‌ها</a> در آغاز بهار مراسمی داشتند به نام مراسمِ <a title="آدونیس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%AF%D9%88%D9%86%DB%8C%D8%B3">آدونیس</a>. آدونیس یک روح گیاهی است که مرگ و بازگشت او به زندگی معرف خواب طبیعت در زمستان و احیای آن در بهار است. آدونیس از درختی به دنیا آمد و مردم روغن آن درخت را در جشن مربوط به روز سال که اول اعتدال ربیعی بوده به کار می‌بردند. از مشخصات جشن کاشت بذرهای سبز در ظرف‌های گلدان بود. این رسم هنوز در بین مسیحیان <a title="قبرس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%A8%D8%B1%D8%B3">قبرسی</a> معمول است. مردم این ظرف‌های سبز را باغ‌های آدونیس می‌نامیدند. سپس بعد از چند روز سوگواری، این سبزه‌ها را به دریاها یا آب‌های روان می‌انداختند. غرض اصلی از این تشریفات تحریک باروری زمین و رشد نباتات بوده‌است و مقصود از به آب انداختن سبزی‌ها تأمین باران بوده‌است.<sup id="cite_ref-32" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-32">[۳۲]</a></sup><sup id="cite_ref-33" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-33">[۳۳]</a></sup><sup id="cite_ref-34" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-34">[۳۴]</a></sup> همچنین در برخی از روایت‌ها، از <a title="زرتشت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%AA">زرتشت</a> به‌عنوان بنیان‌گذار نوروز نام برده شده‌است.<sup id="cite_ref-35" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-35">[۳۵]</a></sup></p>
<h3></h3>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Nowruz_Zoroastrian.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/46/Nowruz_Zoroastrian.jpg/220px-Nowruz_Zoroastrian.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/46/Nowruz_Zoroastrian.jpg/330px-Nowruz_Zoroastrian.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/46/Nowruz_Zoroastrian.jpg/440px-Nowruz_Zoroastrian.jpg 2x" alt="" width="220" height="134" data-file-width="2500" data-file-height="1523" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p><a title="سنگ‌نگاره" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%86%DA%AF%E2%80%8C%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%D9%87">سنگ‌نگارهای</a> در <a title="تخت جمشید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%AE%D8%AA_%D8%AC%D9%85%D8%B4%DB%8C%D8%AF">تخت جمشید</a> که نمادی از نوروز <a class="mw-redirect" title="زرتشتیان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D9%86">زرتشتیان</a> را نشان می‌دهد. در <a title="اعتدال بهاری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D9%84_%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%B1%DB%8C">اعتدال بهاری</a> در روز نخست نوروز، نیرو و توان <a title="شیر (گربه‌سان)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%DB%8C%D8%B1_(%DA%AF%D8%B1%D8%A8%D9%87%E2%80%8C%D8%B3%D8%A7%D9%86)">شیر</a> و <a title="گاو" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%A7%D9%88">گاو</a> در حال نبرد برابر است. شیر نماد <a title="خورشید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%B4%DB%8C%D8%AF">خورشید</a> و گاو نماد <a title="زمین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86">زمین</a> است.</p>
</div>
</div>
</div>
<p>در برخی از متن‌های کهن ایران از جمله <a title="شاهنامه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87">شاهنامه فردوسی</a> و <a title="تاریخ طبری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE_%D8%B7%D8%A8%D8%B1%DB%8C">تاریخ طبری</a>، <a title="جمشید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%85%D8%B4%DB%8C%D8%AF">جمشید</a> و در برخی دیگر از متن‌ها، <a title="کیومرث" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%DB%8C%D9%88%D9%85%D8%B1%D8%AB">کیومرث</a> به عنوان پایه‌گذار نوروز معرفی شده‌است.<sup id="cite_ref-autogenerated10_36-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-autogenerated10-36">[۳۶]</a></sup> پدیدآوری نوروز در <a title="شاهنامه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87">شاهنامه</a>، بدین گونه روایت شده‌است که: <a class="mw-disambig" title="جم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%85">جم</a>(<a title="یما" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D9%85%D8%A7">یما</a>) در حال گذشتن از آذربایجان، بر روی تخت جمشیدی <a title="ارگ جمشید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%DA%AF_%D8%AC%D9%85%D8%B4%DB%8C%D8%AF">ارگ جمشید</a> در آنجا فرود آمد و با <a title="تاج" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%AC">تاجی</a> زرین بر روی تخت نشست با رسیدن نور خورشید به تاج زرین او، جهان نورانی شد و مردم شادمانی کردند و آن روز را <i>روز نو</i> و جم را <a title="جمشید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%85%D8%B4%DB%8C%D8%AF">جمشید</a> نامیدند.<sup id="cite_ref-autogenerated13_24-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-autogenerated13-24">[۲۴]</a></sup> مهم‌ترین چهره‌های اسطوره‌ای مانند جمشید، سیاوش و کیخسرو پیوندی نزدیک با نوروز دارند. نوروز روز پیروزی بزرگ جمشید بر دیوان است که نماد پلیدی‌هایی چون سرما، تاریکی، جهالت و خشونت بودند. عروج جمشید و عروج کیخسرو در این روز اتفاق افتاد که تفاسیر گوناگونی را به همراه دارد. در این روز جمشید جهان غیب را در <a class="mw-redirect" title="جام جهان‌نما" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A7%D9%85_%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D9%86%D9%85%D8%A7">جام جهان‌نما</a> مشاهده کرد. همان جامی که در آن کیخسرو جای بیژن را مشاهده کرد و رستم را به دنبال او فرستاد. اما حکایت دگردیسی و بازآفرینی سیاوش، حکایتی ویژه است که با روایت‌هایی مانند آدونیس، پرسفون، ازیریس یا تمرز قابل مقایسه است.</p>
<h3></h3>
<p>در <a class="mw-redirect" title="سنگ نوشته" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%86%DA%AF_%D9%86%D9%88%D8%B4%D8%AA%D9%87">سنگ‌نوشته‌های</a> به‌جا مانده از دوران هخامنشیان، به‌طور مستقیم اشاره‌ای به برگزاری نوروز نشده‌است.<sup id="cite_ref-37" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-37">[۳۷]</a></sup> اما بررسی‌ها بر روی این سنگ‌نوشته‌ها نشان می‌دهد که <a class="mw-redirect" title="هخامنشیان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D8%B4%DB%8C%D8%A7%D9%86">هخامنشیان</a> با جشن‌های نوروز آشنا بودند.<sup id="cite_ref-38" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-38">[۳۸]</a></sup></p>
<p>برخی گمان دارند که کوروش بزرگ، نوروز را در سال ۵۳۸ (قبل از میلاد)، جشن ملی اعلام کرد<sup id="cite_ref-39" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-39">[۳۹]</a></sup> و در این روز برنامه‌هایی برای ترفیع سربازان، پاکسازی مکان‌های همگانی و خانه‌های شخصی و بخشش محکومان اجرا می‌نمود.<sup id="cite_ref-40" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-40">[۴۰]</a></sup> به این گمان، این آیین‌ها در زمان دیگر پادشاهان هخامنشی نیز برگزار می‌شد. گفته می‌شود که در زمان <a title="داریوش بزرگ" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B4_%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF">داریوش یکم</a>، مراسم نوروز در <a title="تخت جمشید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%AE%D8%AA_%D8%AC%D9%85%D8%B4%DB%8C%D8%AF">تخت جمشید</a> برگزار می‌شد و جشن نوروز را با شکوه برپا می‌کردند.<sup id="cite_ref-41" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-41">[۴۱]</a></sup><sup id="cite_ref-autogenerated12_42-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-autogenerated12-42">[۴۲]</a></sup> داریوش اول هخامنشی سکه‌ای از جنس طلا ضرب نمود که در یک سوی آن سربازی در حال تیراندازی نشان داده شده‌است و گمان می‌رود که به مناسبت نوروز سال ۴۱۶ (قبل از میلاد) بوده باشد.<sup id="cite_ref-autogenerated10_36-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-autogenerated10-36">[۳۶]</a></sup></p>
<p>برخی از پژوهشگران (هرتسفلد، کرفتر، اردمن، گیرشمن و پرادا) مدعی هستند که تخت جمشید برای انجام مراسم نوروز ساخته شده‌است؛ در حالی دیگر پژوهشگران (نیلاندر، کامایر، موسوی) هرگونه مدرکی برای جشن گرفتن نوروز در دوره هخامنشی را انکار می‌کنند.<sup id="cite_ref-43" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-43">[۴۳]</a></sup></p>
<p>در دوران <a class="mw-redirect" title="هخامنشی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D8%B4%DB%8C">هخامنشی</a>، جشن نوروز در بازهٔ زمانی میان ۲۱ <a title="اسفند" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D9%81%D9%86%D8%AF">اسفند</a> تا ۱۹ <a title="اردیبهشت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D8%A8%D9%87%D8%B4%D8%AA">اردیبهشت</a> برگزار می‌شد.<sup id="cite_ref-autogenerated12_42-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-autogenerated12-42">[۴۲]</a></sup></p>
<h3></h3>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Takht_baran.png?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c9/Takht_baran.png/220px-Takht_baran.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c9/Takht_baran.png/330px-Takht_baran.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c9/Takht_baran.png/440px-Takht_baran.png 2x" alt="" width="220" height="310" data-file-width="1833" data-file-height="2585" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>تخت بران در کتاب ژ شاردن (آمستردام ۱۷۳۵)</p>
</div>
</div>
</div>
<p>در زمان <a class="mw-redirect" title="اشکانیان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B4%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86">اشکانیان</a> و <a class="mw-redirect" title="ساسانیان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86">ساسانیان</a> نیز نوروز گرامی داشته می‌شد. در این دوران، جشن‌های متعددی در طول یک سال برگزار می‌شد که مهم‌ترین آن‌ها نوروز و <a title="مهرگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86">مهرگان</a> بود. برگزاری جشن نوروز در دوران ساسانیان، چند روز (دست کم شش روز) طول می‌کشید و به دو دوره <i>نوروز کوچک</i> و <i>نوروز بزرگ</i> تقسیم می‌شد. نوروز کوچک یا نوروز عامه به مدت پنج روز، از یکم تا پنجم فروردین گرامی داشته می‌شد و روز ششم فروردین (خرداد روز)، جشن نوروز بزرگ یا نوروز خاصه برپا می‌شد.<sup id="cite_ref-44" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-44">[۴۴]</a></sup> در هر یک از روزهای نوروز عامه، طبقه‌ای از طبقات مردم (دهقانان، روحانیان، سپاهیان، پیشه‌وران و اشراف) به دیدار <a title="شاه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%A7%D9%87">شاه</a> می‌آمدند و شاه به سخنان آن‌ها گوش می‌داد و برای حل مشکلات آن‌ها دستور صادر می‌کرد. در روز ششم، شاه حق طبقات گوناگون مردم را ادا کرده بود و در این روز، تنها نزدیکان شاه به حضور وی می‌آمدند.<sup id="cite_ref-autogenerated9_45-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-autogenerated9-45">[۴۵]</a></sup></p>
<p>شواهدی وجود دارد که در دوران ساسانی سال‌های کبیسه رعایت نمی‌شده‌است. روز برگزاری مراسم نوروز در هر دوره ۴ ساله، یک روز از موعد اصلی خود (آغاز <a title="برج حمل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%B1%D8%AC_%D8%AD%D9%85%D9%84">برج حمل</a>) عقب می‌ماند و در نتیجه زمان نوروز در این دوران همواره ثابت نبود و در فصل‌های گوناگون سال جاری بود.<sup id="cite_ref-autogenerated1_46-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-autogenerated1-46">[۴۶]</a></sup></p>
<p><a title="اردشیر بابکان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DB%8C%D8%B1_%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DA%A9%D8%A7%D9%86">اردشیر بابکان</a>، بنیان‌گذار سلسله ساسانیان، در سال ۲۳۰ میلادی از دولت <a title="روم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D9%85">روم</a> که از وی شکست خورده بود، خواست که نوروز را در این کشور به رسمیت بشناسند. این درخواست مورد پذیرش <a title="سنای روم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%86%D8%A7%DB%8C_%D8%B1%D9%88%D9%85">سنای روم</a> قرار گرفت و نوروز در قلمرو روم به Lupercal معروف شد.<sup id="cite_ref-autogenerated10_36-2" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-autogenerated10-36">[۳۶]</a></sup></p>
<p>در دوران ساسانیان، ۲۵ روز پیش از آغاز بهار، در دوازده ستون که از <a title="خشت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%B4%D8%AA">خشت</a> خام برپا می‌کردند، انواع <a title="حبوبات" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%A8%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%AA">حبوبات</a> و <a title="غلات" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%BA%D9%84%D8%A7%D8%AA">غلات</a> (<a title="برنج" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%B1%D9%86%D8%AC">برنج</a>، <a title="گندم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D9%86%D8%AF%D9%85">گندم</a>، <a title="جو (گیاه)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%88_(%DA%AF%DB%8C%D8%A7%D9%87)">جو</a>، <a title="نخود" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%AE%D9%88%D8%AF">نخود</a>، <a title="ارزن" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D9%86">ارزن</a>، و <a title="لوبیا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D8%A8%DB%8C%D8%A7">لوبیا</a>) را می‌کاشتند و تا روز شانزدهم فروردین آن‌ها را پابرجا نگه می‌داشتند. هر کدام از این گیاهان که بارورتر شود، در آن سال محصول بهتری خواهد داد. در این دوران، همچنین متداول بود که در بامداد نوروز، مردم به یکدیگر آب بپاشند.<sup id="cite_ref-autogenerated9_45-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-autogenerated9-45">[۴۵]</a></sup> از زمان <a title="هرمز یکم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%B2_%DB%8C%DA%A9%D9%85">هرمز اول</a> مرسوم شد که مردم در شب نوروز <a title="آتش" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%AA%D8%B4">آتش</a> روشن نمایند.<sup id="cite_ref-autogenerated9_45-2" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-autogenerated9-45">[۴۵]</a></sup> همچنین از زمان <a title="هرمز دوم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%B2_%D8%AF%D9%88%D9%85">هرمز دوم</a>، رسم دادن <a title="سکه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DA%A9%D9%87">سکه</a> در نوروز به‌عنوان <a title="عیدی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%DB%8C%D8%AF%DB%8C">عیدی</a> متداول شد.<sup id="cite_ref-autogenerated10_36-3" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-autogenerated10-36">[۳۶]</a></sup></p>
<h3></h3>
<div class="hatnote navigation-not-searchable boilerplate seealso" role="note"></div>
<p>در میان همهٔ جشن‌هایی که پس از اسلام در ایران به دلیل بی‌توجهی فرمانروایان و مخالفت اسلام‌گرایان به فراموشی سپرده شدند، نوروز توانست جایگاه خود را به عنوان جشنی ملی در ایران حفظ کند. دلیل پایدار ماندن نوروز در فرهنگ ایرانی را می‌توان پیوند عمیق آن با آیین‌های ایرانی، تاریخ این کشور، و حافظه فرهنگی ایرانیان دانست.<sup id="cite_ref-47" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-47">[۴۷]</a></sup></p>
<p>گفته می‌شود که <a title="حمله اعراب به ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87_%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D8%A8_%D8%A8%D9%87_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">عرب‌های فاتح ایران</a>، پایتخت شاهنشاهی ساسانی را در روز نوروز تسخیر کردند. پس از آن، آن‌ها مالیات سنگینی بر برگزاری دو جشن نوروز و مهرگان وضع کردند. خلفای دو پادشاهی <a title="امویان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%85%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86">امویه</a> و <a class="mw-redirect" title="خلافت عباسیان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%AA_%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%86">عباسی</a> نیز این رویه را ادامه دادند، اگرچه بعدها خود آنها، در جشن نوروز شرکت کردند و آن را گرامی داشتند.<sup id="cite_ref-48" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-48">[۴۸]</a></sup> از برگزاری آیین‌های نوروز در زمان امویان نشانه‌ای در دست نیست. در دوره عباسیان، به گفتهٔ <a title="تاریخ طبری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE_%D8%B7%D8%A8%D8%B1%DB%8C">تاریخ طبری</a>، <a class="mw-redirect" title="ابوالعباس احمد معتضد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D9%85%D8%B9%D8%AA%D8%B6%D8%AF">معتضد</a>، مردم <a title="بغداد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%BA%D8%AF%D8%A7%D8%AF">بغداد</a> را از برافروختن آتش در روز نوروز و پاشیدن آب بر روی عابران بر حذر داشت ولی پس از نگرانی از احتمال آشوب مردم، فرمان خود را پس گرفت. خلیفه‌های <a class="mw-redirect" title="خلافت فاطمی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%81%D8%AA_%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%DB%8C">فاطمی</a> نیز چندین‌بار برافروختن آتش و آب‌پاشی در نوروز را ممنوع اعلام کردند. از نوشته‌های باقی‌مانده از سدهٔ چهارم هجری در بغداد، می‌توان پی برد که مردم در روزهای نوروز، لباس نو بر تن می‌کرده‌اند، به هم سیب هدیه می‌دادند، غذاهای ویژه می‌پختند و زنان نیز عطرهای ویژهٔ نوروزی خریداری می‌کردند. مسلمانان در این هنگام در کنار نامسلمانان <a title="شیره" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D9%87">شیره</a> می‌نوشیدند و بر یکدیگر آب می‌پاشیدند.<sup id="cite_ref-49" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-49">[۴۹]</a></sup></p>
<p>عباسیان گاهی برای پذیرش هدایای مردمی، از نوروز استقبال می‌کرده‌اند. با روی کار آمدن سلسله‌های <a title="طاهریان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B7%D8%A7%D9%87%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86">طاهریان</a>، <a title="سامانیان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86">سامانیان</a> و <a class="mw-redirect" title="بوییان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%88%DB%8C%DB%8C%D8%A7%D9%86">آل بویه</a>، جشن نوروز با گستردگی بیشتری برگزار شد. در این دوره‌ها، با فرارسیدن نوروز، شاعران دربار در ستایش آن شعر می‌سرودند و به شاه، فرارسیدن نوروز را شادباش می‌گفتند. <a class="mw-redirect" title="بیهقی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%DB%8C%D9%87%D9%82%DB%8C">بیهقی</a> از شکوه مراسم نوروز در دربار <a title="غزنویان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%BA%D8%B2%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86">غزنویان</a> نوشته‌است و تعدادی از زیباترین آثار شعری از شاعران درباری‌ای چون <a title="فرخی سیستانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D8%AE%DB%8C_%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C">فرخی</a>، <a title="منوچهری دامغانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%86%D9%88%DA%86%D9%87%D8%B1%DB%8C_%D8%AF%D8%A7%D9%85%D8%BA%D8%A7%D9%86%DB%8C">منوچهری</a>، و <a class="mw-redirect" title="سعد سلمان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%B9%D8%AF_%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86">سعد سلمان</a> در ستایش نوروز سروده شده‌اند.<sup id="cite_ref-50" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-50">[۵۰]</a></sup></p>
<p>نگاهی به تاریخ هند نشان می‌دهد که نوروز ریشه طولانی در فرهنگ این منطقه دارد، اما تنها از آغاز سلطنت حاکمان اسلامی در هند (زمان حکومت <a class="mw-redirect" title="امپراتوری گورکانی هند" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%85%D9%BE%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D9%88%D8%B1%DB%8C_%DA%AF%D9%88%D8%B1%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D9%87%D9%86%D8%AF">مغول‌ها</a>) بر این سرزمین، نوروز شکوه جشنی ملی را داشته‌است. ابوالفتح <a title="اکبر کبیر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DA%A9%D8%A8%D8%B1_%DA%A9%D8%A8%DB%8C%D8%B1">جلال الدین محمد اکبر</a>(۱۶۰۵–۱۵۴۲م) نقش مهمی در اشاعه فرهنگ ایرانی در سرزمین هند داشت. او در سال ۹۹۲ هجری (۱۵۸۴م)، <a title="گاه‌شماری هجری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D9%87%D8%AC%D8%B1%DB%8C">تقویم اسلامی</a> را منسوخ و <a title="گاه‌شماری هجری خورشیدی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D9%87%D8%AC%D8%B1%DB%8C_%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%B4%DB%8C%D8%AF%DB%8C">تقویم خورشیدی</a> ایرانیان را به جای آن رواج داد. <a title="اکبر کبیر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DA%A9%D8%A8%D8%B1_%DA%A9%D8%A8%DB%8C%D8%B1">اکبر بزرگ</a> که زندگی‌نامه رسمی خود را به <a title="زبان فارسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86_%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C">فارسی</a> نوشته‌است، چنین توصیف می‌کند که با زنده کردن جشن‌های کهن که به مدت هزار سال از شیوع افتاده بود، شادی به خاطره‌های مکدر و غمگین بازگردانده شد. او در یادداشت‌های خود، دلیل این اقدام را ابتقای مرضیات الهی خوانده‌است. جشن‌های نوروز در سلطنت ۱۸ ساله <a title="جهانگیرشاه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%8C%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D9%87">جهانگیر</a>، پسر <a title="اکبر کبیر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DA%A9%D8%A8%D8%B1_%DA%A9%D8%A8%DB%8C%D8%B1">اکبر</a> شاه (۱۶۲۷–۱۶۰۵م) که بر هند و پاکستان حکومت می‌کرد، هر سال از ابتدای فروردین تا هجدهم جشن نوروز برپا می‌شد و روز نوزدهم با برگزاری «<a title="شرف شمس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%B1%D9%81_%D8%B4%D9%85%D8%B3">جشن شرف</a>» پایان می‌یافت. بر اساس اسناد تاریخی موجود، <a title="نورجهان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86">نورجهان</a>، ملکه ایرانی این دربار از منجمین می‌خواسته که رنگ مربوط به سال را به او بگویند تا دیوارها، پرده‌ها، فرش‌ها، لباس کنیزها و … را به همان رنگ تغییر دهد. در دربار پسر جهانگیر، یعنی <a title="شاه جهان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86">شاه جهان</a>، (۱۶۵۸–۱۶۲۸) که سازنده <a title="تاج محل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%AC_%D9%85%D8%AD%D9%84">تاج محل</a> است هم برگزاری نوروز ادامه یافت، اما نوروز در زمان <a title="اورنگ‌زیب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%86%DA%AF%E2%80%8C%D8%B2%DB%8C%D8%A8">محی الدین</a> <a title="اورنگ‌زیب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%86%DA%AF%E2%80%8C%D8%B2%DB%8C%D8%A8">اورنگ زیب</a> (جانشین شاه جهان)، که مسلمانی متعصب و مقتصد بود، متوقف شد.<sup id="cite_ref-51" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-51">[۵۱]</a></sup></p>
<p>در دوران <a class="mw-redirect" title="سلجوقیان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%84%D8%AC%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%86">سلجوقیان</a>، به دستور <a class="mw-redirect" title="ملک‌شاه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%84%DA%A9%E2%80%8C%D8%B4%D8%A7%D9%87">جلال‌الدین ملک‌شاه سلجوقی</a>، تعدادی از <a class="mw-redirect" title="ستاره‌شناس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3">ستاره شناسان</a> ایرانی از جمله <a class="mw-redirect" title="عمر خیام" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D8%B1_%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%85">خیام</a> برای بهسازی گاهشمار ایرانی گرد هم آمدند. این گروه، نوروز را در یکم بهار (ورود آفتاب به برج حمل) قرار دادند و جایگاه آن را ثابت نمودند. بر اساس این گاهشماری که به <a title="گاه‌شماری جلالی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84%DB%8C">تقویم جلالی</a> معروف شد، برای ثابت ماندن نوروز در آغاز بهار، مقرر شد که حدوداً هر چهار سال یک‌بار (گاهی هر پنج سال یک بار)، تعداد روزهای سال را به‌جای ۳۶۵ روز، ۳۶۶ روز در نظر بگیرند. این گاهشمار از سال ۳۹۲ هجری آغاز شد.<sup id="cite_ref-autogenerated1_46-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-autogenerated1-46">[۴۶]</a></sup></p>
<p>نوروز در دوران <a class="mw-redirect" title="صفویان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86">صفویان</a> نیز برگزار می‌شد. در سال ۱۵۹۷ میلادی، <a title="شاه عباس یکم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%DB%8C%DA%A9%D9%85">شاه عباس صفوی</a>، مراسم نوروز را در عمارت <a title="میدان نقش جهان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86_%D9%86%D9%82%D8%B4_%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86">نقش جهان</a> <a title="اصفهان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86">اصفهان</a> برگزار نمود و این شهر را پایتخت همیشگی ایران اعلام نمود.<sup id="cite_ref-autogenerated10_36-4" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-autogenerated10-36">[۳۶]</a></sup></p>
<p>در <a title="اسلام" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85">اسلام</a> و به ویژهٔ آیین <a title="شیعه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87">تشیع</a>، به نوروز به عنوان روزی خجسته نگاه شده‌است و بر گرامی داشتن آن تأکید شده‌است.<sup id="cite_ref-52" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-52">[۵۲]</a></sup> از دیدگاه <a title="شیعه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87">شیعه</a>، نوروز روز ظهور <a class="mw-redirect" title="حجت بن حسن" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%AC%D8%AA_%D8%A8%D9%86_%D8%AD%D8%B3%D9%86">امام زمان</a> است.<sup id="cite_ref-53" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-53">[۵۳]</a></sup></p>
<h3></h3>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tahmasp,_Humayun_Meeting.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Tahmasp%2C_Humayun_Meeting.jpg/220px-Tahmasp%2C_Humayun_Meeting.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Tahmasp%2C_Humayun_Meeting.jpg/330px-Tahmasp%2C_Humayun_Meeting.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Tahmasp%2C_Humayun_Meeting.jpg/440px-Tahmasp%2C_Humayun_Meeting.jpg 2x" alt="" width="220" height="152" data-file-width="2183" data-file-height="1509" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>جشن نوروزی <a class="mw-redirect" title="شاه طهماسب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D8%B7%D9%87%D9%85%D8%A7%D8%B3%D8%A8">شاه طهماسب</a> به افتخار <a class="mw-redirect" title="همایون شاه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%88%D9%86_%D8%B4%D8%A7%D9%87">همایون شاه</a> هند</p>
</div>
</div>
</div>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Islamic_Manuscript-Nowruz_Nameh-1817_AD_-1232_A.H._by_Muhammad_Jafar_Sabzevari-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1_%D8%8C%D8%B3%D8%A8%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ce/Islamic_Manuscript-Nowruz_Nameh-1817_AD_-1232_A.H._by_Muhammad_Jafar_Sabzevari-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1_%D8%8C%D8%B3%D8%A8%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87.jpg/220px-Islamic_Manuscript-Nowruz_Nameh-1817_AD_-1232_A.H._by_Muhammad_Jafar_Sabzevari-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1_%D8%8C%D8%B3%D8%A8%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ce/Islamic_Manuscript-Nowruz_Nameh-1817_AD_-1232_A.H._by_Muhammad_Jafar_Sabzevari-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1_%D8%8C%D8%B3%D8%A8%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87.jpg/330px-Islamic_Manuscript-Nowruz_Nameh-1817_AD_-1232_A.H._by_Muhammad_Jafar_Sabzevari-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1_%D8%8C%D8%B3%D8%A8%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/ce/Islamic_Manuscript-Nowruz_Nameh-1817_AD_-1232_A.H._by_Muhammad_Jafar_Sabzevari-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1_%D8%8C%D8%B3%D8%A8%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87.jpg 2x" alt="" width="220" height="348" data-file-width="351" data-file-height="556" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>نوروزنامه، تألیف: <a title="ملا محمدجعفر سبزواری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%84%D8%A7_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1_%D8%B3%D8%A8%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C">ملا محمدجعفر سبزواری</a> به درخواست <a class="mw-redirect" title="شاه سلطان حسین صفوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D8%B3%D9%84%D8%B7%D8%A7%D9%86_%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86_%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C">شاه سلطان حسین صفوی</a>، تاریخ کتابت: ۱۱۹۵ ه&#x200d;.ش (۱۲۳۲ ه&#x200d;.ق)</p>
</div>
</div>
</div>
<p>نوروز به‌طور مستمر در همه دوران تاریخی ایران کم و بیش برگزار می‌شده‌است اما در دوره بعد از اسلام در دوران صفویه به‌خصوص در دوران میانی صفویه این جشن نماد و سمبل ملی تر و درباری تری یافت. بعدها با نفوذ فقهای شیعی به دربار از اهمیت نمادهای ملی کاسته شد و فقاهت بر سمبل‌ها و نمادها چیره شد.</p>
<h3></h3>
<p>دربار قاجار در آستانه عید نوروز تدارک ویژه ای برای برگزاری هرچه باشکوه تر مراسم عید نوروز می‌دید. مراسم اصلی «سلام نوروزی» بود که در سه بخش برگزار می‌شد. سلام عام تحویل، سلام عام تخت مرمر و سلام خاص سر در. یک روز پیش از عید از طرف رئیس تشریفات دربار علی‌خان ظهیرالدوله داماد شاه برای طبقات مختلف دعوتنامه فرستاده می‌شد و مدعوین بایستی یک ساعت قبل از تحویل حضور به هم رسانند. سلام عام نوروز در تخت مرمر واقع در کاخ گلستان اجرا می‌شد.</p>
<p>در کتاب سفرنامه پولاک در ایران دربارهٔ مراسم نوروز در دربار آمده‌است که نوروز در زیر آسمان شاد و زیبای ایران جشنی است برای شادی و شادکامی. نویسنده این کتاب در تشریح آئین‌های نوروزی به جشن «سلام نوروزی» در دربار می‌پردازد و می‌نویسد: بیست دقیقه پیش از تحویل سال شاه وارد می‌شود هنگام ورود به تالار یک خواجه و چند پیشخدمت به دنبال شاه هستند. او به طرف شاه نشینی که مخصوص او تهیه شده می‌رود. چهارزانو روی فرش ابریشمین می‌نشیند و راحت و آسوده به پشتی تکیه می‌دهد در هنگامی که تنها چند دقیقه به حلول سال نو باقی است، نظام العلما با محلول طلا بر کاسه‌ای چینی رقم سال نو و زیر آن آرزوی برکت را می‌نویسد، اکنون دیگر منجمین علامت می‌دهند و توپ شلیک می‌شود و منجم‌باشی رسماً به اطلاع شاه می‌رساند که سال نو آغاز شده‌است، بلافاصله روحانیون حاضر و صاحب‌منصبان بانگ مبارک باد برمی‌دارند. از طرف مستوفی‌الممالک کیسه‌های متعدد از سکه‌های جدید الضرب طلا و نقره تقدیم شاه می‌شود. شاه محتوی آن‌ها را روی یک سینی بزرگ نقره می‌ریزد آن‌ها را با هم مخلوط می‌کند و به هر یک از حاضران چندتایی از آن‌ها می‌دهد زیرا گرفتن سکه نو به هنگام تحویل سال میمنت دارد.<sup id="cite_ref-54" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-54">[۵۴]</a></sup></p>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Nasereddinshah_Nowrouz.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f1/Nasereddinshah_Nowrouz.jpg/300px-Nasereddinshah_Nowrouz.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f1/Nasereddinshah_Nowrouz.jpg/450px-Nasereddinshah_Nowrouz.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f1/Nasereddinshah_Nowrouz.jpg/600px-Nasereddinshah_Nowrouz.jpg 2x" alt="" width="300" height="224" data-file-width="1280" data-file-height="954" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>سلام اول فروردین ۱۲۷۱ خورشیدی. <a class="mw-redirect" title="ناصرالدین شاه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D8%B4%D8%A7%D9%87">ناصرالدین شاه</a> بر <a title="تخت مرمر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%AE%D8%AA_%D9%85%D8%B1%D9%85%D8%B1">تخت مرمر</a> جلوس کرده</p>
</div>
</div>
</div>
<h3></h3>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Nowruz_Festival_DC_2016_(25243738794).jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c7/Nowruz_Festival_DC_2016_%2825243738794%29.jpg/220px-Nowruz_Festival_DC_2016_%2825243738794%29.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c7/Nowruz_Festival_DC_2016_%2825243738794%29.jpg/330px-Nowruz_Festival_DC_2016_%2825243738794%29.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c7/Nowruz_Festival_DC_2016_%2825243738794%29.jpg/440px-Nowruz_Festival_DC_2016_%2825243738794%29.jpg 2x" alt="" width="220" height="330" data-file-width="3680" data-file-height="5520" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p><a title="رقص" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%82%D8%B5">رقص</a> دختربچه‌ای با <a title="لباس محلی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D9%85%D8%AD%D9%84%DB%8C">لباس محلی</a> در مراسمی خیابانی به مناسبت فرارسیدن نوروز در شهر <a title="واشینگتن، دی.سی." href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D9%86%DA%AF%D8%AA%D9%86%D8%8C_%D8%AF%DB%8C.%D8%B3%DB%8C.">واشینگتن، دی.سی.</a></p>
</div>
</div>
</div>
<p>تا قبل از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی تنها کشور جهان که نوروز را به عنوان جشن ملی در تقویم خود داشته‌است کشور ایران بود و البته افغانستان نیز به صورت متناوب این جشن را داشته‌است. اما با استقلال کشورهای آسیای میانه، ابتدا جمهوری قرقیزستان و آذربایجان و سپس سایر کشورها نوروز را جشن ملی خود اعلام کردند. نوروز به عنوان یک <a title="میراث فرهنگی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB_%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C">میراث فرهنگی</a> و جشن ملی در دوران معاصر همواره مورد توجه مردم ایران قرار داشته و هر ساله برگزار می‌شود. البته برگزاری جشن نوروز به صورت آشکار در برخی از <a title="کشور" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1">کشورها</a> توسط برخی حکومت‌ها برای مدت زمانی ممنوع بوده‌است. حکومت <a title="اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D8%AF_%D8%AC%D9%85%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%B1_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%88%DB%8C_%D8%B3%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C">شوروی</a> برگزاری جشن نوروز را در برخی از کشورهای <a class="mw-redirect" title="آسیای میانه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A7%DB%8C_%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87">آسیای میانه</a> مانند <a title="ترکمنستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">ترکمنستان</a>، <a title="قرقیزستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B1%D9%82%DB%8C%D8%B2%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">قرقیزستان</a> و <a title="تاجیکستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%AC%DB%8C%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">تاجیکستان</a> ممنوع کرده بود و این ممنوعیت تا زمان <a title="میخائیل گورباچف" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%DB%8C%D8%AE%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84_%DA%AF%D9%88%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DA%86%D9%81">میخائیل گورباچف</a> ادامه داشت. با این وجود، مردم این مناطق نوروز را به‌گونهٔ پنهانی یا در روستاها جشن می‌گرفته‌اند.<sup id="cite_ref-56" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-56">[۵۶]</a></sup><sup id="cite_ref-autogenerated2_57-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-autogenerated2-57">[۵۷]</a></sup> همچنین برخی از مردم این مناطق برای جلب موافقت مقامات محلی، نام دیگری بر روی نوروز می‌گذاشتند؛ به‌طور مثال در <a title="تاجیکستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%AC%DB%8C%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">تاجیکستان</a>، مردم با اطلاق «جشن لاله» یا جشن ۸ مارس سعی می‌کردند که آیین‌های نوروز را بدون مخالفت مقامات دولتی به جای آورند.<sup id="cite_ref-autogenerated13_24-2" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-autogenerated13-24">[۲۴]</a></sup> همچنین در <a title="افغانستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">افغانستان</a>، در دوران حکومت <a title="طالبان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%86">طالبان</a>، برگزاری جشن نوروز ممنوع بود و این حکومت تنها <a title="گاه‌شماری هجری قمری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D9%87%D8%AC%D8%B1%DB%8C_%D9%82%D9%85%D8%B1%DB%8C">تقویم هجری قمری</a> را به رسمیت می‌شناخت.<sup id="cite_ref-autogenerated8_58-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-autogenerated8-58">[۵۸]</a></sup> تا پیش از سال ۲۰۰۰ میلادی، نوروز در <a title="ترکیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D9%87">ترکیه</a> (که توسط <a title="مردم کرد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%DA%A9%D8%B1%D8%AF">کردها</a> برگزار می‌شود) ممنوع و غیرقانونی بود؛ در اغلب مواقع نوروز با <a class="mw-redirect" title="بازداشت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA">بازداشت</a> کردها توسط نیروهای امنیتی ترکیه‌ای همراه بود. در سال ۱۹۹۲ (میلادی)، دست کم ۷۰ کرد در درگیری با <a class="new" title="نیروی انتظامی ترکیه (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D9%87&amp;action=edit&amp;redlink=1">نیروهای امنیتی ترکیه</a> کشته شدند. اگرچه امروزه <a class="new" title="دولت ترکیه (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA_%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D9%87&amp;action=edit&amp;redlink=1">دولت ترکیه</a> نوروز را به عنوان جشن بهار <a class="mw-disambig" title="ترکی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C">ترکی</a> (به <a title="زبان ترکی استانبولی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86_%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%A8%D9%88%D9%84%DB%8C">ترکی استانبولی</a>: <span lang="tr">Nevruz</span>) جشن می‌گیرد، اما همچنان نوروز به مثابهٔ نمادی نیرومند از هویت <a title="کردهای ترکیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D9%87">کردهای ترکیه</a> است.<sup id="cite_ref-HolidaysEncyclopedia_59-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-HolidaysEncyclopedia-59">[۵۹]</a></sup> در سال‌های اخیر نوروز، به معنای واقعی کلمه، جهانگیر شده‌است. مجمع عمومی سازمان ملل در سال ۲۰۱۰ با تصویب قطعنامه‌ای ۲۱ مارس برابر با اول فروردین را روز جهانی نوروز اعلام کرد.<sup id="cite_ref-60" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-60">[۶۰]</a></sup></p>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%84_%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%A8%D9%88%D8%AF_%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/11/%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%84_%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%A8%D9%88%D8%AF_%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C.jpg/220px-%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%84_%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%A8%D9%88%D8%AF_%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/11/%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%84_%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%A8%D9%88%D8%AF_%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C.jpg/330px-%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%84_%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%A8%D9%88%D8%AF_%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/11/%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%84_%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%A8%D9%88%D8%AF_%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C.jpg/440px-%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%84_%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%A8%D9%88%D8%AF_%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C.jpg 2x" alt="" width="220" height="109" data-file-width="2698" data-file-height="1338" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>مدال طلای محمدرضا پهلوی و ثریا بمناسبت جشن نوروز</p>
</div>
</div>
</div>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D8%B3%DA%A9%D9%87_%DB%8C%DA%A9_%D8%AA%D9%88%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C_.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b6/%D8%B3%DA%A9%D9%87_%DB%8C%DA%A9_%D8%AA%D9%88%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C_.jpg/220px-%D8%B3%DA%A9%D9%87_%DB%8C%DA%A9_%D8%AA%D9%88%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C_.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b6/%D8%B3%DA%A9%D9%87_%DB%8C%DA%A9_%D8%AA%D9%88%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C_.jpg/330px-%D8%B3%DA%A9%D9%87_%DB%8C%DA%A9_%D8%AA%D9%88%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C_.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b6/%D8%B3%DA%A9%D9%87_%DB%8C%DA%A9_%D8%AA%D9%88%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C_.jpg/440px-%D8%B3%DA%A9%D9%87_%DB%8C%DA%A9_%D8%AA%D9%88%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C_.jpg 2x" alt="" width="220" height="110" data-file-width="1000" data-file-height="500" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>سکه یک تومانی <a title="رضاشاه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%87">رضا شاه پهلوی</a> به مناسبت نوروز نخستین سکه رسمی است که در ایران برای بزرگداشت نوروز ضرب شده.</p>
</div>
</div>
</div>
<h2></h2>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Navrouz2015New_delhi.JPG?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d1/Navrouz2015New_delhi.JPG/220px-Navrouz2015New_delhi.JPG" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d1/Navrouz2015New_delhi.JPG/330px-Navrouz2015New_delhi.JPG 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d1/Navrouz2015New_delhi.JPG/440px-Navrouz2015New_delhi.JPG 2x" alt="" width="220" height="195" data-file-width="2256" data-file-height="1999" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>اولین فستیوال نوروز در دهلی نو ۱۳۹۴</p>
</div>
</div>
</div>
<p>بنا به پیشنهاد <a title="جمهوری آذربایجان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86">جمهوری آذربایجان</a>،<sup id="cite_ref-61" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-61">[۶۱]</a></sup> <a title="مجمع عمومی سازمان ملل متحد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AC%D9%85%D8%B9_%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C_%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D9%84%D9%84_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF">مجمع عمومی سازمان ملل</a> روز نوروز، با ریشهٔ <a title="ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">ایرانی</a> را در تقویم خود جای داد.</p>
<p>در متن به تصویب رسیده ۴ اسفند ۱۳۸۸ (۲۳ فوریه ۲۰۱۰) توسط <a class="mw-redirect" title="مجمع عمومی سازمان ملل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AC%D9%85%D8%B9_%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C_%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D9%84%D9%84">مجمع عمومی سازمان ملل</a>، نوروز، ۲۱ ماه مارس جشنی با ریشه ایرانی که قدمتی بیش از ۳ هزار سال دارد و امروزه بیش از ۳۰۰میلیون <a class="mw-disambig" title="نفر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%81%D8%B1">نفر</a> آن را جشن می‌گیرند توصیف شده‌است.<sup id="cite_ref-62" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-62">[۶۲]</a></sup></p>
<p>پیش از آن در تاریخ ۸ مهر ۱۳۸۸ <a title="گاه‌شماری هجری خورشیدی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D9%87%D8%AC%D8%B1%DB%8C_%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%B4%DB%8C%D8%AF%DB%8C">خورشیدی</a>، نوروز به پیشنهاد ازبکستان<sup id="cite_ref-63" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-63">[۶۳]</a></sup> توسط <a title="یونسکو" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D9%88%D9%86%D8%B3%DA%A9%D9%88">سازمان علمی و فرهنگی سازمان ملل متحد</a>، به عنوان میراث معنوی، به ثبت جهانی رسیده‌بود.<sup id="cite_ref-64" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-64">[۶۴]</a></sup> در ۷ فروردین ۱۳۸۹ نخستین دورهٔ <a title="جشن جهانی نوروز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%B4%D9%86_%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2">جشن جهانی نوروز</a> در <a title="تهران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86">تهران</a> برگزار شد و این شهر به عنوان «دبیرخانهٔ نوروز» شناخته شد.</p>
<div class="hatnote navigation-not-searchable relarticle mainarticle" role="note">نوشتار اصلی: <a title="روز جهانی نوروز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%B2_%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2">روز جهانی نوروز</a></div>
<p><a title="مجمع عمومی سازمان ملل متحد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AC%D9%85%D8%B9_%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C_%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D9%84%D9%84_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF">مجمع عمومی سازمان ملل متحد</a> با تصویب قطعنامه‌ای روز ۲۱ مارس برابر با ۱ فروردین را در چارچوب ماده ۴۹ و تحت عنوان <i>فرهنگ صلح</i> به عنوان «روز جهانی نوروز» به تصویب رسانده و در تقویم خود جای داد، طی این اقدام که برای نخستین‌بار در تاریخ این سازمان صورت گرفت، نوروز ایرانی به‌عنوان یک مناسبت بین‌المللی به رسمیت شناخته شد.<sup id="cite_ref-65" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-65">[۶۵]</a></sup><sup id="cite_ref-66" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-66">[۶۶]</a></sup></p>
<p>نخستین بار، نوروز ۱۳۹۱ را در صحن عمومی سازمان ملل و یونسکو به میزبانی ایران جشن گرفتند. <a class="mw-redirect" title="بان کی مون" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D9%86_%DA%A9%DB%8C_%D9%85%D9%88%D9%86">بان کی مون</a>، دبیرکل سازمان ملل نیز پیامی بدین مناسبت صادر کرد.<sup id="cite_ref-67" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-67">[۶۷]</a></sup><sup id="cite_ref-68" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-68">[۶۸]</a></sup><sup id="cite_ref-69" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-69">[۶۹]</a></sup><sup id="cite_ref-70" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-70">[۷۰]</a></sup></p>
<h2></h2>
<p>منطقه‌ای که در آن جشن نوروز برگزار می‌شد، امروزه شامل چند کشور می‌شود و همچنان در این کشورها جشن گرفته می‌شود. برخی آیین‌های نوروز در این کشورها با هم متفاوتند. برای نمونه در افغانستان <i>سفره هفت‌میوه</i> می‌چینند؛ اما در ایران <a title="هفت‌سین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%81%D8%AA%E2%80%8C%D8%B3%DB%8C%D9%86">سفره هفت سین</a> می‌اندازند. شباهت و نزدیکی آیین‌های نوروز در جمهوری آذربایجان به آیین‌های نورز ایران بیش از دیگر کشورهاست.<sup id="cite_ref-71" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-71">[۷۱]</a></sup></p>
<p>جغرافیای نوروز با نام نوروز یا مشابه آن، سراسر <a title="خاورمیانه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87">خاورمیانه</a>، <a title="بالکان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D9%84%DA%A9%D8%A7%D9%86">بالکان</a>، <a title="قزاقستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B2%D8%A7%D9%82%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">قزاقستان</a>، <a title="تاتارستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">تاتارستان</a>، در <a class="mw-redirect" title="آسیای میانه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A7%DB%8C_%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87">آسیای میانه</a> <a title="چین غربی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%86%DB%8C%D9%86_%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C">چین غربی</a> (ترکستان چین)، <a title="سودان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86">سودان</a>، <a title="زنگبار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D9%86%DA%AF%D8%A8%D8%A7%D8%B1">زنگبار</a>، در <a title="آناتولی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%86%D8%A7%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C">آسیای کوچک</a> سراسر <a title="قفقاز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D9%81%D9%82%D8%A7%D8%B2">قفقاز</a> تا <a title="آستراخان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%AE%D8%A7%D9%86">آستراخان</a> و نیز <a title="آمریکای شمالی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7%DB%8C_%D8%B4%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C">آمریکای شمالی</a>، <a title="هند" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%86%D8%AF">هندوستان</a>، <a title="پاکستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">پاکستان</a>، <a title="بنگلادش" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%86%DA%AF%D9%84%D8%A7%D8%AF%D8%B4">بنگلادش</a>، <a title="بوتان (کشور)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%88%D8%AA%D8%A7%D9%86_(%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1)">بوتان</a>، <a title="نپال" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%BE%D8%A7%D9%84">نپال</a> و <a title="تبت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A8%D8%AA">تبت</a> را شامل می‌شود.<sup id="cite_ref-72" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-72">[۷۲]</a></sup></p>
<p><a title="مردم کرد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%DA%A9%D8%B1%D8%AF">کردها</a> نیز این جشن را در فاصلهٔ میان ۱۸ تا ۲۱ مارس جشن می‌گیرند. بنظر کردها قیام کاوه آهنگر و پیروزی او بر ضحاک را جشن نوروز نامیده‌اند. در هنگام نوروز، کردها با گردهمایی در بیرونِ شهرها، به استقبال بهار می‌روند. در این گردهمایی‌های نوروزی، زنان کرد لباس‌های رنگین پوشیده و شال‌های پرزرق و برق بر سر می‌نهند؛ مردان جوان کرد نیز پرچم‌های سبز و زرد و سرخ را برافراشته و با رقص و پایکوبی گرد آتش، نوروز را پاس داشته و زنده نگاه می‌دارند.<sup id="cite_ref-HolidaysEncyclopedia_59-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-HolidaysEncyclopedia-59">[۵۹]</a></sup> همچنین نوروز در میان اعراب جنوب عراق رایج است و در روز نوروز آن‌ها به سبزه زارها و مناطق سر سبز می‌روند. به‌خصوص دیدار از ایوان مداین در این روز از جمله برنامه‌های اعراب جنوب و شرق عراق است.<a class="external autonumber" href="http://www.hespress.com/writers/258660.html" rel="nofollow">[۵]</a> در تاریخ ۳۰ مارس ۲۰۰۹ (<a title="۱۰ فروردین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B1%DB%B0_%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D9%86">۱۰ فروردین</a> ۱۳۸۸)، پارلمان فدرال <a title="کانادا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%A7%D9%86%D8%A7%D8%AF%D8%A7">کانادا</a>، اولین روز بهار هر سال را به عنوان نوروز (Nowruz Day)، عید ملی ایرانیان و بسیاری اقوام دیگر نامگذاری کرد.<sup id="cite_ref-73" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-73">[۷۳]</a></sup><sup id="cite_ref-74" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-74">[۷۴]</a></sup></p>
<p>در تاریخ ۲۴ فوریه ۲۰۱۰، <a title="سازمان ملل متحد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D9%84%D9%84_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF">سازمان ملل متحد</a> با تصویب یک قطعنامه در <a title="مقر سازمان ملل متحد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%82%D8%B1_%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D9%84%D9%84_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF">مقر سازمان ملل متحد</a>، عید نوروز را به عنوان <a title="روز جهانی نوروز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%B2_%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2">روز بین‌المللی نوروز و فرهنگ صلح</a> در جهان به رسمیت شناخت.<sup id="cite_ref-75" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-75">[۷۵]</a></sup></p>
<h2></h2>
<p>ایرانیان بیرون از ایران به ویژه در اروپا و آمریکا و کانادا چند دهه است که جشن‌های نوروزی از جمله <a title="چهارشنبه‌سوری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A8%D9%87%E2%80%8C%D8%B3%D9%88%D8%B1%DB%8C">چهارشنبه‌سوری</a> را به صورت گروهی برگزار می‌کنند.<sup id="cite_ref-76" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-76">[۷۶]</a></sup><sup id="cite_ref-77" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-77">[۷۷]</a></sup></p>
<p>از دوره بوش رؤسای جمهور آمریکا هر سال پیام نوروزی برای ایرانیان می‌فرستند. در روز چهارشنبه سوری ۱۳۹۳ برای اولین بار <a title="میشل اوباما" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%DB%8C%D8%B4%D9%84_%D8%A7%D9%88%D8%A8%D8%A7%D9%85%D8%A7">میشل اوباما</a> در مراسم سفره نوروزی کاخ سفید سخنرانی کرد.<sup id="cite_ref-78" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-78">[۷۸]</a></sup><sup id="cite_ref-79" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-79">[۷۹]</a></sup> و <a title="باراک اوباما" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%DA%A9_%D8%A7%D9%88%D8%A8%D8%A7%D9%85%D8%A7">باراک اوباما</a> در پیام خود گفت:</p>
<p>«با درود، نوروزتان مبارک و پیروز.<br />
هفته پیش همسر من میشل کمک کرد تا در اینجا نوروز را جشن بگیریم.<br />
این جشن بزرگداشتی بود برای فرهنگهای گوناگون، غذا، موسیقی و دوستی جوامع مهاجری که هر روزه خدمات فوق‌العاده‌ای در ایالات متحده ارائه می‌کنند در حالی که دور سفره هفت سین جمع می‌شوید، از تهران تا شیراز تا تبریز، از سواحل دریای کاسپین تا کرانه‌های خلیج فارس، برای برکت‌هایی که دارید شکرگزارید و به آینده می‌نگرید..»<sup id="cite_ref-80" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-80">[۸۰]</a></sup><sup id="cite_ref-81" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-81">[۸۱]</a></sup><sup id="cite_ref-82" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-82">[۸۲]</a></sup><sup id="cite_ref-83" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-83">[۸۳]</a></sup><sup id="cite_ref-84" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-84">[۸۴]</a></sup></p>
<ul>
<li>از چند سال اخیر رسم شده که رهبران بسیاری از کشورهای دنیا که در جغرافیای نوروز قرار ندارند نیز، نوروز را به ایرانیان یا کشورهای عضو نوروز تبریک می‌گویند.</li>
</ul>
<h2></h2>
<p>در <a title="۷ فروردین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B7_%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D9%86">۷ فروردین</a> ۱۳۸۹ نخستین دورهٔ <a title="جشن جهانی نوروز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%B4%D9%86_%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2">جشن جهانی نوروز</a> در <a title="تهران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86">تهران</a> برگزار شد و این شهر به عنوان «دبیرخانهٔ نوروز» شناخته شد. در این جشن، سران کشورهایی که نوروز را جشن می‌گیرند گردهم می‌آیند و این آیین باستانی را گرامی می‌دارند. هر ساله یکی از این کشورها، میزبان جشن جهانی نوروز است.<sup id="cite_ref-85" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-85">[۸۵]</a></sup></p>
<h2></h2>
<p>امروزه در ۷ کشور روز نوروز تعطیل رسمی است و در زاپن که در خارج از جغرافیای نوروز است نیز این روز تعطیل است و روز آغاز بهار نام دارد. ایران تنها کشوری است که از قدیم تا کنون بطور پیوسته مراسم نوروزی داشته و اولین کشوری است که سال نو در آن بابخشنامه دولت و مجلس رسماً تعطیل می باشداز سال ۱۳۴۷ در ایران ۴ روز نخست فروردین که مصادف با شروع نوروز است، تعطیل رسمی می‌باشد. این تعطیلات برای مدارس تا پایان روز سیزده نوروز ادامه دارد. .<sup id="cite_ref-86" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-86">[۸۶]</a></sup></p>
<ul>
<li>بخشنامه ۱۳۴۷ خورشیدی:</li>
</ul>
<p>در بخشنامه ۱۰۱۶ مورخ اول آبان ۱۳۴۷ به کلیه وزارتخانه‌ها و موسسات و بنگاه‌ها و شرکت‌های دولتی و وابسته به دولت و بر طبق تصمیم جلسه مورخ ۱۶ اسفند ۱۳۴۶ هیئت وزیران، در فهرست <a class="mw-redirect" title="تعطیلات رسمی در ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B9%D8%B7%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AA_%D8%B1%D8%B3%D9%85%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">تعطیلات رسمی در ایران</a>؛ روز اول و دوم فروردین تعطیلات رسمی اعلام شده بود.<sup id="cite_ref-87" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-87">[۸۷]</a></sup></p>
<p>تعطیلات نوروز اصلی‌ترین و طولانی‌ترین تعطیلات در جمهوری آذربایجان است در این کشور تعطیلات نوروز ۷ روز است و از ۲۰ مارس (۲۹ اسفند) تا ۲۶ مارس (۶ فروردین) ادامه دارد.<sup id="cite_ref-88" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2#cite_note-88">[۸۸]</a></sup></p>
<h2></h2>
<ul>
<li>انگلبرت کمپفر که در دوره <a class="mw-redirect" title="شاه سلیمان صفوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D8%B3%D9%84%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C">شاه سلیمان صفوی</a> به ایران سفر کرده، در بخشی از سفرنامه خود دربارهٔ نوروز می‌نویسد: «نوروز از آداب و رسوم ایرانیان قدیم به جا مانده‌است و هنوز هم بزرگ‌ترین و درخشان‌ترین جشن ایرانیان به‌شمار می‌رود. همه در این روز لباس نو می‌پوشند. دوستان و آشنایان به دیدن یکدیگر می‌روند، مهمانی‌ها برپا می‌شود و به تفریح می‌پردازند.</li>
</ul>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Shah-Abbas-I-Vali-Muhammad-Khan-of-Bukhara-Ch.SE.Isfahan1657-sm.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/Shah-Abbas-I-Vali-Muhammad-Khan-of-Bukhara-Ch.SE.Isfahan1657-sm.jpg/220px-Shah-Abbas-I-Vali-Muhammad-Khan-of-Bukhara-Ch.SE.Isfahan1657-sm.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/Shah-Abbas-I-Vali-Muhammad-Khan-of-Bukhara-Ch.SE.Isfahan1657-sm.jpg/330px-Shah-Abbas-I-Vali-Muhammad-Khan-of-Bukhara-Ch.SE.Isfahan1657-sm.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/Shah-Abbas-I-Vali-Muhammad-Khan-of-Bukhara-Ch.SE.Isfahan1657-sm.jpg/440px-Shah-Abbas-I-Vali-Muhammad-Khan-of-Bukhara-Ch.SE.Isfahan1657-sm.jpg 2x" alt="" width="220" height="144" data-file-width="613" data-file-height="400" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>نوروز در زمان شاه عباسی در نقاشی</p>
</div>
</div>
</div>
<ul>
<li>خانم کارلا سرنا، علت برگزار نشدن عید و سلام نوروزی را چنین بیان کرده :&#8221;</li>
</ul>
<p>شاه در این مورد نیز خواسته یا ناخواسته نظر «منجم باشی» را خواسته بود و او به علت نزدیکی ستاره‌ها (قران کواکب) یا قمر در عقرب بودن روز دوم نوروز را برای برگزاری مراسم سلام مناسب تشخیص داده بود.</p>
<ul>
<li>جملی کرری می‌نویسد:&#8221;در نوروز بزرگان برای عرض تبریک به حضور شاه می‌رسند و نسبت به وسع و امکان خود سکه‌های زرین و هدایایی تقدیم می‌کنند. خان‌هایی که به علت دوری راه نتوانند به حضور شاه برسند، به وسیله چند تن از غلامان و کنیزان خود، که لباس فاخر بر تن می‌کنند، هدیه نوروزی خود را به پیشگاه شاه می‌فرستند. ایرانیان در این روز لباس نو می‌پوشند؛ زیرا معتقدند کسی که سال نو را با لباس کهنه آغاز کند، از خوشی‌های تازه سال جدید بی‌بهره خواهد ماند. از دیگر مراسم عید نوروز، یکی هم آماده کردن انواع غذاهای لذیذ در خانه‌ها و پذیرایی گرم از دوستان و آشنایان است.»</li>
</ul>
</div>
</div>
<p><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki">https://fa.wikipedia.org/wiki</a></p>
<p><span dir="ltr"> </span></p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://bagheristamp.com/product/2448-%d9%86%d9%88%d8%b1%d9%88%d8%b2-%d8%a8%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86%db%8c-1369/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>2447 &#8211; روز جهانی مخابرات 1369</title>
		<link>https://bagheristamp.com/product/2447-%d8%b1%d9%88%d8%b2-%d8%ac%d9%87%d8%a7%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%ae%d8%a7%d8%a8%d8%b1%d8%a7%d8%aa-1369/</link>
					<comments>https://bagheristamp.com/product/2447-%d8%b1%d9%88%d8%b2-%d8%ac%d9%87%d8%a7%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%ae%d8%a7%d8%a8%d8%b1%d8%a7%d8%aa-1369/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[modir]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 19 Oct 2021 09:03:27 +0000</pubDate>
				<guid isPermaLink="false">https://abtinstamp.com/?post_type=product&#038;p=4367</guid>

					<description><![CDATA[<div align="right">
<table style="border-collapse: collapse; width: 76.6208%;">
<tbody>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">سال انتشار</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1369</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تاریخ توزیع</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1369/12/21</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تعداد قطعه در سری</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تیراژ</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1/000/000</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">قیمت اسمی</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">50 ریال</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">طراح</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;"></td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">دندانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">10.5</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">فیلیگران</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">-----</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تعداد قطعات در ورق</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">50</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">چاپخانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">بانک مرکزی</td>
</tr>
</tbody>
</table>
</div>]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<h2 class=" " dir="rtl">موضوع تمبر</h2>
<h2 id="firstHeading" class="firstHeading" lang="fa">روز جهانی مخابرات</h2>
<div id="bodyContent" class="mw-body-content">
<div id="mw-content-text" class="mw-content-rtl" dir="rtl" lang="fa">
<div class="mw-parser-output">
<table class="infobox vcard">
<tbody>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row"><a title="کوته‌نوشت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%88%D8%AA%D9%87%E2%80%8C%D9%86%D9%88%D8%B4%D8%AA">کوته‌نوشت</a></th>
<td class="infobox-data nickname">آی‌تی‌یو(ITU)</td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row">تأسیس</th>
<td class="infobox-data note">۱۷ مه ۱۸۶۵<span class="noprint">؛ ۱۵۵ سال پیش</span></td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row">نوع رکن</th>
<td class="infobox-data"><a title="سازمان‌های تخصصی سازمان ملل متحد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%AA%D8%AE%D8%B5%D8%B5%DB%8C_%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D9%84%D9%84_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF">سازمان‌های تخصصی سازمان ملل متحد</a></td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row">مقر اصلی</th>
<td class="infobox-data"><a title="ژنو" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%98%D9%86%D9%88">ژنو</a>، <a title="سوئیس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%88%D8%A6%DB%8C%D8%B3">سوئیس</a></td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row">دبیرکل</th>
<td class="infobox-data"><a title="هولین ژائو" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%88%D9%84%DB%8C%D9%86_%DA%98%D8%A7%D8%A6%D9%88">هولین ژائو</a></td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row">
<div>سازمان مادر</div>
</th>
<td class="infobox-data"><a title="شورای اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل متحد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C_%D9%88_%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C_%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D9%84%D9%84_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF">شورای اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل متحد</a></td>
</tr>
<tr>
<th class="infobox-label" scope="row">وب‌گاه</th>
<td class="infobox-data">
<div><a class="external free" href="http://www.itu.int/" rel="nofollow">http://www.itu.int</a></div>
</td>
</tr>
</tbody>
</table>
<p><b>اتحادیهٔ بین‌المللی مخابرات</b> یا <b>آی تی یو</b> (ITU) یک سازمان بین‌المللی وابسته به <a title="سازمان ملل متحد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D9%84%D9%84_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF">سازمان ملل متحد</a> است. این اتحادیه دومین اتحادیهٔ قدیمی پس از <a class="new" title="کمیسیون راین (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%DA%A9%D9%85%DB%8C%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86_%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D9%86&amp;action=edit&amp;redlink=1">کمیسیون راین</a> است. این اتحادیه وظیفهٔ <a class="new" title="قانون‌گذاری (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86%E2%80%8C%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C&amp;action=edit&amp;redlink=1">قانون‌گذاری</a> و نیز مدیریت فضای فرکانسی، تدوین استانداردهای تبادل داده و اطلاعات و همچنین کمک به رشد و توسعهٔ ارتباطات در سراسر <a title="جهان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86">جهان</a> را بر عهده دارد. مقر این سازمان در <a title="ژنو" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%98%D9%86%D9%88">ژنو</a> <a title="سوئیس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%88%D8%A6%DB%8C%D8%B3">سوئیس</a> است.</p>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:International_Telecommunication_Union_administrative_regions.svg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/72/International_Telecommunication_Union_administrative_regions.svg/300px-International_Telecommunication_Union_administrative_regions.svg.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/72/International_Telecommunication_Union_administrative_regions.svg/450px-International_Telecommunication_Union_administrative_regions.svg.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/72/International_Telecommunication_Union_administrative_regions.svg/600px-International_Telecommunication_Union_administrative_regions.svg.png 2x" alt="" width="300" height="133" data-file-width="512" data-file-height="227" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>پنج منطقهٔ اداری اتحادیهٔ بین‌المللی مخابرات:</p>
<div class="legend"><span class="legend-color"> </span> آمریکا</div>
<div class="legend"><span class="legend-color"> </span> اروپای غربی</div>
<div class="legend"><span class="legend-color"> </span> اروپای شرقی و آسیای شمالی</div>
<div class="legend"><span class="legend-color"> </span> آفریقا</div>
<div class="legend"><span class="legend-color"> </span> آسیا و استرالیا</div>
</div>
</div>
</div>
<h2></h2>
<p>در سال ۱۸۶۵ پس از اختراع <a title="تلگراف" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81">تلگراف</a> حدود بیست کشور اروپایی نهادی را تحت عنوان <a class="new" title="اتحادیه بین‌المللی تلگراف (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%87_%D8%A8%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%84%DB%8C_%D8%AA%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81&amp;action=edit&amp;redlink=1">اتحادیهٔ بین‌المللی تلگراف</a> تأسیس نمودند که نخستین مقررات بین‌المللی ارتباطات راه دور (مخابرات) در آن به تصویب رسید. این اتحادیه پس از کنفرانسی جهانی در <a title="مادرید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%AF">مادرید</a> <a title="اسپانیا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7">اسپانیا</a> به اتحادیهٔ بین‌المللی ارتباطات راه دور (مخابرات) یا همان ITU تغییر نام داد. پس از تأسیس سازمان ملل متحد، در سال ۱۹۴۵، آی‌تی‌یو به نهادی وابسته به این سازمان تبدیل شد.</p>
<h2></h2>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:ITU_monument,_Bern.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a9/ITU_monument%2C_Bern.jpg/230px-ITU_monument%2C_Bern.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a9/ITU_monument%2C_Bern.jpg/345px-ITU_monument%2C_Bern.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a9/ITU_monument%2C_Bern.jpg/460px-ITU_monument%2C_Bern.jpg 2x" alt="" width="230" height="173" data-file-width="2048" data-file-height="1536" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>بنای یادبود در برن سوئیس در پایین بنا این نوشته دیده می‌شود: «Union Télégraphique Internationale fondée à Paris en 1865 sur l&#8217;initiative du gouvernement français. Érigé par décision de l&#8217;Union Télégraphique prise à la conférence internationale de Lisbonne en 1908.» (به فارسی: اتحادیهٔ بین‌المللی تلگراف در ۱۸۶۵ در پاریس به ابتکار دولت فرانسه تأسیس شد. این بنای یادبود با تصمیم اتحادیهٔ تلگراف در کنفرانس بین‌المللی لیسبون در سال ۱۹۰۸ ایجاد شد)</p>
</div>
</div>
</div>
<p>ITU از سه بخش تشکیل شده‌است:</p>
<ul>
<li>بخش استانداردسازی مخابرات</li>
<li>بخش مخابرات رادیویی</li>
<li>بخش توسعهٔ مخابرات</li>
</ul>
<h2></h2>
<p>ریاست بخش ارتباطات رادیویی توسط کنفرانس مجمع عمومی چهارسالانهٔ آی‌تی‌یو انتخاب می‌شود. ریاست این بخش، افزون‌بر مسئولیت هماهنگی بین زیربخش‌های مختلف، به‌طور مستقیم مسئولیت ادارهٔ دفتر ارتباطات رادیویی را نیز بر عهده دارد.</p>
<p>&nbsp;</p>
</div>
</div>
</div>
<p><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki">https://fa.wikipedia.org/wiki</a></p>
<p><span dir="ltr"> </span></p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://bagheristamp.com/product/2447-%d8%b1%d9%88%d8%b2-%d8%ac%d9%87%d8%a7%d9%86%db%8c-%d9%85%d8%ae%d8%a7%d8%a8%d8%b1%d8%a7%d8%aa-1369/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>2446 &#8211; هفته دفاع مقدس 1369</title>
		<link>https://bagheristamp.com/product/2446-%d9%87%d9%81%d8%aa%d9%87-%d8%af%d9%81%d8%a7%d8%b9-%d9%85%d9%82%d8%af%d8%b3-1369/</link>
					<comments>https://bagheristamp.com/product/2446-%d9%87%d9%81%d8%aa%d9%87-%d8%af%d9%81%d8%a7%d8%b9-%d9%85%d9%82%d8%af%d8%b3-1369/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[modir]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 19 Oct 2021 08:58:54 +0000</pubDate>
				<guid isPermaLink="false">https://abtinstamp.com/?post_type=product&#038;p=4363</guid>

					<description><![CDATA[<div align="right">
<table style="border-collapse: collapse; width: 76.6208%;">
<tbody>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">سال انتشار</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1369</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تاریخ توزیع</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1369/12/06</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تعداد قطعه در سری</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تیراژ</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1/000/000</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">قیمت اسمی</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">100 ریال</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">طراح</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;"></td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">دندانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">13</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">فیلیگران</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">-----</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تعداد قطعات در ورق</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">50</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">چاپخانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;"></td>
</tr>
</tbody>
</table>
</div>]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<h2 class=" " dir="rtl">موضوع تمبر</h2>
<h2 id="firstHeading" class="firstHeading" lang="fa">دفاع مقدس</h2>
<div id="bodyContent" class="mw-body-content">
<div id="mw-content-text" class="mw-content-rtl" dir="rtl" lang="fa">
<div class="mw-parser-output">
<header class="mw-body-header"></header>
<div id="bodyContent" class="vector-body">
<div id="contentSub2"></div>
<div id="mw-content-text" class="mw-body-content mw-content-rtl" dir="rtl" lang="fa">
<div class="mw-parser-output">
<p><b>جنگ ایران و عراق</b> یا <b>جنگ هشت‌ساله</b> که در ایران با نام <b>جنگ تحمیلی</b> و <b>دفاع مقدس</b> نیز شناخته می‌شود و در بسیاری از منابع عربی و بعضی منابع غربی از آن با عنوان <b>جنگ اول خلیج</b> یاد شده است و در زمان <a title="صدام حسین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D9%85_%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86">صدام حسین</a> در عراق با نام <b><a class="mw-redirect" title="قادسیهٔ صدام" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%A7%D8%AF%D8%B3%DB%8C%D9%87%D9%94_%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D9%85">قادسیهٔ صدام</a></b> از آن یاد می‌شد، طولانی‌ترین <a class="mw-redirect" title="جنگ متعارف" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D9%85%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D8%B1%D9%81">جنگ متعارف</a> در <a class="mw-redirect" title="قرن بیستم میلادی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B1%D9%86_%D8%A8%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%85_%D9%85%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AF%DB%8C">قرن بیستم میلادی</a> و دومین جنگ طولانی این قرن پس از <a title="جنگ ویتنام" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D9%88%DB%8C%D8%AA%D9%86%D8%A7%D9%85">جنگ ویتنام</a> بود که نزدیک به هشت سال به طول انجامید. جنگ به صورت رسمی در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ برابر ۲۲ سپتامبر ۱۹۸۰ آغاز شد. در این روز درگیری‌های پراکنده مرزی دو کشور با یورش هم‌زمان نیروی هوایی عراق به ده فرودگاه نظامی و غیرنظامی ایران و تهاجم نیروی زمینی این کشور در تمام مرزها به یک <a class="mw-redirect" title="جنگ تمام عیار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D8%B1">جنگ تمام عیار</a> تبدیل شد، هرچند مقامات عراقی معتقد بودند که جنگ از ۱۳ شهریور ۱۳۵۹ برابر با ۴ سپتامبر ۱۹۸۰ با حملات توپخانه‌ای ایران به شهرهای مرزی عراق آغاز شده‌است.<sup id="cite_ref-38" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-38">[۳۸]</a></sup> این جنگ در نهایت پس از حدود ۸ سال در مرداد ۱۳۶۷ با قبول آتش‌بس از سوی دو طرف و پس از به جا گذاشتن یک میلیون نفر تلفات و ۱۱۹۰ میلیارد دلار خسارات به دو کشور خاتمه یافت.<sup id="cite_ref-ToolAutoGenRef3_39-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-ToolAutoGenRef3-39">[۳۹]</a></sup> مبادلهٔ <a class="mw-redirect" title="اسیر جنگی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%B1_%D8%AC%D9%86%DA%AF%DB%8C">اسیران جنگی</a> بین دو کشور از سال ۱۳۶۹ آغاز شد. ایران آخرین گروه از <a class="mw-redirect" title="اسرای جنگی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%AC%D9%86%DA%AF%DB%8C">اسرای جنگی</a> عراقی را در سال ۱۳۸۱ به عراق تحویل داد.<sup id="cite_ref-40" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-40">[۴۰]</a></sup></p>
<p>روابط ایران و عراق از سال ۱۳۴۸ تا پیش از جنگ نیز به شدت تیره و تار بوده و پیش از <a class="mw-redirect" title="انقلاب ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">انقلاب ایران</a> ۱۰۴ مورد درگیری و جنگ بین ایران و عراق اتفاق افتاد<sup id="cite_ref-41" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-41">[۴۱]</a></sup> سرانجام، در <a title="عهدنامه ۱۹۷۵ الجزایر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%87%D8%AF%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%DB%B1%DB%B9%DB%B7%DB%B5_%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B1">پیمان‌نامه ۱۹۷۵ الجزایر</a> ایران به‌طور ضمنی پذیرفت که در ازای رفع اختلافات مرزی آبی در <a title="اروندرود" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D8%B1%D9%88%D8%AF">اروندرود</a> بر اساس <a title="خط‌القعر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%B7%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B9%D8%B1">خط تالوگ</a>، دست از حمایت از <a class="mw-redirect" title="کردستان عراق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82">کردهای عراق</a> بردارد.<sup id="cite_ref-42" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-42">[۴۲]</a></sup> در اثر بروز انقلاب در ایران و حوادث پس از آن، علی‌الخصوص تصفیه افسران بلندپایه ارتش بعد از وقوع <a title="کودتای نوژه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%88%D8%AF%D8%AA%D8%A7%DB%8C_%D9%86%D9%88%DA%98%D9%87">کودتای نوژه</a>، صدام حسین به این ارزیابی رسید که این بار ایران توان دفاع دربرابر حملات او را نخواهد داشت و در عرض یک هفته تهران را فتح خواهد کرد. با این محاسبات، عراق در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ به ایران حمله کرد.<sup id="cite_ref-ToolAutoGenRef3_39-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-ToolAutoGenRef3-39">[۳۹]</a></sup></p>
<p>در ابتدای جنگ عراق با استفاده از عنصر غافلگیری موفق شد بخش‌هایی از خاک ایران از جمله شهر <a title="خرمشهر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%B1%D9%85%D8%B4%D9%87%D8%B1">خرمشهر</a> را اشغال نماید. ایران در سال‌های دوم و سوم جنگ موفق شد بیشتر مناطق اشغالی از جمله خرمشهر را آزاد نموده و از سال ۱۹۸۴ جنگ را به داخل خاک عراق بکشاند. ایران در فوریه ۱۹۸۶ موفق به تصرف فاو یکی از مهم‌ترین بنادر صدور نفت عراق شد و در ۸ ژانویه ۱۹۸۷ عملیات عظیمی به نام <a title="عملیات کربلای ۵" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%DA%A9%D8%B1%D8%A8%D9%84%D8%A7%DB%8C_%DB%B5">کربلای ۵</a> را برای تصرف <a title="بصره" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%B5%D8%B1%D9%87">بصره</a> دومین شهر بزرگ عراق به انجام رساند که در جریان آن ۶۵ هزار سرباز ایرانی و ۲۰ هزار عراقی کشته شدند. ایران در ۲۶ فوریه این عملیات را متوقف کرد و در <a class="mw-redirect" title="جبهه جنوبی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A8%D9%87%D9%87_%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%A8%DB%8C">جبهه جنوبی</a> جنگ به بن‌بست رسید. پس از آن، <a title="جنگ نفت‌کش‌ها" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D9%86%D9%81%D8%AA%E2%80%8C%DA%A9%D8%B4%E2%80%8C%D9%87%D8%A7">جنگ نفتکش‌ها</a> با حملات دو طرف به سوی کشتی‌های غیرنظامی در خلیج فارس آغاز شد. کشتی‌های کویتی یکی از اهداف مورد علاقه ایرانی‌ها بودند. نیروهای ایران به نفتکش‌های شوروی و آمریکا که در خدمت دولت کویت بودند، حمله می‌کرد. یک جنگنده عراقی به یک <a title="کشتی جنگی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B4%D8%AA%DB%8C_%D8%AC%D9%86%DA%AF%DB%8C">کشتی جنگی</a> آمریکایی حمله کرد و آسیب شدیدی به ناوچه <a title="یواس‌اس استارک" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B3%E2%80%8C%D8%A7%D8%B3_%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DA%A9">یواس‌اس استارک</a> وارد کرد و باعث مرگ ۳۷ سرباز آمریکایی شد. این اقدامات کشتیرانی بین‌المللی را در معرض خطر قرار داد و زمینه مداخله شوروی و آمریکا را فراهم کرد به‌طوری‌که هر دو از <a class="mw-redirect" title="قطعنامه‌های شورای امنیت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA">قطعنامه‌های شورای امنیت</a> که از دو طرف جنگ درخواست آتش‌بس داشت، حمایت می‌کردند.<sup id="cite_ref-43" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-43">[۴۳]</a></sup> در سال چهارم و پنجم، <a title="نیروهای مسلح عراق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82">ارتش عراق</a> به‌طور گسترده از <a title="جنگ‌افزار شیمیایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF%E2%80%8C%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%D8%B1_%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C">جنگ‌افزارهای شیمیایی</a> علیه <a class="mw-redirect" title="کردستان عراق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82">کردهای عراقی</a> و مردم و نظامیان ایران استفاده کرد؛ ولی ادعای استفاده ایران از سلاح‌های شیمیایی ثابت نشده‌است. همچنین دو طرف چندین بار اقدام به بمباران و موشک‌باران شهرها و اهداف غیرنظامی کردند که بیشتر توسط عراق انجام شد. در اواخر جنگ، درگیری‌ها به <a title="خلیج فارس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC_%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3">خلیج فارس</a> کشیده شد که باعث آسیب دیدن تعداد زیادی سکوی نفتی و <a title="کشتی تجاری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B4%D8%AA%DB%8C_%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C">کشتی‌های تجاری</a> و <a title="کشتی نفت‌کش" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B4%D8%AA%DB%8C_%D9%86%D9%81%D8%AA%E2%80%8C%DA%A9%D8%B4">نفت‌کش</a> با <a title="پرچم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%DA%86%D9%85">پرچم</a> کشورهای گوناگون شد. پس از فروردین ۱۳۶۷، با سقوط جزیرهٔ استراتژیک فاو در <a title="نبرد دوم فاو" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%A8%D8%B1%D8%AF_%D8%AF%D9%88%D9%85_%D9%81%D8%A7%D9%88">نبرد دوم فاو</a>، و پیرو آن پیروزی‌های پشت سرهم نیروهای عراقی، روند تحولات جنگ به گونه‌ای ناگهانی و غافلگیرانه، به زیان ایران و به سود عراق تغییر پیدا کرد.<sup id="cite_ref-:1_44-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-:1-44">[۴۴]</a></sup><sup id="cite_ref-:2_45-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-:2-45">[۴۵]</a></sup><sup id="cite_ref-:0_46-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-:0-46">[۴۶]</a></sup></p>
<p>دو کشور در طول جنگ آسیب‌های فراوان اقتصادی دیدند. جنگ ایران و عراق یکی از مهم‌ترین <a title="فهرست جنگ‌های جهان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA_%D8%AC%D9%86%DA%AF%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86">برخوردهای نظامی</a> <a class="mw-redirect" title="دوران معاصر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1">دوران معاصر</a> بود، که منافع بیشتر کشورهای جهان را تهدید کرد و بیشتر بر کشورهایی تأثیر گذاشت که بیشترین <a title="ذخایر نفتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B0%D8%AE%D8%A7%DB%8C%D8%B1_%D9%86%D9%81%D8%AA%DB%8C">ذخایر نفتی</a> جهان را داشتند. در این جنگ، برخی تصور کردند که پیروزی هر یک از دو کشور ایران یا عراق موجب برهم‌خوردن ثبات و <a class="mw-redirect" title="توازن قوا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%88%D8%A7%D8%B2%D9%86_%D9%82%D9%88%D8%A7">توازن قوا</a> در منطقه خواهد شد به همین دلیل <a title="ابرقدرت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA">ابرقدرت‌ها</a> کوشیدند تا هیچ‌کدام از این دو کشور پیروز نشوند.<sup id="cite_ref-47" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-47">[۴۷]</a></sup> شوروی، یکی از دو ابرقدرت آن دوران، از سال ۱۹۸۰ فروش جنگ‌افزار به هر دو کشور را متوقف کرده بود اما از سال ۱۹۸۲ به منبع اصلی عراق برای خرید سلاح‌های پیشرفته تبدیل شد. آمریکا نیز در سال ۱۹۸۵ با <a title="ماجرای مک‌فارلین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D9%85%DA%A9%E2%80%8C%D9%81%D8%A7%D8%B1%D9%84%DB%8C%D9%86">مذاکراتی پنهانی</a> اقدام به فروش جنگ‌افزار به ایران کرد. <a title="ایالات متحده آمریکا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D9%87_%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7">ایالات متحده آمریکا</a> در اواخر جنگ چند بار به شکل مستقیم وارد درگیری با ایران شد. کشورهای <a title="سوریه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%88%D8%B1%DB%8C%D9%87">سوریه</a>، <a title="کره شمالی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B1%D9%87_%D8%B4%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C">کره شمالی</a> و <a title="لیبی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%84%DB%8C%D8%A8%DB%8C">لیبی</a> نیز به ایران جنگ‌افزار و ابزارهای تکنولوژیک می‌فروختند. <a title="شورای امنیت سازمان ملل متحد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA_%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D9%84%D9%84_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF">شورای امنیت سازمان ملل متحد</a> در کل ۸ <a title="قطعنامه شورای امنیت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA">قطعنامه</a> دربارهٔ این جنگ صادر نمود که به جز <a title="قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%DB%B5%DB%B9%DB%B8_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA">قطعنامه ۵۹۸</a> به تاریخ ۲۷ تیر ۱۳۶۷، همگی توسط ایران رد شد. همچنین بیش از یک میلیون تن در این جنگ کشته یا زخمی شدند که به تثبیت مفهوم <a title="شهادت در ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%87%D8%A7%D8%AF%D8%AA_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">شهادت در ایران</a> کمک کرد.</p>
<div class="hatnote navigation-not-searchable boilerplate seealso" role="note"></div>
<p>عوامل مختلفی طی چند دهه موجب شد که اختلافات دو کشور تبدیل به جنگی تمام عیار شود. اختلافاتی که مربوط به مسائل <a class="mw-redirect" title="ژئوپولیتیک" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%98%D8%A6%D9%88%D9%BE%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AA%DB%8C%DA%A9">ژئوپولیتیک</a>، مذهبی و قومی بود. سرانجام، تحریکات دو کشور علیه یکدیگر و رهبرانشان باعث روی دادن جنگ ایران و عراق شد.</p>
<h5><span id=".D9.86.D9.82.D8.B4_.D8.B9.D8.B1.D8.A7.D9.82_.D9.88_.D8.B5.D8.AF.D8.A7.D9.85"></span><span id="نقش_عراق_و_صدام" class="mw-headline">نقش عراق و صدام</span></h5>
<p>از زمان به قدرت رسیدن <a class="mw-redirect" title="حزب بعث عراق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%A8%D8%B9%D8%AB_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82">حزب بعث</a> در عراق در سال ۱۹۶۸ میلادی، عراقی‌ها رؤیای رهبری <a title="جهان عرب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86_%D8%B9%D8%B1%D8%A8">جهان عرب</a> را در سر می‌پروراندند. از سال ۱۹۷۳ تا ۱۹۸۰ درآمدهای نفتی عراق افزایش یافت.<sup id="cite_ref-48" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-48">[۴۸]</a></sup> این موضوع به عراق کمک می‌کرد تا خلاء ناشی از مرگ <a title="جمال عبدالناصر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%85%D8%A7%D9%84_%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1">جمال عبدالناصر</a> در صدر رهبری اعراب را پر کنند. زیرا <a title="مصر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B5%D8%B1">مصر</a> پس از <a title="پیمان کمپ دیوید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86_%DA%A9%D9%85%D9%BE_%D8%AF%DB%8C%D9%88%DB%8C%D8%AF">پیمان کمپ دیوید</a> نفوذ خود در میان اعراب را از دست داده بود.<sup id="cite_ref-49" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-49">[۴۹]</a></sup></p>
<p>در جریان <a title="حاکمیت ایران بر جزایر سه‌گانه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%A7%DA%A9%D9%85%DB%8C%D8%AA_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A8%D8%B1_%D8%AC%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B1_%D8%B3%D9%87%E2%80%8C%DA%AF%D8%A7%D9%86%D9%87">اعمال حاکمیت ایران بر جزایر سه‌گانه</a> <a title="تنب بزرگ" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%86%D8%A8_%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF">تنب بزرگ</a>، <a title="تنب کوچک" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%86%D8%A8_%DA%A9%D9%88%DA%86%DA%A9">تنب کوچک</a> و <a title="جزیره ابوموسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D8%B1%D9%87_%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C">ابوموسی</a> عراق <a title="دیپلماسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%DB%8C%D9%BE%D9%84%D9%85%D8%A7%D8%B3%DB%8C">روابط دیپلماتیک</a> خود را با ایران قطع کرد و از <a title="اتحادیه کشورهای عرب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%87_%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%B9%D8%B1%D8%A8">اتحادیه عرب</a> خواست تا آنان نیز چنین کنند. درخواستی که از سوی اتحادیه عرب رد شد. عراق همچنین اعتراض رسمی‌ای به <a title="سازمان ملل متحد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D9%84%D9%84_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF">سازمان ملل</a> نوشت که توسط این سازمان نادیده گرفته شد. عراقی‌ها که از همه جا سرخورده شدند، دست به اخراج ۷۰۰۰۰ ایرانی ساکن عراق زدند. در سال ۱۹۷۴ تنش در روابط دو کشور به اوج خود رسید و درگیری‌های نظامی مرزی پراکنده کم کم به جنگی تمام عیار تبدیل شد. <sup id="cite_ref-50" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-50">[۵۰]</a></sup> روابط ایران و عراق از سال ۱۳۴۸ تا پیش از جنگ نیز به شدت تیره و تار بوده و پیش از <a class="mw-redirect" title="انقلاب ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">انقلاب ایران</a> ۱۰۴ مورد درگیری و جنگ بین ایران و عراق اتفاق افتاد<sup id="cite_ref-51" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-51">[۵۱]</a></sup> که در برخی از آن‌ها از جمله در درگیری ۲۱ بهمن ۱۳۵۲ صدها تن از دو طرف کشته و زخمی شدند. در سال ۱۳۵۳ ده درگیری نظامی بین ایران و عراق روی داد که در آن‌ها هواپیماهای جنگی حضور داشتند. معروف است که شاه در همین سال در جواب به این سؤال که &#8220;چرا این قدر <a class="mw-redirect" title="هلیکوپتر کبرا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%84%DB%8C%DA%A9%D9%88%D9%BE%D8%AA%D8%B1_%DA%A9%D8%A8%D8%B1%D8%A7">هلیکوپتر کبرا</a> می‌خرید؟، پاسخ داده بود: &#8220;از همسایه‌ام سؤال کنید که چرا این قدر تانک می‌خرد، من برای هر تانک عراقی یک کبرای آماده پرواز دارم&#8221;.<sup id="cite_ref-52" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-52">[۵۲]</a></sup>تنش به قدری بالا گرفت که <a title="کورت والدهایم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AA_%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C%D9%85">کورت والدهایم</a> <a title="دبیرکل سازمان ملل متحد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%B1%DA%A9%D9%84_%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D9%84%D9%84_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF">دبیرکل سازمان ملل متحد</a> ناچار به مداخله و اعزام نماینده ویژه به مرزهای دو کشور شد. نتیجه گزارش این نماینده منجر به صدور <a title="قطعنامه ۳۴۸ شورای امنیت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%DB%B3%DB%B4%DB%B8_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA">قطعنامه ۳۴۸ شورای امنیت</a> شد که در آن طرفین ملزم به حل اختلاف مرزی میان خود شدند.<sup id="cite_ref-53" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-53">[۵۳]</a></sup></p>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:1975_Algiers_Agreement.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b8/1975_Algiers_Agreement.jpg/250px-1975_Algiers_Agreement.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b8/1975_Algiers_Agreement.jpg/375px-1975_Algiers_Agreement.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b8/1975_Algiers_Agreement.jpg/500px-1975_Algiers_Agreement.jpg 2x" alt="" width="250" height="175" data-file-width="640" data-file-height="447" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p><a class="mw-redirect" title="محمد رضا پهلوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C">محمد رضا پهلوی</a> و <a title="صدام حسین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D9%85_%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86">صدام حسین</a> با میانجیگری <a title="هواری بومدین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D8%A8%D9%88%D9%85%D8%AF%DB%8C%D9%86">هواری بومدین</a>، <a class="mw-redirect" title="معاهده الجزایر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%87%D8%AF%D9%87_%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B1">معاهده الجزایر</a> را امضا کردند.</p>
</div>
</div>
</div>
<p>در <a title="عهدنامه ۱۹۷۵ الجزایر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%87%D8%AF%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%DB%B1%DB%B9%DB%B7%DB%B5_%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B1">پیمان‌نامه ۱۹۷۵ الجزایر</a> ایران به‌طور ضمنی پذیرفت که در ازای رفع اختلافات مرزی آبی در <a title="اروندرود" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D8%B1%D9%88%D8%AF">اروندرود</a> بر اساس <a title="خط‌القعر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%B7%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B9%D8%B1">خط تالوگ</a>، دست از حمایت از <a class="mw-redirect" title="کردستان عراق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82">کردهای عراق</a> بردارد. این نقش را بعدها <a title="اسرائیل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84">اسرائیل</a> به تنهایی برای کردها بر عهده گرفت.<sup id="cite_ref-54" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-54">[۵۴]</a></sup> بنابراین عراق که در طول سال‌های بعد سیاست‌های ضد غرب و ضد<a title="صهیونیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D9%87%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C%D8%B3%D9%85">صهیونیستی</a> را تبلیغ می‌کرد،<sup id="cite_ref-55" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-55">[۵۵]</a></sup> در سال ۱۹۸۰ و پس از سقوط شاه، سیاست <a class="mw-redirect" title="ایرانی ستیزی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D8%B2%DB%8C">ایرانی ستیزی</a> را در دستور کار عراقی‌ها قرار داد. صدام متوجه خلاء ناشی از سقوط شاه ایران به عنوان ژاندارم خلیج فارس شده بود و تلاش داشت تا نقشی که پیش از آن <a title="محمدرضا پهلوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C">محمدرضا پهلوی</a> ایفا می‌کرد را بر عهده گیرد.<sup id="cite_ref-56" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-56">[۵۶]</a></sup> او برای این‌کار نیاز به مرز آبی کافی و تسلط بر خلیج فارس داشت.<sup id="cite_ref-57" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-57">[۵۷]</a></sup><sup id="cite_ref-58" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-58">[۵۸]</a></sup> عراق از زمان <a title="عبدالکریم قاسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85_%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85">عبدالکریم قاسم</a>، <a class="mw-redirect" title="خوزستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%88%D8%B2%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">خوزستان</a> را بخشی از عراق می‌دانست که توسط <a class="mw-redirect" title="حکومت عثمانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA_%D8%B9%D8%AB%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C">حکومت عثمانی</a> به ایران تقدیم شده بود و به همین دلیل از <a class="mw-redirect" title="تجزیه طلب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D9%87_%D8%B7%D9%84%D8%A8">تجزیه طلبان</a> خوزستان حمایت می‌کرد. حمایتی که با <a class="mw-redirect" title="قرارداد الجزایر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B1">قرارداد الجزایر</a> برای مدتی متوقف شده‌بود؛ ولی تحرکات تحریک آمیزی چون نمایش نقشه منطقه که در آن خوزستان «عربستان» نامیده شده و بخشی از خاک عراق بود از تلویزیون <a title="بصره" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%B5%D8%B1%D9%87">بصره</a> ادامه داشت.<sup id="cite_ref-59" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-59">[۵۹]</a></sup> به گفته جیمزبیل، دلیل اصلی شروع جنگ و مناقشات سیاسی قبل از آن را به‌طور کلی می‌توان در «تسلط یافتن بر خلیج فارس» دانست. تحقق این هدف برای <a title="مصر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B5%D8%B1">مصر</a> و <a title="عربستان سعودی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF%DB%8C">عربستان سعودی</a> و سایر شیخ نشین‌های منطقه چندان ناخوشایند نبود.<sup id="cite_ref-60" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-60">[۶۰]</a></sup> سفیر عراق در <a title="لبنان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D8%A8%D9%86%D8%A7%D9%86">لبنان</a> در ۱۲ آبان ۱۳۵۸ در مصاحبه با <a class="mw-redirect" title="روزنامه النهار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%B1">روزنامه النهار</a> <a title="بیروت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%AA">بیروت</a> گفت:<sup id="cite_ref-61" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-61">[۶۱]</a></sup></p>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Shat_al-arab-22.JPG?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f9/Shat_al-arab-22.JPG/240px-Shat_al-arab-22.JPG" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f9/Shat_al-arab-22.JPG/360px-Shat_al-arab-22.JPG 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f9/Shat_al-arab-22.JPG/480px-Shat_al-arab-22.JPG 2x" alt="" width="240" height="180" data-file-width="2592" data-file-height="1944" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>عراق خواهان تجدیدنظر در <a class="mw-redirect" title="پیمان‌نامه ۱۹۷۵ الجزایر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%DB%B1%DB%B9%DB%B7%DB%B5_%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B1">پیمان‌نامه ۱۹۷۵ الجزایر</a> بود که بر اساس آن <a class="mw-redirect" title="خط تالوگ" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%B7_%D8%AA%D8%A7%D9%84%D9%88%DA%AF">خط تالوگ</a> <a title="اروندرود" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D8%B1%D9%88%D8%AF">اروندرود</a>، <a title="مرز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%B2">مرز</a> رسمی میان <a title="ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">ایران</a> و <a title="عراق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82">عراق</a> است.</p>
</div>
</div>
</div>
<blockquote class="templatequote"><p>بهبود شرایط با ایران منوط به تحقق ۳ شرط اصلی است: ۱- تجدیدنظر در پیمان نامه ۱۹۷۵ الجزایر دربارهٔ اروند رود ۲- اعطای خودمختاری به عشایر کرد و بلوچ و عرب ۳- خروج نیروهای نظامی ایران از <a class="mw-redirect" title="مناقشه جزایر سه‌گانه ایرانی در خلیج‌فارس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%82%D8%B4%D9%87_%D8%AC%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B1_%D8%B3%D9%87%E2%80%8C%DA%AF%D8%A7%D9%86%D9%87_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC%E2%80%8C%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3">جزایر سه‌گانه ایرانی مورد مناقشه</a> و سراسر خلیج فارس</p></blockquote>
<p>صدام حسین مدعی بود که نظام بعثی از همان ابتدای انعقاد قرارداد مرزی ۱۹۷۵ در <a class="mw-redirect" title="زمان شاه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%B4%D8%A7%D9%87">زمان شاه</a>، خود را مغبون می‌دیده.<sup id="cite_ref-62" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-62">[۶۲]</a></sup> به نظر می‌رسد که باور عمومی در میان مقامات عراق این بود که پس از انقلاب، ایران دچار ضعف شده و برای عراق فرصت مناسبی فراهم آورده تا توازن قبلی قوا در خلیج فارس را با یک <a class="mw-redirect" title="حمله نظامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87_%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C">حمله نظامی</a> برهم زده و هم‌زمان راه‌حل جدیدی برای مشکلات عراق با <a class="mw-redirect" title="شیعیان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D9%86">شیعیان</a> جنوب و کردهای شمال این کشور جلوی پای آنان بگذارد.<sup id="cite_ref-63" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-63">[۶۳]</a></sup> از سوی دیگر تنها دو ماه پیش از آغاز جنگ، <a title="صدام حسین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D9%85_%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86">صدام حسین</a> و <a title="زبیگنیف برژینسکی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%A8%DB%8C%DA%AF%D9%86%DB%8C%D9%81_%D8%A8%D8%B1%DA%98%DB%8C%D9%86%D8%B3%DA%A9%DB%8C">زیبیگنیو برژینسکی</a> در <a title="عمان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86">عمان</a> با یکدیگر دیدار کردند. باور <a class="mw-redirect" title="بنی صدر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%86%DB%8C_%D8%B5%D8%AF%D8%B1">بنی صدر</a> این بود که برژینسکی در این ملاقات به صدام اطمینان داده که <a class="mw-redirect" title="ایالات متحده" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D9%87">ایالات متحده</a> مخالفتی با الحاق خوزستان به عراق ندارد.<sup id="cite_ref-64" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-64">[۶۴]</a></sup></p>
<p>در یک سال اول انقلاب و علی‌الخصوص بعد از وقوع <a title="کودتای نوژه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%88%D8%AF%D8%AA%D8%A7%DB%8C_%D9%86%D9%88%DA%98%D9%87">کودتای نوژه</a>، بسیاری از افسران بلندپایه ارتش تصفیه شدند که باعث از بین رفتن ساختار ارتش شد. این مسائل باعث شدند که صدام حسین به این ارزیابی برسد که بر خلاف ۱۰۴ مورد قبلی، این بار ایران توان دفاع دربرابر حملات او را نخواهد داشت و در عرض یک هفته تهران را فتح خواهد کرد. با این محاسبات، عراق در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ برای ۱۰۵ امین بار از سال ۱۳۴۸ به ایران حمله کرد. این جنگ در نهایت پس از حدود ۸ سال در مرداد ۱۳۶۷ با قبول آتش‌بس از سوی دو طرف و پس از به جا گذاشتن یک میلیون نفر تلفات و ۱۱۹۰ میلیارد دلار خسارات به دو کشور خاتمه یافت.<sup id="cite_ref-ToolAutoGenRef3_39-2" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-ToolAutoGenRef3-39">[۳۹]</a></sup> مبادلهٔ <a class="mw-redirect" title="اسیر جنگی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%B1_%D8%AC%D9%86%DA%AF%DB%8C">اسیران جنگی</a> بین دو کشور از سال ۱۳۶۹ آغاز شد. ایران آخرین گروه از <a class="mw-redirect" title="اسرای جنگی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%AC%D9%86%DA%AF%DB%8C">اسرای جنگی</a> عراقی را در سال ۱۳۸۱ به عراق تحویل داد.<sup id="cite_ref-65" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-65">[۶۵]</a></sup></p>
<p>در سوی دیگر عراق بعثی که حکومت وقت ایران را بابت اصطکاک‌هایش با ایالات متحده و عدم روابط دوستانه‌اش با شوروی در مظان قرار گرفتن در انزوای سیاسی می‌دید هرگونه تقابل نظامی با ایران را آسان‌تر تصور می‌کرد و در ضمن نگرانی‌های روزافزون صدام از یک حکومت شیعه در همسایگی خود که تهدیدی برای کشور خودش با جمعیت پرشمار شیعه محسوب می‌شد عزم وی را برای تقابل بیشتر با ایران جزم نمود.<sup id="cite_ref-ToolAutoGenRef1_66-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-ToolAutoGenRef1-66">[۶۶]</a></sup></p>
<h5><span id=".D9.86.D9.82.D8.B4_.D8.A7.DB.8C.D8.B1.D8.A7.D9.86_.D9.88_.D8.AE.D9.85.DB.8C.D9.86.DB.8C"></span><span id="نقش_ایران_و_خمینی" class="mw-headline">نقش ایران</span></h5>
<p>پس از وقوع <a class="mw-redirect" title="انقلاب ۱۳۵۷ ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">انقلاب ۱۳۵۷</a>، عراق برخی ناآرامی‌های سیاسی را زیر سر <a title="سید محمدباقر صدر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%A8%D8%A7%D9%82%D8%B1_%D8%B5%D8%AF%D8%B1">سید محمد باقر صدر</a> و با حمایت و تشویق ایران می‌دانست. صدام حسین، از وجود یک همسایه انقلابی شیعه در مرزهای شرقی خود احساس خوبی نداشت.<sup id="cite_ref-67" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-67">[۶۷]</a></sup> رهبران ایران نیز رسماً اعلام می‌کردند که به <a title="سیاست صدور انقلاب اسلامی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA_%D8%B5%D8%AF%D9%88%D8%B1_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">سیاست صدور انقلاب ایران</a> به سایر کشورها می‌اندیشیدند.<sup id="cite_ref-68" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-68">[۶۸]</a></sup> <a title="سید روح‌الله خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">روح‌الله خمینی</a> معتقد به صدور انقلاب اسلامی به دیگر ملل بود و در نخستین سالگرد پیروزی <a class="mw-redirect" title="انقلاب ۱۳۵۷ ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">انقلاب اسلامی</a> (۲۲ بهمن ۱۳۵۸) اظهار داشت:<sup id="cite_ref-69" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-69">[۶۹]</a></sup></p>
<blockquote class="templatequote"><p>ما انقلابمان را به تمام جهان صادر می‌کنیم</p></blockquote>
<p>همچنین او در ۱۹ فروردین ۱۳۵۹ در پیامی که دربارهٔ <a title="قطع رابطه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B7%D8%B9_%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B7%D9%87">قطع رابطه</a> آمریکا با ایران داده بود به صدام اشاره کرد و گفت:<sup id="cite_ref-70" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-70">[۷۰]</a></sup></p>
<blockquote class="templatequote"><p>صدام حسین که همچون شاه مخلوع چهره قبیح غیراسلامی و انسانی خود را نشان داده و به هدم اسلام و حوزه مقدسه نجف کمر بسته و با مسلمانان مظلوم برای رضای کارتر، آن کند که مغول کرد و با علمای اسلام خصوصاً آیت‌الله آقای سید محمدباقر صدر، آن کند که رضاخان و محمدرضا پهلوی با علما و روحانیون و سایر طبقات کردند، باید بداند که با این اعمال ضد اسلامی، گور خودش و رژیم تحمیلی غیرانسانی و غیرقانونی بعث را با دست خود می‌کند.</p>
<p>ملت شریف عراق! شما اخلاف آنان هستید که انگلیس را از عراق راندند؛ بپا خیزید و قبل از آنکه این رژیم فاسد همه چیز شما را تباه کند، دست جنایتکار او را از کشور اسلامی خود قطع کنید. ای عشایر فرات و دجله! همه با هم و با همهٔ ملت اتحاد کنید و این ریشهٔ فساد را قبل از آنکه فرصت از دست برود، قلع و قمع نمایید و برای خدا دفاع از کشور اسلامی خود و از اسلام مقدس نمایید که خدا با شماست. ای ارتش عراق! اطاعت از این مخالف اسلام و قرآن نکنید و به ملت بگرایید و دست آمریکا را که از آستین صدام بیرون آمده‌است قطع کنید و بدانید اطاعت از این سفاک، مخالفت با خدای متعال است و جزای آن عار و نار است.</p></blockquote>
<p>مدتی بعد در ۲۸ فروردین ۱۳۵۹ روح‌الله خمینی در جمع فرماندهان بسیج ضمن سخنانی ارتش عراق را به کودتا علیه صدام تشویق کرد:<sup id="cite_ref-71" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-71">[۷۱]</a></sup></p>
<blockquote class="templatequote"><p>صاحب منصبهای خوب ما داریم در عراق. صاحب منصبهای صحیح و متدین هستند. خود آن‌ها کودتا کنند و این را از بین ببرند؛ و حرام است بر آن‌ها که یک قدم دنبال این شخص لعین باشند؛ و باید قیام کنند بر ضد او و مملکت خودشان را اسلامی کنند و حکومت خودشان را اسلامی کنند و قواعد هم اسلامی باشد.</p></blockquote>
<p>در پیامی که به مناسبت کشته شدن <a class="mw-redirect" title="سید محمد باقر صدر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%A8%D8%A7%D9%82%D8%B1_%D8%B5%D8%AF%D8%B1">سید محمد باقر صدر</a> منتشر شد، روح‌الله خمینی بار دیگر بر قیام مردم و ارتش عراق علیه صدام تأکید کرد:<sup id="cite_ref-72" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-72">[۷۲]</a></sup></p>
<blockquote class="templatequote"><p>عجب آن است که ملتهای اسلامی و خصوصاً ملت شریف عراق و عشایر دجله و فرات و جوانان غیور دانشگاه‌ها و سایر جوانان عزیز عراق از کنار این مصایب بزرگ که به اسلام و اهل بیت رسول اللّه ـ صلی اللّه علیه و آله ـ وارد می‌شود بی‌تفاوت بگذرند و به حزب بعث فرصت دهند که مفاخر آنان را یکی پس از دیگری مظلومانه شهید کنند؛ و عجب تر آنکه ارتش عراق و سایر قوای انتظامی آلت دست این جنایتکاران واقع شوند و در هدم اسلام و قرآن کریم به آنان کمک کنند.</p>
<p>من از رده بالای قوای انتظامی عراق مأیوس هستم؛ لکن از افسران و درجه‌داران و سربازان مأیوس نیستم و از آنان چشمداشت آن دارم که یا دلاورانه قیام کنند و اساس ستمکاری را برچینند همان سان که در ایران واقع شد؛ یا از پادگانها و سربازخانه‌ها فرار کنند و ننگ ستمکاری حزب بعث را تحمل نکنند. من از کارگران و کارمندان دولت غاصب بعث مأیوس نیستم؛ و امیدوارم که با ملت عراق دست به دست هم دهند و این لکهٔ ننگ را از کشور عراق بزدایند.</p></blockquote>
<p>عراق مدعی بود که وارد یک جنگ دفاعی شده و از حق مشروع خود برای دفاع از حاکمیت و تمامیت ارضی و بازپس‌گیری اراضی خود با توسل به زور استفاده می‌کند. آن‌ها معتقد بودند که <a class="mw-redirect" title="حکومت ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">حکومت ایران</a> تمام راه‌های حل مسالمت‌آمیز اختلافات دو کشور را مسدود کرده‌است. پیش از آغاز یورش بارها ایران را به اقدامات تجاوزگرانه نسبت به عراق و دخالت در امور داخلی خود از جمله حمایت از <a title="حزب غیرقانونی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%BA%DB%8C%D8%B1%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86%DB%8C">حزب غیرقانونی</a> <a class="mw-redirect" title="حزب الدعوه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%88%D9%87">الدعوه</a> متهم می‌کردند. رهبران ایران هم در بخش عربی رادیو دولتی این کشور به بدگویی شدید از حکومت بعث عراق پرداخته و آن را یک حکومت ضد اسلامی و دست‌نشانده قدرت‌های امپریالیستی معرفی می‌کردند. حکومت عراق نیز متهم می‌شد که به اقدامات تجاوزگرانه از جمله حمایت علنی از شورشیان جدایی‌خواه در خوزستان و قول کمک به آن‌ها برای آزادی «عربستان»، نامی که حکومت عراق بر این استان نهاده بود، می‌پردازد و دریادار <a title="احمد مدنی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C">احمد مدنی</a> استاندار وقت خوزستان گفته بود که عراق برای شورشیان سلاح ارسال می‌کند. در چندین مورد حتی نیروهای عراق حملاتی را به شهرهای مرزی ایران ترتیب دادند که یکی از آن‌ها یورش به شهری در <a title="استان کردستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">استان کردستان</a> در ژوئن ۱۹۷۹ و دیگری به شهر صالح‌آباد در جنوب بود که چندین کشته به جا گذاشت. در نیمه اول سال ۱۹۸۰ (زمستان ۵۸ و بهار ۵۹) چندین درگیری مرزی دیگر هم بین دو کشور رخ داد.<sup id="cite_ref-73" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-73">[۷۳]</a></sup></p>
<p>با این وجود یک سال پیش از جنگ، آمریکا <a class="mw-redirect" title="دولت مهدی بازرگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA_%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86">دولت مهدی بازرگان</a> را از احتمال بروز جنگ باخبر کرده بود. مقامات آمریکایی گزارش دادند:</p>
<blockquote class="templatequote"><p>مانورهایی با حضور مشترک یگان‌هایی مختلف و تمرین‌هایی برای گسیل و حرکت سریع یگان‌هایی بزرگ در مسیر شط‌العرب (اروند رود) رودی که مشخص‌کننده جنوبی‌ترین بخش مرز میان عراق و ایران است، در جریان است. عراق هم‌چنین مقادیر عظیمی ابزارآلات و تمهیدات جنگی را در این منطقه دارد جاساز می‌کند، این ابزارآلات و تمهیدات را پنهان و استتار می‌کند و مشغول اجرای طرح‌های مهندسی نظامی‌ای است که حمله به ایران را برایش تسهیل خواهند کرد.<sup id="cite_ref-ToolAutoGenRef13_74-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-ToolAutoGenRef13-74">[۷۴]</a></sup></p></blockquote>
<p>سیاست اولیه عراق که از تحریکات حکومت ایران در بین <a title="شیعیان عراق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82">شیعیان عراق</a> نگران بود سیاست دیپلماسی و دوستی دو کشور بود. در همین راستا صدام حسین دو مرتبه تلاش داشت تا با ایران وارد گفتگو شود. یک بار طی ارسال نامه ای به <a title="مهدی بازرگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86">مهدی بازرگان</a> که مورد توجه مقامات حکومت قرار نگرفت و مرتبه بعدی طی تلاش برای گفتگو با <a title="ابراهیم یزدی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85_%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DB%8C">ابراهیم یزدی</a> وزیر امورخارجه وقت در جریان نشست سران عدم تعهد در کوبا بود که به دلیل کسالت بازرگان جای او را در این اجلاس پر کرده بود. وی طی گفتگوی خود با یزدی از عزم عراق برای رابطه دوستانه با حکومت ایران می‌گوید و متقابلاً یزدی نیز بر اهمیت این موضوع تأکید می‌کند. دولت بازرگان اما توانایی پیگیری گفتگوها را نداشت چرا که این مسئله با مخالفت قاطع خمینی که عزم خود را بر براندازی حکومت صدام جزم کرده بود مواجه شد. از سوی دیگر اصطکاک‌ها و درگیری‌های ایران با ایالات متحده و غرب ستیزی آن و همین‌طور عدم روابط دوستانه با شوروی ایران را در گونه ای از انزوای سیاسی قرار داد تا موقعیت عراق برای طرح‌ریزی یک حمله علیه ایران آسان‌تر شود. آنچه صدام را در لحظه آخر برای اجرایی کردن حمله به ایران بیش از پیش مطمئن کرد تحریک شیعیان عراقی علیه حکومت بعث، همچون حمایت نظام ایران از <a title="حزب الدعوه اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%88%D9%87_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">حزب‌الدعوه</a>، که در تقابل و درگیری با حکومت بعث قرار داشت بود، و دیگر اینکه خمینی در تلاش برای براندازی صدام حسین بود. تلاشی که در راستای تحقق <a class="mw-redirect" title="صدور انقلاب اسلامی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D8%AF%D9%88%D8%B1_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">سیاست صدور انقلاب ایران</a> در حال انجام بود. البته وسعت تلاش‌های خمینی در راستای تحریک شیعیان عراقی علیه حکومت وقت این کشور تا آن اندازه هم وسیع ارزیابی نمی‌شد و بیشتر در سخنرانی‌ها و بیانیه‌هایش خلاصه شده بود اما همین مقدار نیز برای شعله‌ور شدن آتش درگیری کفایت می‌کرد. حکومت وقت اما با حمایت‌های سیاسی، رسانه ای و مالی نهادهای انقلابی و افراطی بر طبل تبلیغ علیه صدام حسین میکوبد و ایران را عملاً تبدیل به <a title="اپوزیسیون" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86">اپوزیسیون</a> شیعیان عراقی علیه حکومت بعث عراق تبدیل کرده بود. در سوی دیگر عراق نیز متقابلاً دست به تهیج و تحریک گروه‌های خوزستانی و عرب استان‌های خوزستان و کردستانی زد. در مجموع عواملی که از سوی طرف ایرانی موجب تحریکات حکومت بعث و صدام حسین برای ورود به جنگ ایران شد را چنین ارزیابی می‌کنند:</p>
<ul>
<li>پیام‌های تحریک آمیز علیه صدام پس از <a title="ایرانیان عراق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#%D8%A7%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%AC_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D8%B2_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82">اخراج ایرانیان مقیم عراق</a></li>
<li>دعوت از ارتش عراق برای براندازی نظام صدام حسین از سوی خمینی</li>
<li>دعوت از دول اسلامی برای انجام اقدامات علیه عراق بعثی</li>
<li>بی اعتنایی به تحرکات عراق که بانگ جنگ داشت و عدم انجام اقدامات بازدارنده</li>
</ul>
<p><a class="mw-redirect" title="عباس امیر انتظام" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1_%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D9%85">عباس امیر انتظام</a> نیز روایت می‌کند که <a title="سازمان اطلاعاتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA%DB%8C">سازمان اطلاعاتی</a> ایالات متحده حداقل دو مرتبه نسبت به تحرکات عراقی‌ها و عزمشان برای حمله به ایران هشدار می‌دهند، هشداری که درطی جلسه ای با بازرگان و یزدی مطرح می‌شود اما آن‌ها علاقه چندانی نشان نمی‌دهند چرا که آن‌ها خود معتقد بودند از سطح تحرکات و تهدیدها آگاهند. همچنین <a class="mw-redirect" title="ابوالحسن بنی صدر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%A8%D9%86%DB%8C_%D8%B5%D8%AF%D8%B1">ابوالحسن بنی صدر</a> مدعی می‌شود حداقل دو مرتبه خمینی را در جریان احتمال حمله عراق قرار می‌دهد که با بی میلی وی مواجه می‌شود.<sup id="cite_ref-ToolAutoGenRef1_66-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-ToolAutoGenRef1-66">[۶۶]</a></sup><sup id="cite_ref-75" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-75">[۷۵]</a></sup><sup id="cite_ref-76" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-76">[۷۶]</a></sup><sup id="cite_ref-77" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-77">[۷۷]</a></sup></p>
<p><a title="حسینعلی منتظری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1%DB%8C">حسینعلی منتظری</a> در این خصوص از ترس کشورهای اطراف از <a class="mw-redirect" title="انقلاب ۱۳۵۷ ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">انقلاب ایران</a> و فضای سیاسی حاکم بر آن روایت کرد. وی طی گفتگوی خود با خمینی عنوان می‌کند که بهتر است ایران هیئت‌های حسن نیت را جهت اعلام دوستی و روابط پایدار مسالمت آمیز به کشورهای منطقه بفرستد. بخصوص که زمزمه‌های برخورد نظامی از سوی کشور عراق به گوش می‌رسید. وی به نقل از خمینی می‌گوید که در پاسخ به اظهاراتش مبنی براینکه نمی‌توان دور کشور دیوار کشید و دول اطراف پس از انقلاب ایران و نشانه‌های تلاش برای <a class="mw-redirect" title="صدور انقلاب اسلامی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D8%AF%D9%88%D8%B1_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">صدور انقلاب</a> دچار واهمه شده‌اند درپاسخ از خمینی شنیده‌است که:</p>
<blockquote class="templatequote"><p>«نه‌خیر؛ ما می‌خواهیم دور کشور دیوار بکشیم.»</p></blockquote>
<p><sup id="cite_ref-78" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-78">[۷۸]</a></sup><sup id="cite_ref-79" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-79">[۷۹]</a></sup><sup id="cite_ref-80" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-80">[۸۰]</a></sup></p>
<p>از دلایلی که به این اختلافات دامن می‌زد، حمایت نظامی دولت ایران از شورشیان کرد و شیعه در عراق بود که به ترور نافرجام مقامات ارشد حکومت عراق منجر شد.<sup id="cite_ref-81" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-81">[۸۱]</a></sup></p>
<h5><span id=".D8.A7.D8.AE.D8.AA.D9.84.D8.A7.D9.81.D8.A7.D8.AA_.D9.85.D8.B1.D8.B2.DB.8C"></span><span id="اختلافات_مرزی" class="mw-headline">اختلافات مرزی</span></h5>
<p>مهم‌ترین اختلاف مرزی دو کشور یک اختلاف کهنه بر سر وضعیت <a class="mw-redirect" title="اروند رود" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AF">اروند رود</a> بود. قسمت انتهایی شط العرب یا اروند رود مرز دو کشور را تشکیل می‌دهد. <a class="mw-redirect" title="دولت عراق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82">دولت عراق</a> معتقد بود که مرز دو کشور بایستی بر اساس مفاد قرارداد قسطنطنیه ۱۹۱۳ تعیین شود اما ایران مرز دو کشور را <a class="mw-redirect" title="خط تالوگ" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%B7_%D8%AA%D8%A7%D9%84%D9%88%DA%AF">خط تالوگ</a> یعنی عمیق‌ترین قسمت رودخانه می‌دانست. دو کشور یک بار در سال ۱۹۳۴ اختلاف خود را به <a title="جامعه ملل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87_%D9%85%D9%84%D9%84">جامعه ملل</a> ارجاع دادند اما توافقی حاصل نشد. در سال ۱۹۳۷ نخستین <a title="معاهده" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%87%D8%AF%D9%87">معاهده</a> مرزی دو کشور به امضا رسید. بر اساس این قرارداد مرز دو کشور در امتداد ساحل شرقی رودخانه بود اما یک قسمت لنگرگاهی چهار مایلی در کنار آبادان به ایران اختصاص داده شده و در این قسمت خط تالوگ مرز دو کشور را مشخص می‌کرد. عراق معتقد بود ایران از شرایط داخلی سیاسی نابسامان این کشور در آن زمان برای بهبود وضعیت خود در مذاکرات سود جسته‌است. ایران هم از این قرارداد ناراضی بود و در دهه ۱۹۶۰ آن را فسخ کرده و خواستار مذاکرات برای تعیین خط مرزی جدید شد و هم‌زمان با حمایت از شورشیان کرد در شمال عراق این کشور را تحت فشار گذاشت. نهایتاً در سال ۱۹۷۵ در قرارداد الجزایر عراق خواسته‌های ایران در زمینه شط العرب را پذیرفت و خط تالوگ برای نخستین بار مرز رسمی دو کشور در این رودخانه شد و ایران هم در ازای آن تعهد کرد که به حمایت از شورشیان کرد پایان دهد. اما پنج سال بعد و پنج روز پیش از آغاز جنگ صدام حسین این قرارداد را فسخ کرده و مدعی شد این پیمان به دلیل عدم رعایت مفاد آن از سوی ایران اعتبار خود را از دست داده‌است.<sup id="cite_ref-82" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-82">[۸۲]</a></sup></p>
<h5><span id=".D9.82.D9.88.D8.A7.DB.8C_.D8.B7.D8.B1.D9.81.DB.8C.D9.86"></span><span id="قوای_طرفین" class="mw-headline">قوای طرفین</span></h5>
<p>در ابتدای جنگ نیروی هوایی و <a class="mw-redirect" title="نیروی دریایی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C_%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">نیروی دریایی ایران</a> بزرگتر بود و عراق نیز نیروی زمینی بزرگتری در اختیار داشت. اما در طول سال‌های جنگ قدرت نظامی ایران از نظر تجهیزات کاهش و قدرت نظامی عراق افزایش یافت. در آغاز جنگ (سال ۱۹۸۰) ارتش عراق دارای ۴۴۳۰۰۰ نیروی انسانی بود و ایران ۳۹۰۰۰۰ ارتشی داشت. عراق ۲۷۵۰ <a title="تانک" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D9%86%DA%A9">تانک</a> و ایران ۱۷۳۵ تانک داشت. عراق ۳۳۹ <a title="هواپیما" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7">هواپیمای</a> نظامی و ایران ۴۴۷ هواپیما داشت،<sup id="cite_ref-83" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-83">[۸۳]</a></sup> هشت سال بعد (سال ۱۹۸۸) عراق دارای یک میلیون نفر نیروی انسانی بود و ایران ششصد هزار نفر در اختیار داشت. عراق ۴۰۰۰ تانک در مقابل ۱۰۰۰ تانک ایران داشت. عراق ۶۰۰ هواپیما و ایران تنها ۵۰ هواپیمای جنگی قابل پرواز داشت.<sup id="cite_ref-84" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-84">[۸۴]</a></sup> در پایان جنگ (سال ۱۹۸۸) <a title="نیروی هوایی عراق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C_%D9%87%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82">نیروی هوایی عراق</a> با ۶۰۰ هواپیمای جنگی از انواع <a title="میگ-۲۹" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%DB%8C%DA%AF-%DB%B2%DB%B9">میگ-۲۹</a>، <a class="mw-redirect" title="سوخو سو-۲۴" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%88%D8%AE%D9%88_%D8%B3%D9%88-%DB%B2%DB%B4">سوخو-۲۴</a> و <a title="داسو میراژ اف۱" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D8%B3%D9%88_%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%DA%98_%D8%A7%D9%81%DB%B1">داسو میراژ اف۱</a>، به ششمین <a title="نیروی هوایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C_%D9%87%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C">نیروی هوایی</a> عظیم جهان تبدیل شد.<sup id="cite_ref-85" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-85">[۸۵]</a></sup></p>
<div>
<table class="wikitable">
<tbody>
<tr>
<th>نوع تجهیزات</th>
<th>ایران پیش از جنگ</th>
<th>ایران پس از جنگ</th>
<th>عراق پیش از جنگ</th>
<th>عراق پس از جنگ</th>
</tr>
<tr>
<td>افراد نظامی</td>
<td>۳۹۰٬۰۰۰ نفر</td>
<td>۶۰۰٬۰۰۰ نفر</td>
<td>۴۴۳٬۰۰۰ نفر</td>
<td>۱٬۰۰۰٬۰۰۰ نفر</td>
</tr>
<tr>
<td>تانک</td>
<td>۱۷۳۵ دستگاه</td>
<td>۱۰۰۰ دستگاه</td>
<td>۲۷۵۰ دستگاه</td>
<td>۴۰۰۰ دستگاه</td>
</tr>
<tr>
<td>هواپیمای جنگی</td>
<td>۴۴۷ فروند</td>
<td>۵۰ فروند</td>
<td>۳۳۹ فروند</td>
<td>۶۰۰ فروند</td>
</tr>
<tr>
<td>هلیکوپتر</td>
<td>۷۴۴ فروند</td>
<td>۳۹۰ فروند</td>
<td>۲۶۰ فروند</td>
<td>۳۸۰ فروند</td>
</tr>
</tbody>
</table>
</div>
<h3></h3>
<p><a class="mw-redirect" title="ارتش عراق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82">ارتش عراق</a> در آغاز جنگ، یک ارتش کاملاً وابسته به <a class="mw-redirect" title="شوروی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%88%DB%8C">شوروی</a> بود. ۸۵ درصد از تجهیزات این ارتش، طی ۵ سال پیش از جنگ از شوروی وارد عراق شده بود. صنایع نظامی <a title="فرانسه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%87">فرانسه</a> دومین صادرکننده تجهیزات و ادوات نظامی به عراق بودند. پس از این دو کشور، کشورهایی مانند <a title="برزیل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%B1%D8%B2%DB%8C%D9%84">برزیل</a>، <a title="اسپانیا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7">اسپانیا</a> و <a title="ایتالیا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%AA%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%A7">ایتالیا</a> قرار داشتند.<sup id="cite_ref-86" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-86">[۸۶]</a></sup></p>
<div class="thumb tright">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Iraqi_BTR-50_Personnel_Carrier.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7b/Iraqi_BTR-50_Personnel_Carrier.jpg/260px-Iraqi_BTR-50_Personnel_Carrier.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7b/Iraqi_BTR-50_Personnel_Carrier.jpg/390px-Iraqi_BTR-50_Personnel_Carrier.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7b/Iraqi_BTR-50_Personnel_Carrier.jpg/520px-Iraqi_BTR-50_Personnel_Carrier.jpg 2x" alt="" width="260" height="195" data-file-width="666" data-file-height="500" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>یک <a class="mw-redirect" title="نفربر زرهی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%81%D8%B1%D8%A8%D8%B1_%D8%B2%D8%B1%D9%87%DB%8C">نفربر زرهی</a> متروک <a title="بی‌تی‌آر-۵۰" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%DB%8C%E2%80%8C%D8%AA%DB%8C%E2%80%8C%D8%A2%D8%B1-%DB%B5%DB%B0">بی‌تی‌آر-۵۰</a> عراقی ساخت <a class="mw-redirect" title="شوروی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%88%DB%8C">شوروی</a>.</p>
</div>
</div>
</div>
<p>عراق جنگ را در حالی آغاز کرد که <a title="زرادخانه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87">زرادخانه‌های</a> این کشور پر از <a class="mw-redirect" title="سلاح" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%84%D8%A7%D8%AD">سلاح</a> بود؛ ولی این کشور با بحران کمبود قطعات یدکی مواجه بود و در آغاز جنگ شوروی تنها بخش کوچکی از قطعات مورد نیاز عراق را تأمین می‌کرد؛ ولی پس از شکست عراق در مرحله اول جنگ و از سال ۱۹۸۲، شوروی دوباره به مهم‌ترین متحد نظامی عراق تبدیل شد.<sup id="cite_ref-87" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-87">[۸۷]</a></sup> تا این مقطع عراق قطعات ساخت شوروی و مورد نیاز خود را از کشورهایی مانند <a title="کره شمالی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B1%D9%87_%D8%B4%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C">کره شمالی</a>، مصر، <a title="چین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%86%DB%8C%D9%86">چین</a> و <a title="یوگسلاوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%88%DB%8C">یوگسلاوی</a> تأمین می‌کرد. هم‌زمان سلاح‌های زیادی از جمله <a class="mw-redirect" title="موشک اگزوسه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B4%DA%A9_%D8%A7%DA%AF%D8%B2%D9%88%D8%B3%D9%87">موشک‌های اگزوسه</a> از فرانسه خریداری شد. فرانسه همچنین تا پیش از آنکه تولید نوع مخصوص ضد کشتی هواپیماهای <a class="mw-redirect" title="میراژ اف-۱" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%DA%98_%D8%A7%D9%81-%DB%B1">میراژ اف-۱</a> به پایان رسد، پنج فروند جنگنده ضدکشتی <a class="mw-redirect" title="سوپر اتاندارد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%88%D9%BE%D8%B1_%D8%A7%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF">سوپر اتاندارد</a> خود را به عراق اجاره داد که در <a title="جنگ نفت‌کش‌ها" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D9%86%D9%81%D8%AA%E2%80%8C%DA%A9%D8%B4%E2%80%8C%D9%87%D8%A7">جنگ نفت‌کش‌ها</a> و حمله به <a title="جزیره خارگ" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D8%B1%D9%87_%D8%AE%D8%A7%D8%B1%DA%AF">جزیره خارگ</a> مورد استفاده قرار گرفتند.<sup id="cite_ref-88" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-88">[۸۸]</a></sup></p>
<p><a title="خلبان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%86">خلبانان</a> عراقی، دست‌کم در نبردهای هوایی بسیار پائین‌تر از استانداردهای غربی رفتار می‌کردند. در واقع یکی از مهم‌ترین مشکلات عراق در طول جنگ نداشتن نیروی انسانی کارآزموده برای استفاده از سلاح‌های مدرنی بود که به دست می‌آورد. عراق هیچ‌گاه نتوانست از حداکثر ظرفیت این سلاح‌ها استفاده کند. برای نمونه ۴ سال پس از تحویل هواپیماهای <a title="سوخو-۲۴" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%88%D8%AE%D9%88-%DB%B2%DB%B4">سوخو-۲۴</a> به عراق، هیچ‌کدام از این هواپیماها بهره‌برداری نشده بودند.<sup id="cite_ref-89" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-89">[۸۹]</a></sup> حتی امروز نیز نمی‌توان تخمین زد که چه تعداد از عراقی‌های کشته شده در طول جنگ، مستقیم و در اثر رویارویی با ایران کشته شده‌اند و چه تعداد از آنان در اثر ضعف فرماندهی یا اشتباه در استفاده از تسلیحات پیشرفته.<sup id="cite_ref-90" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-90">[۹۰]</a></sup></p>
<p>مشکل عدم بهره‌برداری صحیح از تسلیحات پیشرفته فقط در نیروی هوایی این کشور وجود نداشت. برای نمونه خدمهء عراقی گونه‌ای از تانک‌های ساخت شوروی، در طول جنگ هرگز از سیستم <a title="دید در شب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%DB%8C%D8%AF_%D8%AF%D8%B1_%D8%B4%D8%A8">دید در شب</a> این تانک‌ها استفاده نکرده‌بودند. چرا که آن‌ها درک نمی‌کردند که تانک‌های آنان به چنین سامانه‌ای مجهز است.<sup id="cite_ref-91" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-91">[۹۱]</a></sup> تا سال ۱۹۸۳ عراق حدود ۲۰۰ هواپیمای خود را از دست داده بود و بیشتر این خسارت نه در جنگ با ایران، بلکه در اثر تصادفات و سوانح غیر جنگی و مشکلات تعمیر و نگهداری به وجود آمده بود.<sup id="cite_ref-92" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-92">[۹۲]</a></sup></p>
<p>خلبانان ایرانی در طول جنگ ایران و عراق نه تنها با عراقی‌ها می‌جنگیدند، بلکه با خلبانانی با ملیت‌های دیگری از سراسر دنیا روبه‌رو بودند. خلبانان برخی از میگ‌های ۲۱ و میگ‌های ۲۳ عراق مصری بودند و خلبانان برخی از میراژهای اف-۱ بین سال‌های ۱۹۸۵ تا ۱۹۸۶ بلژیکی، آفریقای جنوبی، استرالیایی و در یک مورد حتی آمریکایی نیز بودند، همچنین خلبانانی از شوروی و <a title="آلمان شرقی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%B4%D8%B1%D9%82%DB%8C">آلمان شرقی</a> به عنوان خلبان میگ-۲۵ در عملیات‌ها شرکت داشتند. به‌علاوه خلبانان فرانسوی و اردنی نیز به عنوان معلم خلبان کار می‌کردند. بیشتر گزارش‌هایی که دربارهٔ استقرار خلبانان شوروی در عراق است حکایت از آن دارد که این خلبانان دائماً با اف-۱۴ها برخورد داشته و چندین میگ-۲۵ با خلبان روس سرنگون شده‌است. معمولاً شوروی چندین خلبان با تجربه خود را برای عملیات می‌فرستاد.<sup id="cite_ref-Combat_2004,_p.73_93-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-Combat_2004,_p.73-93">[۹۳]</a></sup></p>
<h3></h3>
<div class="hatnote navigation-not-searchable relarticle mainarticle" role="note"></div>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Children_In_iraq-iran_war4.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/37/Children_In_iraq-iran_war4.jpg/220px-Children_In_iraq-iran_war4.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/37/Children_In_iraq-iran_war4.jpg/330px-Children_In_iraq-iran_war4.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/37/Children_In_iraq-iran_war4.jpg/440px-Children_In_iraq-iran_war4.jpg 2x" alt="" width="220" height="152" data-file-width="773" data-file-height="534" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>بخشی از نظامیان ایران را نوجوانان <a class="mw-redirect" title="بسیجی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%B3%DB%8C%D8%AC%DB%8C">بسیجی</a> داوطلب تشکیل می‌دادند.</p>
</div>
</div>
</div>
<p>در طول دهه هفتاد میلادی، ایران یکی از بزرگترین واردکنندگان تجهیزات نظامی بود. بخش عمده‌ای از این تجهیزات پیشرفته همچون هواپیماهای <a class="mw-redirect" title="اف-۱۴" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%81-%DB%B1%DB%B4">اف-۱۴</a>، تجهیزات الکترونیکی و <a class="mw-redirect" title="موشک فونیکس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B4%DA%A9_%D9%81%D9%88%D9%86%DB%8C%DA%A9%D8%B3">موشک‌های فونیکس</a> از ایالات متحده وارد می‌شد. <a title="آلمان غربی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C">آلمان غربی</a> در ساخت بزرگ‌ترین زرادخانه <a title="اصفهان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86">اصفهان</a> مشارکت داشت و <a title="انگلستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%DA%AF%D9%84%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">انگلستان</a> به ایران اسلحه می‌فروخت. برخی تجهیزات <a title="پدافند هوایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%AF%D8%A7%D9%81%D9%86%D8%AF_%D9%87%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C">پدافند هوایی</a> و <a class="mw-redirect" title="ترابری نظامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1%DB%8C_%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C">ترابری نظامی</a> ایران نیز از شوروی تأمین می‌شد. این روند با وقوع انقلاب ایران متوقف شد و <a class="mw-redirect" title="نیروهای نظامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C">نیروهای نظامی</a> ایران را در موقعیت دشواری قرار داد. ایران برای دور زدن این تحریم تسلیحاتی روش‌های زیر را به کار گرفت.<sup id="cite_ref-94" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-94">[۹۴]</a></sup></p>
<ul>
<li>تلاش برای خرید قطعات یدکی مورد نیاز از هر منبع ممکن (مانند <a class="mw-redirect" title="اروپای غربی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7%DB%8C_%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C">اروپای غربی</a>، <a title="کره جنوبی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B1%D9%87_%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%A8%DB%8C">کره جنوبی</a>، <a title="تایوان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D9%88%D8%A7%D9%86">تایوان</a> و حتی <a title="اسرائیل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84">اسرائیل</a> (در ماجرای <a class="mw-redirect" title="ایران کنترا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%DA%A9%D9%86%D8%AA%D8%B1%D8%A7">ایران کنترا</a>) که این قطعات را داشتند یا آن را <a class="mw-redirect" title="تحت لیسانس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%AD%D8%AA_%D9%84%DB%8C%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%B3">تحت لیسانس</a> آمریکا تولید می‌کردند. ایران ناچار بود این قطعات را با قیمت گران و از <a title="بازار آزاد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1_%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF">بازار آزاد</a> تهیه کند.<sup id="cite_ref-95" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-95">[۹۵]</a></sup></li>
<li>خرید لوازمی که خارج از حوزه تحریم تسلیحاتی بودند و تبدیل آن به تجهیزاتی که کاربرد نظامی داشتند. برای نمونه می‌توان به هواپیماهای <a title="سوئیس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%88%D8%A6%DB%8C%D8%B3">سوئیسی</a>، <a title="بالگرد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%AF">بالگردهای</a> <a title="هلند" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%84%D9%86%D8%AF">هلندی</a>، <a title="کامیون" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%88%D9%86">کامیون‌های</a> <a title="آلمان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86">آلمانی</a>، <a title="مهمات" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D9%85%D8%A7%D8%AA">مهمات</a> ساخت <a class="mw-redirect" title="چک اسلواکی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%86%DA%A9_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D9%88%D8%A7%DA%A9%DB%8C">چک اسلواکی</a>، <a class="mw-redirect" title="زره‌پوش" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%B1%D9%87%E2%80%8C%D9%BE%D9%88%D8%B4">زره‌پوش‌های</a> <a title="مجارستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">مجارستان</a>، زره‌پوش‌ها و مهمات <a title="لهستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%87%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">لهستان</a> و <a title="خودرو" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%88%D8%AF%D8%B1%D9%88">خودروهای</a> <a title="رومانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C">رومانیایی</a> خریداری شده توسط ایران اشاره کرد.<sup id="cite_ref-96" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-96">[۹۶]</a></sup></li>
<li>خرید موشک از لیبی و هم‌زمان و بدون اطلاع لیبی، آموزش یک گروه از نیروهای ایران در سوریه برای شلیک موشک. این گروه همان افرادی هستند که با محوریت <a title="حسن تهرانی مقدم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D9%85%D9%82%D8%AF%D9%85">حسن تهرانی مقدم</a> تولید موشک در ایران را پایه‌گذاری کردند<sup id="cite_ref-97" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-97">[۹۷]</a></sup> که شرح آن در کتاب خط مقدم، بشکل روایتی داستانی و مستند از تشکیل یگان موشکی در ایران، توسط انتشارات تعالی اندیشه منتشر شده‌است.<sup id="cite_ref-98" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-98">[۹۸]</a></sup><sup id="cite_ref-99" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-99">[۹۹]</a></sup></li>
</ul>
<p>یکی از مشکلات ایران در ابتدای جنگ، مسئله <a class="mw-redirect" title="فرماندهان ارتش" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4">فرماندهان ارتش</a> این کشور بود. از دید حکومت انقلابی ایران، از میان فرماندهان نظامی <a class="mw-redirect" title="زمان پهلوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C">زمان پهلوی</a>، تنها تعداد معدودی که در زمان <a title="دولت ملی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA_%D9%85%D9%84%DB%8C">دولت ملی</a> <a title="محمد مصدق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D9%85%D8%B5%D8%AF%D9%82">محمد مصدق</a> از فرماندهان بودند یا کسانی که مخالف حکومت شاه بودند مناسب پست‌های فرماندهی نظامی بودند.<sup id="cite_ref-100" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-100">[۱۰۰]</a></sup> چهل هزار مستشار آمریکایی که به عنوان آموزش با ارتش ایران همکاری می‌کردند با وقوع انقلاب از کشور اخراج شده بودند، تعداد زیادی از فرماندهان نظامی فرار کرده، بازنشسته شده یا برکنار شده بودند، نظام سربازگیری ناکارا شده بود و بخشی از نیروهای نظامی کشور درگیر ناآرامی‌های داخلی (مانند <a title="گنبد کاووس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D9%86%D8%A8%D8%AF_%DA%A9%D8%A7%D9%88%D9%88%D8%B3">گنبد کاووس</a>) شده بودند.<sup id="cite_ref-ToolAutoGenRef23_101-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-ToolAutoGenRef23-101">[۱۰۱]</a></sup> به علاوه برخی مصوبات <a title="دولت موقت ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA_%D9%85%D9%88%D9%82%D8%AA_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">دولت موقت</a> همچون ضرورت خدمت نیروهای ارتشی در زادگاهشان و نیز اعطای مجوز استعفا به افسران ارتش باعث شد تا ارتش نتواند از بسیاری از قابلیت‌های خود استفاده کند.<sup id="cite_ref-102" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-102">[۱۰۲]</a></sup></p>
<p>در فاصله میان بهمن ۱۳۵۷ تا مهر ۱۳۶۱، ده‌ها <a title="تیمسار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%DB%8C%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%B1">تیمسار</a> و <a title="افسر (ارتش)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%81%D8%B3%D8%B1_(%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4)">افسر</a> ارشد نظامی تعویض، کشته یا برکنار شدند. <a title="محمدولی قرنی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D9%88%D9%84%DB%8C_%D9%82%D8%B1%D9%86%DB%8C">ولی‌الله قرنی</a> در <a title="تهران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86">تهران</a> <a title="ترور" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B1">ترور</a> شد. <a title="ولی‌الله فلاحی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D9%84%DB%8C%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D9%81%D9%84%D8%A7%D8%AD%DB%8C">ولی‌الله فلاحی</a> در یک <a title="سقوط هواپیمای سی-۱۳۰ (۱۳۶۰)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7_%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7%DB%8C_%D8%B3%DB%8C-%DB%B1%DB%B3%DB%B0_(%DB%B1%DB%B3%DB%B6%DB%B0)">سانحه سقوط هواپیما</a> کشته شد. سپهبد <a title="سید سعید مهدیون" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B3%D8%B9%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C%D9%88%D9%86">سعید مهدیون</a> به جرم شرکت در <a title="کودتای نوژه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%88%D8%AF%D8%AA%D8%A7%DB%8C_%D9%86%D9%88%DA%98%D9%87">کودتای نوژه</a> اعدام و سرلشکر باقری نیز زندانی شد. <a title="جواد فکوری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF_%D9%81%DA%A9%D9%88%D8%B1%DB%8C">سرهنگ فکوری</a> که پنجمین فرمانده <a title="نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C_%D9%87%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران</a> به هنگام شروع جنگ بود همراه با سرتیپ فلاحی کشته شد. <a title="احمد مدنی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C">دریادار مدنی</a> استعفا داد و از کشور خارج شد و بالاخره دریادار <a title="بهرام افضلی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%85_%D8%A7%D9%81%D8%B6%D9%84%DB%8C">بهرام افضلی</a> که چهارمین فرمانده <a title="نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C_%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">نیروی دریایی ایران</a> به هنگام شروع جنگ بود به جرم عضویت در <a title="حزب توده ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%AA%D9%88%D8%AF%D9%87_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">حزب توده ایران</a> در اردیبهشت ۱۳۶۲ دستگیر شد و به اتهام جاسوسی به همراه ۹ نفر دیگر از افسران بلندپایه ارتش در اسفند سال ۱۳۶۲ تیرباران شدند. این‌ها نمونه‌هایی از فرماندهان نظامی است که بدلایل مختلف تعویض شده بودند.<sup id="cite_ref-103" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-103">[۱۰۳]</a></sup></p>
<p>در این بین <a class="mw-redirect" title="سپاه پاسداران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87_%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86">سپاه پاسداران</a> نیز نیرویی تازه‌تأسیس متشکل از جوانان بود که امکانات و توانایی لازم برای جنگ را نداشت. فرماندهان رده بالای سپاه را غالباً جوانان کم تجربه تشکیل می‌دادند که از اصول کلاسیک رزم بی‌اطلاع بودند.<sup id="cite_ref-104" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-104">[۱۰۴]</a></sup> برای نمونه <a title="محسن رضایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%B1%D8%B6%D8%A7%DB%8C%DB%8C">محسن رضایی</a> زمانی که در سال ۱۳۶۰ به <a class="mw-redirect" title="فرماندهان سپاه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87%D8%A7%D9%86_%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87">فرماندهی کل سپاه</a> منصوب شد، تنها ۲۷ سال سن داشت و تحصیلات او نیز <a title="دیپلم دبیرستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%DB%8C%D9%BE%D9%84%D9%85_%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">دیپلم دبیرستان</a> بود.<sup id="cite_ref-105" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-105">[۱۰۵]</a></sup></p>
<p>در سال ۱۹۸۲، <a title="مجلس اعلای اسلامی عراق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82">مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق</a> با پشتیبانی ایران در این کشور تأسیس شد و ایران شورشیان عراقی را برای مبارزه علیه کشور خود در این مجلس بسیج کرد.<sup id="cite_ref-106" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-106">[۱۰۶]</a></sup> سپاه بدر که توسط <a title="سید محمدباقر حکیم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%A8%D8%A7%D9%82%D8%B1_%D8%AD%DA%A9%DB%8C%D9%85">سید محمدباقر حکیم</a> تأسیس شد شاخه نظامی مخالفین عراقی شد.<sup id="cite_ref-107" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-107">[۱۰۷]</a></sup> حزب الدعوه که در ایران حضور داشت و مورد حمایت دولت ایران بود علیه عراق فعالیت می‌کرد و دست به ترور طارق عزیز معاون وقت نخست‌وزیر این کشور زد.<sup id="cite_ref-108" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-108">[۱۰۸]</a></sup></p>
<h4></h4>
<p>در شهریور ۱۳۹۳ (در آستانه سالگرد شروع جنگ هشت ساله)، سرهنگ مجتبی جعفری جانشین «<a title="بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%AF_%D8%AD%D9%81%D8%B8_%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1_%D9%88_%D9%86%D8%B4%D8%B1_%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%B4%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%AF%D9%81%D8%A7%D8%B9_%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3">بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس</a>» گفت که پنج میلیون <a class="mw-redirect" title="ایرانی‌ها" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%E2%80%8C%D9%87%D8%A7">ایرانی</a> در جنگ شرکت داشتند که ۱۹۰ هزار نفر کشته و ۶۷۲ هزار نفر زخمی شدند. ۴۲ هزار نفر از نیروهای ایرانی هم که به اسارت نیروهای عراقی درآمده بودند بعد از جنگ آزاد شدند. ۲۱۷ هزار نیروی <a title="ارتش جمهوری اسلامی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">ارتش</a>، ۲ میلیون و ۱۳۰ هزار نیروی <a title="بسیج" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%B3%DB%8C%D8%AC">بسیج</a> به همراه ۲۰۰ هزار نیروی <a class="mw-redirect" title="سپاه پاسداران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87_%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86">سپاه پاسداران</a>، <a title="شهربانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C">شهربانی</a> و <a title="ژاندارمری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%98%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%85%D8%B1%DB%8C">ژاندارمری</a> در جنگ شرکت داشتند.<sup id="cite_ref-ToolAutoGenRef21_109-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-ToolAutoGenRef21-109">[۱۰۹]</a></sup></p>
<dl></dl>
<p>در جنگ ۴۸ هزار ارتشی، ۸۵ هزار بسیجی، بیش از ۳۳ هزار <a class="mw-redirect" title="دانش آموز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4_%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2">دانش آموز</a>، بیش از سه هزار و ۵۰۰ دانشجو، سه هزار و ۳۱۷ روحانی، ۸۸ <a title="مسیحی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B3%DB%8C%D8%AD%DB%8C">مسیحی</a>، ۱۸ <a title="کلیمی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%84%DB%8C%D9%85%DB%8C">کلیمی</a> و ۹ <a class="mw-redirect" title="زرتشتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%AA%DB%8C">زرتشتی</a> کشته شدند. علاوه بر این دو هزار <a class="mw-redirect" title="تبعه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A8%D8%B9%D9%87">تبعه</a> غیر ایرانی نیز که همراه با نیروهای ایرانی می‌جنگیدند در جنگ هشت ساله کشته شدند.<sup id="cite_ref-ToolAutoGenRef21_109-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-ToolAutoGenRef21-109">[۱۰۹]</a></sup></p>
<h5><span id=".D8.AE.D9.84.D8.A7.D8.B5.D9.87_.D8.B1.D9.88.D9.86.D8.AF_.D8.AC.D9.86.DA.AF"></span><span id="خلاصه_روند_جنگ" class="mw-headline">خلاصه روند جنگ</span></h5>
<p>در طی سخنرانی <a title="سعدون حمادی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%B9%D8%AF%D9%88%D9%86_%D8%AD%D9%85%D8%A7%D8%AF%DB%8C">سعدون حمادی</a>، نخست‌وزیر عراق در شورای امنیت <a title="سازمان ملل متحد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D9%84%D9%84_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF">سازمان ملل متحد</a> در تاریخ ۱۵ اکتبر ۱۹۸۰ و چند روز بعد از شروع اولین درگیری‌ها وی ایران را متهم کرد که از <a class="mw-redirect" title="تروریست" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%B3%D8%AA">تروریستهایی</a> که در خاک عراق اقدام به بمب‌گذاری‌های گسترده می‌کنند و در نتیجه تعداد زیادی از <a title="مردم عراق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82">مردم عراق</a> را می‌کشند، حمایت می‌کند.<sup id="cite_ref-111" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-111">[۱۱۱]</a></sup>نشانه‌های تنش نظامی میان عراق و ایران، تقریباً بلافاصله پس از وقوع انقلاب ایران آشکار شد. در ۱۳ فروردین ۱۳۵۸ عراق برای نخستین بار به <a class="mw-redirect" title="حریم هوایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%85_%D9%87%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C">حریم هوایی</a> ایران تجاوز کرد. ۵ روز بعد، نیروهای عراقی به یک <a class="mw-redirect" title="پست مرزی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B3%D8%AA_%D9%85%D8%B1%D8%B2%DB%8C">پست مرزی</a> ایران در <a class="mw-redirect" title="قصرشیرین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B5%D8%B1%D8%B4%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D9%86">قصرشیرین</a> حمله کردند. در اردیبهشت عراق به <a class="mw-redirect" title="شهر مهران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%87%D8%B1_%D9%85%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86">شهر مهران</a> حمله هوایی کرد. پس از آن و تا آغاز همه‌جانبه جنگ، متجاوز از ۵۶۰ مورد درگیری در مرزهای ایران و عراق گزارش شده‌است.<sup id="cite_ref-110" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-110">[۱۱۰]</a></sup></p>
<h5><span id=".D8.A2.D8.BA.D8.A7.D8.B2_.D8.B1.D8.B3.D9.85.DB.8C_.D8.AC.D9.86.DA.AF.D8.8C_.D8.AD.D9.85.D9.84.D9.87_.D9.88_.D9.BE.DB.8C.D8.B4.D8.B1.D9.88.DB.8C_.D8.B9.D8.B1.D8.A7.D9.82"></span><span id="آغاز_رسمی_جنگ،_حمله_و_پیشروی_عراق" class="mw-headline">آغاز رسمی جنگ، حمله و پیشروی عراق</span></h5>
<div class="hatnote navigation-not-searchable relarticle mainarticle" role="note"></div>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Iran_Iraq_War_Start_Attack_on_Tehran_Airport_1980-09-22.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b2/Iran_Iraq_War_Start_Attack_on_Tehran_Airport_1980-09-22.jpg/220px-Iran_Iraq_War_Start_Attack_on_Tehran_Airport_1980-09-22.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b2/Iran_Iraq_War_Start_Attack_on_Tehran_Airport_1980-09-22.jpg/330px-Iran_Iraq_War_Start_Attack_on_Tehran_Airport_1980-09-22.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b2/Iran_Iraq_War_Start_Attack_on_Tehran_Airport_1980-09-22.jpg/440px-Iran_Iraq_War_Start_Attack_on_Tehran_Airport_1980-09-22.jpg 2x" alt="" width="220" height="146" data-file-width="3130" data-file-height="2075" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>دود انفجار حمله نیروهای عراقی به <a title="فرودگاه بین‌المللی مهرآباد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%A8%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%84%DB%8C_%D9%85%D9%87%D8%B1%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF">فرودگاه مهرآباد</a> در تهران در <a title="۳۱ شهریور" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B3%DB%B1_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1">۳۱ شهریور</a> <a title="۱۳۵۹ (خورشیدی)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B9_(%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%B4%DB%8C%D8%AF%DB%8C)">۱۳۵۹</a></p>
</div>
</div>
</div>
<p>عراق در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ (<a title="۲۲ سپتامبر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B2%DB%B2_%D8%B3%D9%BE%D8%AA%D8%A7%D9%85%D8%A8%D8%B1">۲۲ سپتامبر</a> <a class="mw-redirect" title="۱۹۸۰ (میلادی)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B1%DB%B9%DB%B8%DB%B0_(%D9%85%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AF%DB%8C)">۱۹۸۰</a>) حمله به ایران را آغاز کرد. نیروهای عراقی به‌گونه‌ای برنامه‌ریزی کرده بودند که نواحی بزرگی از <a title="غرب ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%BA%D8%B1%D8%A8_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">غرب ایران</a> را اشغال کنند.</p>
<p>دو ساعت پس از اولین <a title="حمله هوایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87_%D9%87%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C">حمله هوایی</a> عراق که همزمان با حمله زمینی انجام شده بود، <a title="عملیات کمان ۹۹" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%DA%A9%D9%85%D8%A7%D9%86_%DB%B9%DB%B9">عملیات سایه البرز (کمان ۹۹)</a> بعد از عملیات انتقام، اولین عملیات هوایی گسترده‌ای بود که توسط <a title="نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C_%D9%87%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران</a> پس از <a class="mw-redirect" title="حمله عراق به ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A8%D9%87_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">حمله عراق به ایران</a> انجام گرفت. این عملیات در تاریخ <a title="۱ مهر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B1_%D9%85%D9%87%D8%B1">۱ مهر</a> <a title="۱۳۵۹ (خورشیدی)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B9_(%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%B4%DB%8C%D8%AF%DB%8C)">۱۳۵۹</a> انجام شد.<sup id="cite_ref-112" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-112">[۱۱۲]</a></sup> و باعث برتری هوایی <a class="mw-redirect" title="ارتش ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">ارتش ایران</a> در ماه‌های آغازین جنگ شد.<sup id="cite_ref-113" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-113">[۱۱۳]</a></sup><sup id="cite_ref-114" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-114">[۱۱۴]</a></sup></p>
<p>در نخستین روزهای حمله ارتش عراق به خاک ایران، حدود سی هزار <a title="کیلومتر مربع" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%DB%8C%D9%84%D9%88%D9%85%D8%AA%D8%B1_%D9%85%D8%B1%D8%A8%D8%B9">کیلومتر مربع</a> از خاک ایران به اشغال ارتش عراق درآمد.<sup id="cite_ref-115" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-115">[۱۱۵]</a></sup> طی دو روز نخست حمله، نیروهای عراقی به هیچ یگان نظامی ایرانی که در حد تیپ باشد، برنخوردند. در واقع آن‌زمان ایران فقط دو لشکر از <a title="نیروهای مسلح" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD">نیروهای مسلح</a> و دو لشکر موتوریزه پیاده‌نظام در غرب کشور داشت که آن‌ها هم همگی از مرزها فاصله گرفته بودند.<sup id="cite_ref-116" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-116">[۱۱۶]</a></sup> در این روزها واحدهای گوناگون نیروی زمینی ایران به دلیل از هم پاشیدگی با تأخیر توانستند خود را به جبهه جنوب برسانند. <a title="نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C_%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">نیروی زمینی ارتش</a> توان مقابله پایاپای را با عراق نداشت.</p>
<p><a title="نیروی زمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C_%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">نیروی زمینی</a> عراق از سه جبهه و در هر جبهه با یک سپاه یورش زمینی خود را آغاز کرد. سپاه اول از <a class="mw-redirect" title="جبهه شمالی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A8%D9%87%D9%87_%D8%B4%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C">جبهه شمالی</a> حدود ۲۵ کیلومتر در اطراف <a title="قصر شیرین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B5%D8%B1_%D8%B4%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D9%86">قصر شیرین</a> پیشروی کرد و سپاه دوم از <a class="mw-redirect" title="جبهه میانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A8%D9%87%D9%87_%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C">جبهه میانی</a> و در اطراف مهران، هردو پس از برخورد به مناطق کوهستانی متوقف شدند. این حملات برای پشتیبانی از حمله اصلی در خوزستان انجام شد. صدام تصور می‌کرد که مورد استقبال مردم خوزستان که بخشی از آنان <a class="mw-redirect" title="عرب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%B1%D8%A8">عرب</a> یا <a class="mw-redirect" title="عرب‌زبان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%B1%D8%A8%E2%80%8C%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86">عرب‌زبان</a> بودند قرار خواهد گرفت.<sup id="cite_ref-117" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-117">[۱۱۷]</a></sup></p>
<p>هدف اولیه بخش جنوبی ارتش عراق، تصرف برق‌آسای <a class="mw-disambig" title="شهر مرزی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%87%D8%B1_%D9%85%D8%B1%D8%B2%DB%8C">شهر مرزی</a> <a title="خرمشهر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%B1%D9%85%D8%B4%D9%87%D8%B1">خرمشهر</a> و پس از آن <a title="آبادان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%86">آبادان</a>، <a title="اهواز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%87%D9%88%D8%A7%D8%B2">اهواز</a>، <a title="دزفول" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%B2%D9%81%D9%88%D9%84">دزفول</a> و <a title="سوسنگرد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%88%D8%B3%D9%86%DA%AF%D8%B1%D8%AF">سوسنگرد</a> بود. عراق کسب این هدف را یک پیروزی استراتژیک برای خود تلقی می‌کرد؛ ولی سه ستون زرهی عراقی که برای تصرف خرمشهر اعزام شده بودند با مقاومت ناهماهنگ و خودجوش مردم این شهر مواجه شدند و در کمین حدود ۳۰۰۰ غیرنظامی‌ای افتادند که سلاح‌های ناچیزی همچون تفنگ <a class="mw-redirect" title="ام۱ گاراند" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%85%DB%B1_%DA%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AF">ام۱ گاراند</a>، <a title="نارنجک" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%A7%D8%B1%D9%86%D8%AC%DA%A9">نارنجک</a> و <a class="mw-redirect" title="کوکتل مولوتوف" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%88%DA%A9%D8%AA%D9%84_%D9%85%D9%88%D9%84%D9%88%D8%AA%D9%88%D9%81">کوکتل مولوتوفدر</a> مقابل تجاوز ارتش عراق مقاومت می‌کردند. بیشتر نیروهای مقاومت خرمشهر با وجود آموزش نظامی ناچیز انگیزه بسیار زیادی برای جنگیدن داشتند. این نیروها موفق شدند جلوی پیشروی سریع ارتش عراق را بگیرند و عراق در همان مرحله اول جنگ، در رسیدن به اهداف خود ناکام ماند و درگیر یک نبرد خانه به خانه در کوچه‌های خرمشهر شد. تصرف خرمشهر ۱۵ روز به طول انجامید و در درگیری‌ها عراقی‌ها ۵۰۰۰ کشته دادند و پس از آن نیز عراق به مدت سه هفته درگیر نبردهای خیابانی با <a title="گردان تکاوران دریایی بوشهر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86_%D8%AA%DA%A9%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%A8%D9%88%D8%B4%D9%87%D8%B1">گردان تکاوران دریایی بوشهر</a> در این شهر بود. در ایران برای مدت‌ها خرمشهر را به احترام مقاومت و نبرد شهروندان این شهر، «خونین‌شهر» نامیده می‌شد.<sup id="cite_ref-118" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-118">[۱۱۸]</a></sup><sup id="cite_ref-119" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-119">[۱۱۹]</a></sup></p>
<p>پس از تصرف خرمشهر، ارتش عراق موفق شد در اواخر آبان شهر آبادان را به‌طور کامل محاصره کند. عراقی‌ها که بر حمایت <a title="عرب‌های خوزستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%B1%D8%A8%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%AE%D9%88%D8%B2%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">عرب‌های خوزستان</a> از ارتش خود، دست‌کم در شمال خوزستان حساب کرده‌بودند، بازهم ناکام ماندند. حملات پیاپی عراق برای تصرف شهرهای سوسنگرد و اهواز عقیم ماند و ارتش عراق شانس غافلگیری را به‌خاطر مقاومت یک گروه کوچک مردمی از دست داد.<sup id="cite_ref-120" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-120">[۱۲۰]</a></sup> نقشه اولیه صدام، یک پیروزی سریع در حداکثر چند هفته بود. بسیاری هرگز پیش‌بینی شکست عراق در دستیابی به این اهداف و آغاز یک <a title="جنگ فرسایشی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D9%81%D8%B1%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D8%B4%DB%8C">جنگ فرسایشی</a> طولانی را نمی‌کردند.<sup id="cite_ref-121" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-121">[۱۲۱]</a></sup></p>
<p>به گفته مقامات سابق ارشد عراق وظیفه اصلی ارتش عراق در یورش اولیه خود این بود که <a title="توپخانه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%88%D9%BE%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87">توپخانه</a> ایران را از مرزهای عراق دور کرده تا قادر به بمباران شهرهای عراقی، به ویژه <a title="بصره" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%B5%D8%B1%D9%87">بصره</a>، نباشند. این کار بایستی در طول سه تا هفت روز انجام می‌شد و سپس بغداد برای مذاکره با تهران وارد عمل می‌شد. این طرح بر اساس استراتژی جنگی استاندارد عربی آن دوران تهیه شد که بر یورش سنگین نخست و سپس مذاکره بر اساس «وضعیت جدید» تأکید داشت؛ بنابراین نیروهای عراقی در خاک ایران قرار نبود بیش از ۴۰ کیلومتر پیشروی کنند و هیچ برنامه‌ای برای حفظ خاک ایران در مدتی طولانی وجود نداشت. با این حال ایرانی‌ها حاضر به مذاکره نبودند، آن‌هم در شرایطی که نیروهای عراقی تا آن حد در خاک ایران پیشروی کرده بودند. ضمن اینکه روحانیت حاکم بر ایران علاقه‌مند به گسترش جنگ و استفاده از آن برای دستیابی به مقاصد خود بود.<sup id="cite_ref-122" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-122">[۱۲۲]</a></sup> ارتش عراق هرچند به خوبی مجهز شده بود اما آمادگی کاملی برای جنگ نداشت و البته ایرانی‌ها از این نظر در وضعیت نامناسب‌تری قرار داشتند. حملات تانک‌های عراقی در دشت‌های میان <a class="mw-redirect" title="شهرهای ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%87%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">شهرهای ایران</a> صدمات سختی را به واحدهای پراکنده ایرانی در طول خط مقدم وسیع نبرد وارد کرد. هرچند بسیاری از تحلیل‌گران شیوه عملیاتی عراق را بر گرفته از سبک شوروی توصیف می‌کنند اما آن‌ها در واقع بسیار بیشتر تحت تأثیر نظریات جنگی بریتانیایی قرار داشتند هرچند ارتش عراق تقریباً به‌طور کامل با تانک‌ها، نفربرها و توپخانه روسی تجهیز شده بود.<sup id="cite_ref-123" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-123">[۱۲۳]</a></sup></p>
<p>در جریان حمله عراق به شرق کارون در اواخر مهرماه نیروی هوایی و هوانیروز ایران با وجود مشکلات اطلاعاتی برای هدف‌گیری، رخنه‌هایی در مواضع عراقی پدیدآورد و بسیاری از خودروهای عراقی را نابود کردند. در این حمله بخش‌هایی از سپاه پنجم مکانیزه و سپاه ششم زرهی عراق با ایجاد سرپل کوچکی در بخش شرقی رود در نزدیکی <a title="دارخوین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AE%D9%88%DB%8C%D9%86">دارخوین</a> مسیرهای تدارکاتی ایران را در معرض تهدید قرار دادند. آن‌ها از این نقطه می‌توانستند به سمت شمال و شرق پیشروی کرده و دزفول را به محاصره درآورند. در اواخر مهر نیز یک اسکادران اف-۱۴ <a title="برتری هوایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%B1%D8%AA%D8%B1%DB%8C_%D9%87%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C">برتری هوایی</a> را بر فراز میدان جنگ در خوزستان تأمین کرده و با سرنگون کردن حدود ۱۲ جنگنده عراقی تنها در دو روز به نیروهای ایرانی اجازه داد تا پدافند هوایی عراق در منطقه را که شامل چندین پایگاه <a class="mw-redirect" title="سام-۶" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D9%85-%DB%B6">سام-۶</a> می‌شد پاکسازی کرده و شبکه تدارکاتی عراق را منهدم کنند.<sup id="cite_ref-124" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-124">[۱۲۴]</a></sup></p>
<p>در میان واحدهای نیروی زمینی ارتش ایران در هفته اول حمله عراق به ایران، تنها سرهنگ <a title="هوشنگ عطاریان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%88%D8%B4%D9%86%DA%AF_%D8%B9%D8%B7%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86">هوشنگ عطاریان</a> در جبهه غرب کشور بود که با اتخاذ تاکتیک عملیاتی ضد حمله در روز هشتم از شروع جنگ توانست ارتش عراق را از خاک ایران بیرون نمایند،<sup id="cite_ref-autogenerated8_125-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-autogenerated8-125">[۱۲۵]</a></sup> در گزارش جنگی <a title="جمهوری اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">جمهوری اسلامی</a> در آن ایام آمده‌است:</p>
<blockquote class="templatequote"><p>بعد از ظهر امروز <a title="هوشنگ عطاریان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%88%D8%B4%D9%86%DA%AF_%D8%B9%D8%B7%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86">هوشنگ عطاریان</a> فرمانده نیروی زمینی ارتش در جبهه غرب کشور، قصر شیرین را باز پس ستاند و در جبهه غرب کشور ۸۰ تانک عراقی را نابود کردند و نیروهای ما رادیو و تلویزیون را باز پس گرفتند</p></blockquote>
<p>دو سال بعد، سرهنگ <a title="هوشنگ عطاریان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%88%D8%B4%D9%86%DA%AF_%D8%B9%D8%B7%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86">هوشنگ عطاریان</a> به علت <a title="حزب توده ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%AA%D9%88%D8%AF%D9%87_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">توده‌ای بودن</a> دستگیر و به اتهام: عامل نفوذی عراق، تیرباران شد.<sup id="cite_ref-126" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-126">[۱۲۶]</a></sup></p>
<p>در چند ماه نخست جنگ، ارتش ایران با طراحی چهار عملیات تلاش کرد باعث توقف پیشروی ارتش عراق شود. از جمله عملیات پل نادری در ۲۳ مهر ۱۳۵۹ در غرب دزفول و اراضی غرب <a class="mw-redirect" title="رود کرخه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%AF_%DA%A9%D8%B1%D8%AE%D9%87">رود کرخه</a> که گرچه از نظر تصرف زمین دستاورد مهمی نداشت ولی مانع عبور ارتش عراق از کرخه شد.<sup id="cite_ref-127" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-127">[۱۲۷]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.AA.D9.88.D9.82.D9.81_.D9.BE.DB.8C.D8.B4.D8.B1.D9.88.DB.8C_.D8.B9.D8.B1.D8.A7.D9.82"></span><span id="توقف_پیشروی_عراق" class="mw-headline">توقف پیشروی عراق</span></h6>
<p>از زمستان ۱۳۵۹ شوروی حمایت تسلیحاتی خود از عراق را متوقف کرد. عراق نیز ناچار شد در مصرف تسلیحات خود محافظه‌کاری بیشتری نشان داده و <a title="عملیات نظامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C">عملیات نظامی</a> خود را کندتر کند. از طرفی ایران نیز درگیر مشکلات داخلی شده بود. اختلافات میان سپاه پاسداران و ارتش از یک سو و اختلاف میان ابوالحسن بنی‌صدر و اکثریت <a title="مجلس شورای اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">مجلس شورای اسلامی</a> از سوی دیگر موجب شده بود تا انسجام تصمیم‌گیری در زمینه جنگ وجود نداشته باشد. ضمن اینکه ایران نیز همچون عراق درگیر مسئله تأمین تجهیزات نظامی مورد نیاز خود بود.<sup id="cite_ref-128" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-128">[۱۲۸]</a></sup></p>
<div class="thumb tright">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:Sepah-Yeomanry.jpg"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/thumb/0/09/Sepah-Yeomanry.jpg/184px-Sepah-Yeomanry.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/thumb/0/09/Sepah-Yeomanry.jpg/276px-Sepah-Yeomanry.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/thumb/0/09/Sepah-Yeomanry.jpg/368px-Sepah-Yeomanry.jpg 2x" alt="" width="184" height="214" data-file-width="542" data-file-height="631" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>اعزام نفرات داوطلب مردمی ایرانی در قالب نیروهای <a title="بسیج" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%B3%DB%8C%D8%AC">بسیج</a> و <a title="سپاه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87">سپاه</a> به جبهه‌ها</p>
</div>
</div>
</div>
<p>طراحان عملیات عراقی در محاسبات خود توان نیروی هوایی ایران را ناچیز تصور کرده و گمان می‌کردند که با رفتن مستشاران خارجی نیروی هوایی ایران توانایی عملیاتی خود را از دست داده‌است. آن‌ها همچنین امیدوار بودند که با حمله هوایی نخست خود به پایگاه‌های هوایی مهم ایران نیروی هوایی این کشور را زمین‌گیر کنند. اما عملیات نخستین نیروی هوایی عراق پیروزی چشمگیری بدنبال نداشت. نیروی هوایی ایران تنها پس از ۲۴ ساعت به تمام خاک عراق حمله‌ور شد و در نابودسازی خودروهای نظامی، ادوات توپخانه‌ای و تدارکات ارتش عراق موفق بود و توانست آسیب‌های جدی به نیروی زمینی عراق وارد کند. نیروی هوایی ایران تنها پس از سه هفته با نابود کردن بسیاری از تدارکات ارتش عراق و اکثر پایگاه‌های نظامی آن در نزدیکی جبهه پیش‌روی نیروهای عراقی را متوقف کرد. نیروی هوایی و پدافند عراق در شرایطی نبودند که قادر به مقابله با <a class="mw-redirect" title="اف-۱۴ تام‌کت‌های ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%81-%DB%B1%DB%B4_%D8%AA%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%DA%A9%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">اف-۱۴های</a> نیروی هوایی ایران باشد و حتی در مواجهه با جنگنده‌های <a title="مک‌دانل داگلاس اف-۴ فانتوم ۲" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%DA%A9%E2%80%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%84_%D8%AF%D8%A7%DA%AF%D9%84%D8%A7%D8%B3_%D8%A7%D9%81-%DB%B4_%D9%81%D8%A7%D9%86%D8%AA%D9%88%D9%85_%DB%B2">اف-۴</a> و <a title="نورثروپ اف-۵" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%AB%D8%B1%D9%88%D9%BE_%D8%A7%D9%81-%DB%B5">اف-۵</a> و <a title="بل ای‌اچ-۱ کبرا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%84_%D8%A7%DB%8C%E2%80%8C%D8%A7%DA%86-%DB%B1_%DA%A9%D8%A8%D8%B1%D8%A7">هلیکوپترهای کبرای</a> نیز مشکلات جدی داشتند.</p>
<p>در همین زمان نیروی هوایی عراق ناگزیر شد تعداد زیادی از هواپیماهای خود را به فرودگاه «الولید» در غرب این کشور (۵۰ کیلومتری مرز اردن) منتقل کند تا از دسترس هواپیماهای ایران خارج شوند. با این حال خلبانان ایرانی توانستند با <a class="mw-redirect" title="سوخت‌گیری در هوا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%88%D8%AE%D8%AA%E2%80%8C%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D9%87%D9%88%D8%A7">سوخت‌گیری در هوا</a> خود را به پایگاه «الولید» برسانند و در آنجا ۴۶ هواپیمای عراقی (۱۵ تا ۲۰ درصد از کل نیروی هوایی عراق در آن زمان) را روی زمین منهدم کنند. این حمله به <a title="عملیات اچ۳" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D8%A7%DA%86%DB%B3">عملیات اچ-۳</a> معروف شد.<sup id="cite_ref-129" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-129">[۱۲۹]</a></sup></p>
<p>ایرانی‌ها در نبردهای هوایی ۱۸۰ روز اول جنگ پیروزی‌های چشمگیری داشتند اما فرماندهی نیروی هوایی ایران پس از آن دستور به عملیات تدافعی داد تا از وارد آمدن خسارات بیشتر به نیروی هوایی ایران جلوگیری کند. جنگنده‌های ایرانی دستور داشتند که به جای تعقیب و انهدام هواپیماهای عراقی فقط جلوی آن‌ها را بگیرند. در طرف مقابل نیروی هوایی ارتش عراق توانست پس از دو سال خود را بازسازی کند.<sup id="cite_ref-130" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-130">[۱۳۰]</a></sup></p>
<p>واحدهای زرهی و مکانیزه ارتش عراق دستور داشتند تا به جای درگیر شدن در جنگ شهری در فاصله بین شهرها پیشروی کرده و ارتباط آن‌ها را قطع کنند اما تلاش آن‌ها بی‌ثمر ماند چراکه برای محاصره شهرهای خوزستان به تدارکات نیاز داشتند و مسیرهای انتقال تدارکات آن‌ها در معرض حملات مداوم و سنگین نیروی هوایی ایران بود. در نتیجه آن‌ها توانستند تنها یک شهر مهم یعنی خرمشهر را در نزدیکی مرز عراق به تصرف خود درآوردند. عراق برای تصرف خرمشهر به جنگ شهری خانه به خانه روی آوردند که نیروی هوایی نمی‌توانست در آن چندان مؤثر باشد. در هنگام بازپس‌گیری خرمشهر توسط نیروهای ایرانی ذخایر نظامی استراتژیک عراق به قدری کاهش یافته بود که آن‌ها تا چندین سال نتوانستند دست به هیچ عملیات هجومی گسترده بزنند.<sup id="cite_ref-131" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-131">[۱۳۱]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.B9.D9.85.D9.84.DB.8C.D8.A7.D8.AA_.DB.8C.D9.88.D8.B1.D8.B4_.D9.85.D9.88.D8.AC_.D8.A7.D9.86.D8.B3.D8.A7.D9.86.DB.8C_.D9.86.DB.8C.D8.B1.D9.88.D9.87.D8.A7.DB.8C_.D8.A7.DB.8C.D8.B1.D8.A7.D9.86.DB.8C"></span><span id="عملیات_یورش_موج_انسانی_نیروهای_ایرانی" class="mw-headline">عملیات یورش موج انسانی نیروهای ایرانی</span></h6>
<p>در بحبوحهٔ جنگ، نیروهای ایرانی به دلیل کمبود تجهیزات نظامی ولی داشتن نیروهای داوطلبی که حاضر به از خود گذشتگی بودند، شروع به طرح و اجرای <a title="یورش موج انسانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D9%88%D8%B1%D8%B4_%D9%85%D9%88%D8%AC_%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C">یورش موج انسانی</a> کردند. تقریباً همه عملیات‌های تهاجمی ایرانی، چنین آغاز می‌شد که ابتدا نیروهای کمتر آموزش‌دیده بسیجی، بی‌محابا از نقطه‌ای که گمان می‌رفت بتوان به داخل خطوط عراقی نفوذ کرد، به سمت خطوط دشمن هجوم می‌بردند (در برخی موارد آن‌ها حتی از بدن خود برای پاک کردن میدان‌های مین استفاده می‌کردند)؛ پس از آن، نیروهای باتجربه بیشتر که عضو سپاه پاسداران بودند، به سمت همین خطوط تضعیف شدهٔ عراقی حمله می‌کردند. در نهایت، نیروهای ارتش ایران، با استفاده از تجهیزات مکانیزه، عملیات را تکمیل می‌کردند. یورش موج انسانی ایرانی‌ها، پیچیدگی‌های خاص خود را داشت. از جملهٔ آن می‌توان به استفاده از عنصر غافلگیری در تمام عملیات‌های ایران اشاره داشت که این باعث تفاوت عمدهٔ یورش موج انسانی ایرانی‌ها، با عملیات‌های یورش موج انسانی در <a title="جنگ جهانی اول" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D8%A7%D9%88%D9%84">جنگ جهانی اول</a> می‌شد.<sup id="cite_ref-132" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-132">[۱۳۲]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.A2.D8.BA.D8.A7.D8.B2_.D9.BE.DB.8C.D8.B1.D9.88.D8.B2.DB.8C.E2.80.8C.D9.87.D8.A7.DB.8C_.D8.A7.DB.8C.D8.B1.D8.A7.D9.86"></span><span id="آغاز_پیروزی‌های_ایران" class="mw-headline">آغاز پیروزی‌های ایران</span></h6>
<div class="hatnote navigation-not-searchable boilerplate seealso" role="note"></div>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:Falahe1.jpg"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/thumb/0/0f/Falahe1.jpg/160px-Falahe1.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/0/0f/Falahe1.jpg 1.5x" alt="" width="160" height="238" data-file-width="234" data-file-height="348" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p><a title="سرلشکر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%B1%D9%84%D8%B4%DA%A9%D8%B1">سرلشکر</a> <a title="نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C_%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران</a>، <a title="ولی‌الله فلاحی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D9%84%DB%8C%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D9%81%D9%84%D8%A7%D8%AD%DB%8C">ولی‌الله فلاحی</a>، فرماندهی چندین <a title="عملیات مشترک" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%85%D8%B4%D8%AA%D8%B1%DA%A9">عملیات مشترک</a> ارتش و سپاه، ازجمله <a class="mw-redirect" title="شکست حصر آبادان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%DA%A9%D8%B3%D8%AA_%D8%AD%D8%B5%D8%B1_%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%86">شکست حصر آبادان</a> را در سال ۱۳۶۰ برعهده داشت.</p>
</div>
</div>
</div>
<p>در ابتدای تابستان ۱۳۶۰ با عزل <a title="ابوالحسن بنی‌صدر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%A8%D9%86%DB%8C%E2%80%8C%D8%B5%D8%AF%D8%B1">ابوالحسن بنی‌صدر</a> اختلافات سیاسی در <a class="mw-redirect" title="پایتخت ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%AA%D8%AE%D8%AA_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">پایتخت ایران</a>، تهران، فروکش کرد و در زمینه جنگ در <a title="تهران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86">تهران</a> تمرکز تصمیم‌گیری به وجود آمد. از طرفی اختلافات میان ارتش و سپاه نیز تا حدودی کنار گذاشته شد و این دو نیرو آماده همکاری و انجام عملیات مشترک شدند.<sup id="cite_ref-133" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-133">[۱۳۳]</a></sup> هم‌زمان فرماندهی کل عملیات نظامی در جبهه‌ها به <a title="ولی‌الله فلاحی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D9%84%DB%8C%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D9%81%D9%84%D8%A7%D8%AD%DB%8C">ولی‌الله فلاحی</a> از امیران باتجربه ارتش سپرده شد.<sup id="cite_ref-ToolAutoGenRef23_101-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-ToolAutoGenRef23-101">[۱۰۱]</a></sup> در کنار این مسئله کسب تجربه توسط فرماندهان جوان سپاه، موجب بهبود توان تاکتیکی، برنامه‌ریزی صحیح و اطلاعات و امنیت بهتر عملیات شد.<sup id="cite_ref-134" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-134">[۱۳۴]</a></sup> پیروزی‌های ایران از این دوره آغاز شد.<sup id="cite_ref-ToolAutoGenRef23_101-2" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-ToolAutoGenRef23-101">[۱۰۱]</a></sup></p>
<p>در شهریور ۱۳۶۰ خبرنگاران غربی که برای نخستین‌بار از سوی ایران اجازه یافته بودند از جبهه‌های جنگ بازدید کنند، در گزارش‌های خود از شور و <a title="امید به زندگی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%AF_%D8%A8%D9%87_%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C">امید به زندگی</a> در نیروهای ایرانی خبر دادند.</p>
<p>در مهر ماه طی یک عملیات سه روزه که از ۵ مهر با نام <a title="عملیات ثامن‌الائمه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D8%AB%D8%A7%D9%85%D9%86%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%A6%D9%85%D9%87">ثامن‌الائمه</a> آغاز گردید ایران موفق شد شهر <a title="آبادان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%86">آبادان</a> را پس از حدود یک سال از محاصره خارج کند. این پیروزی آن‌چنان غیرمنتظره بود که برخی گمان می‌کردند نظامیان عراقی در این جبهه علیه صدام کودتا کرده‌اند. هم‌زمان نیروی هوایی ایران <a title="میدان نفتی کرکوک" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86_%D9%86%D9%81%D8%AA%DB%8C_%DA%A9%D8%B1%DA%A9%D9%88%DA%A9">تأسیسات نفتی کرکوک</a> در شمال عراق و دو مرکز نفتی در <a title="کویت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%AA">کویت</a> را که واسطه مبادله <a title="نفت خام" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%81%D8%AA_%D8%AE%D8%A7%D9%85">نفت خام</a> عراق با محصولات سوختی بودند بمباران کرد.<sup id="cite_ref-135" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-135">[۱۳۵]</a></sup></p>
<p>در <a class="mw-redirect" title="آذر ماه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%B0%D8%B1_%D9%85%D8%A7%D9%87">آذر ماه</a> طی <a title="عملیات طریق‌القدس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D8%B7%D8%B1%DB%8C%D9%82%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%AF%D8%B3">عملیات طریق‌القدس</a> شهر بستان نیز آزاد شد.</p>
<p>در دوم فروردین ۱۳۶۱ ایران طی <a title="عملیات فتح‌المبین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%81%D8%AA%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A8%DB%8C%D9%86">عملیات فتح‌المبین</a> موفق شد مناطق استراتژیکی را از تصرف عراق خارج کند و دست‌کم ۱۵۰۰۰ عراقی را به اسارت بگیرد. پس از این عملیات ابتکار استراتژیک در جبهه‌ها به دست نیروهای ایرانی افتاده بود.<sup id="cite_ref-136" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-136">[۱۳۶]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.A2.D8.B2.D8.A7.D8.AF.D8.B3.D8.A7.D8.B2.DB.8C_.D8.AE.D8.B1.D9.85.D8.B4.D9.87.D8.B1"></span><span id="آزادسازی_خرمشهر" class="mw-headline">آزادسازی خرمشهر</span></h6>
<div class="hatnote navigation-not-searchable relarticle mainarticle" role="note"></div>
<p>مدتی پیش از فتح خرمشهر، تحلیلگران <a title="آژانس اطلاعات مرکزی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%DA%98%D8%A7%D9%86%D8%B3_%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA_%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2%DB%8C">سازمان سیا</a> در ایالات متحده به این نتیجه رسیدند که در صورت ادامه همین روند، عراق در جنگ با ایران شکست خواهد خورد.<sup id="cite_ref-137" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-137">[۱۳۷]</a></sup> در سوم خرداد ۱۳۶۱ ایران به یک پیروزی بزرگ دیگر دست یافت. نیروهای نظامی عراق که هنوز از <a title="عملیات ثامن‌الائمه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D8%AB%D8%A7%D9%85%D9%86%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%A6%D9%85%D9%87">شکست حصر آبادان</a> ترمیم نیافته بودند، خود را با <a title="عملیات بیت‌المقدس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D8%A8%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3">عملیات بیت‌المقدس</a> روبرو دیدند. این عملیات در سه محور جنوب سوسنگرد در شمال خوزستان، جاده اهواز خرمشهر در مرکز و خود شهر خرمشهر انجام شد و در هر سه محور به پیروزی ایران منجر شد.<sup id="cite_ref-138" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-138">[۱۳۸]</a></sup> تنها کمتر از ۲۸ ساعت از آغاز عملیات، نیروهای ایرانی کنترل شهر را به دست گرفتند. در حین عملیات ۱۵۰۰۰ سرباز عراقی کشته یا اسیر شدند.<sup id="cite_ref-139" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-139">[۱۳۹]</a></sup></p>
<p>تحلیلگران سیا پیش‌بینی می‌کردند که احتمال مداخله سایر اعراب در جنگ و منطقه‌ای شدن آن نیز وجود دارد. تا اوایل تیرماه ۱۳۶۱، <a title="رونالد ریگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%A7%D9%84%D8%AF_%D8%B1%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%86">رونالد ریگان</a> به این نتیجه رسید که ایالات متحده نمی‌تواند اجازه دهد که عراق بازنده این جنگ باشد و باید به هر قیمتی جلوی شکست کامل عراق را بگیرد.<sup id="cite_ref-140" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-140">[۱۴۰]</a></sup> جفری کمپ، رئیس بخش <a title="خاورمیانه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87">خاورمیانه</a> <a title="شورای امنیت ملی ایالات متحده آمریکا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA_%D9%85%D9%84%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D9%87_%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7">شورای ملی امنیت آمریکا</a> در دولت ریگان، سال‌ها پس از <a title="قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%DB%B5%DB%B9%DB%B8_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA">پایان جنگ ایران و عراق</a> و زمانی که آمریکا در دهه ۹۰ میلادی رو در روی صدام ایستاده بود در اینباره گفت:<sup id="cite_ref-141" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-141">[۱۴۱]</a></sup></p>
<blockquote class="templatequote"><p>این‌گونه نبود که ما می‌خواستیم عراق «برنده» جنگ باشد. خیر. ما فقط مایل نبودیم عراق «بازنده» جنگ باشد. ما را واقعاً ساده فرض نکنید. ما می‌دانستیم که او (صدام حسین) یک «حرامزاده» است؛ ولی او، «حرامزاده» خودمان بود</p></blockquote>
<h6><span id=".D8.B7.D8.B1.D8.AD_.D8.B9.D8.B1.D8.A8.DB.8C_.D8.B5.D9.84.D8.AD"></span><span id="طرح_عربی_صلح" class="mw-headline">طرح عربی صلح</span></h6>
<p><a title="آزادسازی خرمشهر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C_%D8%AE%D8%B1%D9%85%D8%B4%D9%87%D8%B1">آزادسازی خرمشهر</a> <a title="نقطه عطف" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%82%D8%B7%D9%87_%D8%B9%D8%B7%D9%81">نقطه عطف</a> بزرگی در جنگ ۸ ساله ایران و عراق بود. دو کشور با تصمیم سرنوشت ساز ادامه جنگ یا اعلام <a title="آتش‌بس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%AA%D8%B4%E2%80%8C%D8%A8%D8%B3">آتش‌بس</a> روبرو بودند. سازمان ملل به خواست صدام به ایران اصرار کرد که آتش‌بس را بپذیرد؛ ولی موانع زیادی بر سر این آتش‌بس وجود داشت. عراق همچنان بر نقض معاهده الجزایر و حق حاکمیت بر اروندرود پافشاری می‌کرد. از سوی دیگر عراق هنوز بخش‌هایی از خاک ایران را در تصرف خود داشت و روح‌الله خمینی هم می‌خواست صدام از قدرت کنار برود. این بود که ایران آتش‌بس پیشنهادی در <a title="قطعنامه ۵۱۴ شورای امنیت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%DB%B5%DB%B1%DB%B4_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA">قطعنامه ۵۱۴ شورای امنیت</a> را نپذیرفت.<sup id="cite_ref-142" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-142">[۱۴۲]</a></sup> اگرچه <a class="mw-redirect" title="احمد خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">احمد خمینی</a> پیش از مرگ تأکید داشت که روح‌الله خمینی با ادامه جنگ پس از آزادی خرمشهر مخالف بوده‌است.<sup id="cite_ref-143" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-143">[۱۴۳]</a></sup> آزادی خرمشهر نشان از پیروزی قریب‌الوقوع ایران در جنگ داشت. شرایطی فراهم شده بود که ایران بتواند غرامت قابل توجهی از عراق و متحدین عرب او (به ویژه <a title="عربستان سعودی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF%DB%8C">عربستان سعودی</a>) دریافت کند.<sup id="cite_ref-144" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-144">[۱۴۴]</a></sup> عربستان سعودی پس از آزادی خرمشهر پیشنهاد نمود تا غرامت جنگ توسط کشورهای عربی به ایران پرداخته شود و عراق نیز بخشی از خاک ایران را که در تصرف داشت ترک کند. به گفته اسپنسر تکر مقامات ایران این پیشنهاد را رد کرده و خواهان بازگشت یکصد هزار <a title="شیعه عراقی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%DB%8C">شیعه عراقی</a> که توسط صدام اخراج شده بودند به کشور عراق شده بودند. به گفته تکر شرط دوم ایران پرداخت ۱۵۰ میلیارد دلار غرامت به جای ۷۰ میلیارد دلار پیشنهادی عربستان و شرط سوم برکناری صدام از قدرت بوده‌است.<sup id="cite_ref-145" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-145">[۱۴۵]</a></sup> یک ژورنال تخصصی که در سال ۱۹۸۴ (دو سال پس از آزادی خرمشهر) منتشر شده‌است، مبلغ پیشنهادی عربستان را ۲۵ میلیارد دلار ذکر کرده‌است.<sup id="cite_ref-146" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-146">[۱۴۶]</a></sup> در یک کتاب منتشر شده توسط <a title="مرکز تحقیقات استراتژیک" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2_%D8%AA%D8%AD%D9%82%DB%8C%D9%82%D8%A7%D8%AA_%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DA%98%DB%8C%DA%A9">مرکز تحقیقات استراتژیک</a> <a title="امارات متحده عربی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D9%87_%D8%B9%D8%B1%D8%A8%DB%8C">امارات عربی متحده</a>، بدون اشاره به مقدار غرامت پیشنهادی، این مبلغ «قابل ملاحظه» توصیف شده‌است.<sup id="cite_ref-147" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-147">[۱۴۷]</a></sup> <a title="علی‌اکبر ولایتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%84%DB%8C%E2%80%8C%D8%A7%DA%A9%D8%A8%D8%B1_%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA%DB%8C">علی‌اکبر ولایتی</a> اصل وجود چنین پیشنهادی در آن زمان را مورد تأیید قرار داده<sup id="cite_ref-ToolAutoGenRef22_148-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-ToolAutoGenRef22-148">[۱۴۸]</a></sup> و حتی <a title="اکبر هاشمی رفسنجانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DA%A9%D8%A8%D8%B1_%D9%87%D8%A7%D8%B4%D9%85%DB%8C_%D8%B1%D9%81%D8%B3%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C">هاشمی رفسنجانی</a> در خاطرات روز ۱۵ اسفند ۱۳۶۰ خود می‌نویسد:<sup id="cite_ref-149" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-149">[۱۴۹]</a></sup></p>
<blockquote class="templatequote"><p>وابسته نظامی ایتالیا گفته: کشورهای نفت‌خیز منطقه مایلند شصت میلیارد دلار خسارات جنگ را از طرف صدام به ایران بدهند و ایران از شرط سوم که کیفر صدام است منصرف شود.</p></blockquote>
<p>هاشمی رفسنجانی بعدها در مرداد ۱۳۸۹ در یادداشتی گفته‌است:<sup id="cite_ref-150" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-150">[۱۵۰]</a></sup></p>
<blockquote class="templatequote"><p>در گفتگوها هیچ ضمانتی برای جلوگیری از تکرار شرارت‌های صدام نمی‌دادند… میانجی‌ها که اکثراً کشورهای عرب منطقه بودند… اقدام به انتشار شایعات بی‌اساس می‌کردند که یکی از خبیث‌ترین شایعات آنان پیشنهاد غرامت‌ها پس از فتح خرمشهر بود. شایعه‌ای که با همه بی‌اساس بودنش، در افواه افتاد</p></blockquote>
<p>برخی مفسران استدلال کرده‌اند که اگر هم برای ایران مقدور نبود که در این مقطع غرامت جنگ را از دولتهای عربی دریافت کند، نفس برقراری آتش‌بس و پذیرش صلح در سال دوم جنگ مانع گسترش و افزایش خسارت و تلفات می‌شد و این به مصلحت ایران بود.<sup id="cite_ref-ToolAutoGenRef23_101-3" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-ToolAutoGenRef23-101">[۱۰۱]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.AA.D9.88.D9.82.D9.81_.D8.A7.DB.8C.D8.B1.D8.A7.D9.86"></span><span id="توقف_ایران" class="mw-headline">توقف ایران</span></h6>
<p>عراق در آغاز جنگ، ۱۳۶۰۰ کیلومتر مربع از خاک ایران را اشغال کرده بود. با انجام چهار عملیات موفقیت‌آمیز ایران با نام‌های <a title="عملیات ثامن‌الائمه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D8%AB%D8%A7%D9%85%D9%86%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%A6%D9%85%D9%87">عملیات ثامن‌الائمه</a>، <a title="عملیات طریق‌القدس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D8%B7%D8%B1%DB%8C%D9%82%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%AF%D8%B3">عملیات طریق‌القدس</a>، <a title="عملیات فتح‌المبین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%81%D8%AA%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A8%DB%8C%D9%86">عملیات فتح‌المبین</a> و <a title="عملیات بیت‌المقدس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D8%A8%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3">عملیات بیت‌المقدس</a>، ۸۶۰۰ کیلومتر از این اراضی به شکل نظامی آزاد شد. از ۵۰۰۰ کیلومتر مربع باقی‌مانده، عراق به صورت داوطلبانه از ۲۵۰۰ کیلومتر مربع دیگر (پس از آزادی خرمشهر) عقب‌نشینی نمود؛ ولی ۲۵۰۰ کیلومتر مربع دیگر از خاک ایران (شامل شهرهای مهران و <a class="mw-redirect" title="نفت شهر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%81%D8%AA_%D8%B4%D9%87%D8%B1">نفت شهر</a>) تا پایان جنگ در تصرف <a class="mw-redirect" title="ارتش عراق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82">ارتش عراق</a> باقی‌ماند.<sup id="cite_ref-ToolAutoGenRef23_101-4" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-ToolAutoGenRef23-101">[۱۰۱]</a></sup></p>
<p>اگرچه پس از آزادی خرمشهر ایران دو عملیات موفق دیگر نیز (ازجمله در منطقه <a title="سومار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%88%D9%85%D8%A7%D8%B1">سومار</a>) انجام داد، ولی شکست نیروهای نظامی ایران در مقابل ارتش عراق در <a title="عملیات رمضان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D8%B1%D9%85%D8%B6%D8%A7%D9%86">عملیات رمضان</a> (۲۲ تیر تا ۷ مرداد ۱۳۶۱) و در منطقه <a title="بصره" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%B5%D8%B1%D9%87">بصره</a> موجب شد ایران برتری تبلیغاتی و روحی خود را از دست بدهد.<sup id="cite_ref-151" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-151">[۱۵۱]</a></sup> گفته می‌شود که عملیات رمضان بزرگترین <a class="mw-redirect" title="نبرد زمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%A8%D8%B1%D8%AF_%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">نبرد زمینی</a> جهان پس از جنگ جهانی دوم بوده‌است. در این نبرد سه موج جداگانه از سپاهیان داوطلب در زمینی مسطح به سوی بصره حرکت کردند. عراق به سادگی از توپخانه برای قتل‌عام ۳۰۰۰۰ <a title="سرباز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2">سرباز</a> ایرانی استفاده کرد. عملیاتی که در واقع هیچ دستاوردی برای ایران نداشت.<sup id="cite_ref-152" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-152">[۱۵۲]</a></sup> ژنرال <a title="ماهر عبدالرشید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D9%87%D8%B1_%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%B4%DB%8C%D8%AF">ماهر عبدالرشید</a> در اینباره گفت:<sup id="cite_ref-153" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-153">[۱۵۳]</a></sup></p>
<blockquote class="templatequote"><p>برای نابود کردن هر حشره مزاحمی، حشره‌کش مناسب وجود دارد که بدون توجه به تعداد حشره‌ها، آنان را دفع می‌کند؛ و مهاجمان (ایرانی) بدانند که عراق حشره کش مناسب برای دفع آنان را دارد.</p></blockquote>
<p>ایران در تلاش برای تصرف بصره دو <a title="عملیات والفجر مقدماتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%B1_%D9%85%D9%82%D8%AF%D9%85%D8%A7%D8%AA%DB%8C">عملیات والفجر مقدماتی</a> (بهمن ۱۳۶۱) و <a title="عملیات والفجر ۱" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%B1_%DB%B1">عملیات والفجر ۱</a> (فروردین ۱۳۶۲) را نیز انجام داد ولی همچنان ناکام ماند.<sup id="cite_ref-154" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-154">[۱۵۴]</a></sup></p>
<div class="hatnote navigation-not-searchable relarticle mainarticle" role="note"></div>
<p>در تلاشی دیگر در بهمن و <a class="mw-redirect" title="اسفند ماه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D9%81%D9%86%D8%AF_%D9%85%D8%A7%D9%87">اسفند ماه</a> ۱۳۶۲ ایرانی‌ها تلاش کردند در <a title="عملیات خیبر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D8%AE%DB%8C%D8%A8%D8%B1">عملیات خیبر</a> با استفاده از اصل غافلگیری با عبور از نیزارهای <a title="هورالعظیم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B8%DB%8C%D9%85">هورالعظیم</a> به سمت اشغال بزرگراه بصره بغداد پیش‌روی نمایند و تعادل جبهه‌ها را به نفع خود تغییر دهند. ایرانی‌ها با استفاده از <a title="عملیات آبی خاکی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D8%A2%D8%A8%DB%8C_%D8%AE%D8%A7%DA%A9%DB%8C">عملیات آبی خاکی</a> و همچنین با استفاده از بالگرد اقدام به اشغال و عبور از نیزارهای هورالعظیم نمودند. با این حال کمبود پشتیبانی هوایی ایران و دفاع ایستا عراقی‌ها، استفاده آن‌ها از <a class="mw-redirect" title="جریان برق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D8%A8%D8%B1%D9%82">جریان برق</a> در آب هور و نیز بکار بردن سلاح‌های شیمیایی توسط ارتش عراق باعث تلفات فراوان ایرانی‌ها و توقف پیشروی آن‌ها در خشکی شد. ارتش عراق توانست ایرانی‌ها را به داخل نیزارها پس براند. در این نبرد ۴۹ بالگرد از ۵۰ بالگرد ارتش ایران شکار جنگنده‌های عراقی شده و سرنگون شدند. تلفات انسانی مجموع عملیات‌های نبرد نیزارها برای ایران بیش از چهل هزار نفر در برابر چهار هزار نفر تلفات عراقی‌ها بود. در انتهای این نبرد ایران با تحمل تلفات فراوان تنها توانست <a title="جزیره مجنون" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D8%B1%D9%87_%D9%85%D8%AC%D9%86%D9%88%D9%86">جزیره مجنون</a> را برای یک سال در اشغال خود نگه دارد.<sup id="cite_ref-155" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-155">[۱۵۵]</a></sup></p>
<h4></h4>
<div class="hatnote navigation-not-searchable relarticle mainarticle" role="note">
<h4></h4>
</div>
<p>با عدم موفقیت ایران در نبرد نیزارها برای تسخیر بزرگراه بغداد-بصره آن‌ها عملیات دیگری را با هدف تسخیر همین بزرگراه به نام <a title="عملیات بدر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D8%A8%D8%AF%D8%B1">عملیات بدر</a> با برنامه‌ریزی منسجم‌تر و بیشتر در اواخر اسفند ماه ۱۳۶۳ به انجام رسانیدند. در مراحل اولیه این عملیات نیروهای ایرانی با شکستن خطوط دفاعی عراقی در شمال شهر <a title="قرنه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B1%D9%86%D9%87">قرنه</a> از رود <a title="دجله" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%AC%D9%84%D9%87">دجله</a> عبور کردند و در ساحل شرقی این رود بخشی از بزرگراه را به اشغال خود درآوردند. با این حال پاتک شدید ارتش عراق با انجام <a class="mw-redirect" title="عملیات گازانبری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%DA%AF%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D9%86%D8%A8%D8%B1%DB%8C">عملیات گازانبری</a>، استفاده مؤثر از توپخانه متحرک، نیروی هوایی و سلاح‌های شیمیایی مواضع نیروهای ایرانی را درهم شکست و نیروهای ایرانی وادار به عقب‌نشینی به داخل نیزارها شدند. در پایان این عملیات بیش از ۲۵ هزار نفر کشته از دوطرف برجای ماند. عراق همچنین در پاسخ به این تهاجم، سری دیگری از جنگ شهرها را آغاز نمود و ۲۲ مرکز پرجمعیت شهری ایران از جمله شهرهای <a title="تهران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86">تهران</a>، <a title="تبریز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%B2">تبریز</a>، <a title="اصفهان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86">اصفهان</a> و <a title="شیراز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%B2">شیراز</a> را مورد حمله هوایی و موشکی قرار داد.<sup id="cite_ref-Farrokh2011_156-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-Farrokh2011-156">[۱۵۶]</a></sup> در مقابل ایران نیز ضمن گلوله‌باران توپخانه‌ای شهرهای مرزی عراق، دست به حملات موشکی و هوایی به شهرهایی همچون <a title="بصره" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%B5%D8%B1%D9%87">بصره</a>، <a title="عماره" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%87">العماره</a>، <a title="تکریت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D8%AA">تکریت</a>، <a title="موصل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B5%D9%84">موصل</a>، <a title="کرکوک" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B1%DA%A9%D9%88%DA%A9">کرکوک</a> و <a title="بغداد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%BA%D8%AF%D8%A7%D8%AF">بغداد</a> زد. حملات توپخانه‌ای و موشکی ایران تا پایان روز ۲۵ خرداد ۶۴ ادامه یافت. تقابل ایران در جنگ شهرها باعث توقف حملات موشکی و هوایی عراق شد، در پایان روز قدس، رادیو آمریکا اعلام کرد که عراق از صبح فردا به مدت دو هفته مهلت داده است که ایران صلح را به جای جنگ انتخاب کند. چندی بعد خبرگزاری آلمان غربی گزارش داد: «شواهد محکمی در دست است که نشان می‌دهد عراقی‌ها در پایان مهلت دو هفته‌ای خود حملات خود به هدف‌های غیرنظامی ایران را از سر نخواهد گرفت.» سرانجام مهلت پانزده روزه به پایان رسید و در ۹ تیرماه ۶۴ یک سخنگوی نظامی عراق در بیانیه‌ای اعلام کرد: مهلتی که صدام حسین اعلام کرده بود اکنون به پایان رسیده و با توجه به موضع رژیم حاکم بر ایران، اعلام می‌کنیم که بمباران‌ها تا تحقق صلح عادلانه از سرگرفته خواهد شد. اما در عمل، عملیات هواییِ روز بعد عراق، به بمباران <a title="شهرک زیوه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%87%D8%B1%DA%A9_%D8%B2%DB%8C%D9%88%D9%87">شهرک زیوه</a> درنزدیکی مرز ترکیه و تاسیسات مخابراتی صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران در نواکوه کرند منحصر شد، در <a title="گیلانغرب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%BA%D8%B1%D8%A8">گیلانغرب</a> نیز جنگنده‌های عراقی دیوار صوتی را بر فراز شهر شکستند. بعد از آن حمله دیگری صورت نگرفت و بدین ترتیب مقطع دوم جنگ شهرها پایان یافت.<sup id="cite_ref-157" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-157">[۱۵۷]</a></sup><sup id="cite_ref-158" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-158">[۱۵۸]</a></sup><sup id="cite_ref-159" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-159">[۱۵۹]</a></sup><sup id="cite_ref-160" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-160">[۱۶۰]</a></sup> پس از ناکامی ایران در بدست آوردن اهداف عملیات بدر، <a title="طارق عزیز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B7%D8%A7%D8%B1%D9%82_%D8%B9%D8%B2%DB%8C%D8%B2">طارق عزیز</a> وزیر خارجه عراق درخواست صلحی با پیش‌زمینه عقب‌نشینی نیروهای طرفین به مرزهای بین‌المللی به سازمان ملل ارائه داد. در اول فروردین ماه ۱۳۶۴ روح‌الله خمینی، رهبر وقت ایران، در اعلانی که از تلویزیون دولتی ایران پخش شد ضمن رد درخواست صلح عراقی‌ها بیان نمود که تا زمان به رسمیت شناختن حق ایران برای تنبیه متجاوز، ایران به تهاجم خود ادامه خواهد داد.<sup id="cite_ref-Hume1994_161-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-Hume1994-161">[۱۶۱]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.AC.D9.86.DA.AF_.D9.86.D9.81.D8.AA.DA.A9.D8.B4.E2.80.8C.D9.87.D8.A7"></span><span id="جنگ_نفتکش‌ها" class="mw-headline">جنگ نفتکش‌ها</span></h6>
<div class="hatnote navigation-not-searchable relarticle mainarticle" role="note"></div>
<p>در سال چهارم جنگ، <a title="نیروی زمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C_%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">نیروهای زمینی</a> دو طرف به تعادل رسیده بودند.<sup id="cite_ref-162" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-162">[۱۶۲]</a></sup> ولی در خلیج فارس وضع به گونه دیگری بود. در یک مقطع دو ساله، کشورهای <a title="کویت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%AA">کویت</a>، ایالات متحده، <a title="اردن" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%86">اردن</a> و <a title="آفریقای جنوبی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%81%D8%B1%DB%8C%D9%82%D8%A7%DB%8C_%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%A8%DB%8C">آفریقای جنوبی</a> در یک همکاری تنگاتنگ، نفت خام هدیه شده از سوی کویت را در نفت‌کش‌های با <a class="mw-redirect" title="پرچم آمریکا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%DA%86%D9%85_%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7">پرچم آمریکا</a> بارگیری کرده و به آفریقای جنوبی منتقل می‌کردند. آفریقای جنوبی در عوض سوخت مورد نیاز عراق را به بندری در اردن تحویل می‌داد.<sup id="cite_ref-163" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-163">[۱۶۳]</a></sup> هم‌زمان جزیره خارک به عنوان پایانه اصلی صدور <a class="mw-redirect" title="نفت ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%81%D8%AA_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">نفت ایران</a> توسط هواپیماهای پیشرفته‌ای که فرانسه به عراق تحویل داده بود، مسدود شد. به این ترتیب ایران وارد <a title="جنگ نفت‌کش‌ها" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D9%86%D9%81%D8%AA%E2%80%8C%DA%A9%D8%B4%E2%80%8C%D9%87%D8%A7">جنگ نفت‌کش‌ها</a> شد.<sup id="cite_ref-164" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-164">[۱۶۴]</a></sup></p>
<p>طرف عراقی تنها در طول سال ۱۳۶۳ دست به حمله به ۳۳ <a title="کشتی نفت‌کش" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B4%D8%AA%DB%8C_%D9%86%D9%81%D8%AA%E2%80%8C%DA%A9%D8%B4">نفتکش</a> زد. ایران نیز با حمله به ۱۷ نفتکش به این عمل واکنش نشان داد. واکنش <a class="mw-redirect" title="هاشمی رفسنجانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D8%A7%D8%B4%D9%85%DB%8C_%D8%B1%D9%81%D8%B3%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C">هاشمی رفسنجانی</a> به این مسئله این بود که تهدید کرد اگر جلوی صادرات نفت ایران از خلیج فارس گرفته شود، آنگاه هیچ کشوری نخواهد توانست از نفت خلیج فارس استفاده کند. دو هفته بعد، شورای امنیت به این تهدید ایران واکنش نشان داد و با صدور <a title="قطعنامه ۵۵۲ شورای امنیت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%DB%B5%DB%B5%DB%B2_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA">قطعنامه ۵۵۲</a> طرفین را از حمله به کشتی‌های غیرنظامی بازداشت.<sup id="cite_ref-165" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-165">[۱۶۵]</a></sup></p>
<p>دامنه جنگ نفت‌کش‌ها فراتر از عراق کشورهای دیگری را نیز رو در روی ایران قرار داد. برای مثال در ۱۵ خرداد ۱۳۶۳ عربستان سعودی با کمک لجستیکی آمریکا در جهت فشار بر ایران برای پایان دادن به عملیات‌های نظامیش در خلیج فارس، یک فروند جنگنده <a title="مک‌دانل داگلاس اف-۴ فانتوم ۲" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%DA%A9%E2%80%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%84_%D8%AF%D8%A7%DA%AF%D9%84%D8%A7%D8%B3_%D8%A7%D9%81-%DB%B4_%D9%81%D8%A7%D9%86%D8%AA%D9%88%D9%85_%DB%B2">مک‌دانل داگلاس اف-۴ فانتوم ۲</a> ایران را به خلبانی <a class="new" title="همایون حکمتی (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%87%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%88%D9%86_%D8%AD%DA%A9%D9%85%D8%AA%DB%8C&amp;action=edit&amp;redlink=1">همایون حکمتی</a> و کمک‌خلبانی <a class="new" title="سیروس کریمی (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%B3%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B3_%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85%DB%8C&amp;action=edit&amp;redlink=1">سیروس کریمی</a> در خلیج فارس توسط یک فروند جنگنده <a title="مک‌دانل داگلاس اف-۱۵ ایگل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%DA%A9%E2%80%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%84_%D8%AF%D8%A7%DA%AF%D9%84%D8%A7%D8%B3_%D8%A7%D9%81-%DB%B1%DB%B5_%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D9%84">مک‌دانل داگلاس اف-۱۵ ایگل</a> منهدم ساخت.<sup id="cite_ref-166" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-166">[۱۶۶]</a></sup><sup id="cite_ref-167" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-167">[۱۶۷]</a></sup></p>
<h6><span id=".D9.88.D8.B1.D9.88.D8.AF_.D8.A7.DB.8C.D8.B1.D8.A7.D9.86_.D8.A8.D9.87_.D8.AE.D8.A7.DA.A9_.D8.B9.D8.B1.D8.A7.D9.82"></span><span id="ورود_ایران_به_خاک_عراق" class="mw-headline">ورود ایران به خاک عراق</span></h6>
<div class="hatnote navigation-not-searchable relarticle mainarticle" role="note"></div>
<p>ایران سرانجام در زمستان ۱۳۶۴ در <a title="عملیات والفجر ۸" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%B1_%DB%B8">عملیات والفجر ۸</a> موفق شد به بخشی از اهداف عملیات رمضان برسد و ارتباط عراق را با خلیج فارس از طریق شبه جزیره فاو قطع کند. نیروهای ایران ابتدا با عملیاتی ایذایی رو به سمت شمال بصره یورش بردند در حالیکه هدف اصلی آن‌ها پیاده کردن نیرو در جنوب بصره در <a title="شبه‌جزیره فاو" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%A8%D9%87%E2%80%8C%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D8%B1%D9%87_%D9%81%D8%A7%D9%88">شبه‌جزیره فاو</a> بود. نیروهای ایران در ۶ اسفند موفق به تسخیر کامل شبه جزیره فاو شدند. با این حال نیروهای نظامی ایران از تصرف بندر مهم نفتی-نظامی <a class="mw-redirect" title="ام‌القصر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%B5%D8%B1">ام‌القصر</a> بازماندند. این پیروزی در شرایطی به دست آمد که عراق از سلاح‌های شیمیایی برای ضدحمله استفاده کرد.<sup id="cite_ref-168" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-168">[۱۶۸]</a></sup> عراق مجبور شد تا یک <a title="خط لوله انتقال" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%B7_%D9%84%D9%88%D9%84%D9%87_%D8%A7%D9%86%D8%AA%D9%82%D8%A7%D9%84">خط لوله انتقال</a> نفت به <a class="mw-redirect" title="عربستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">عربستان</a> بسازد تا نیازی به عبور نفت‌کش‌هایش از خلیج فارس نباشد تا در تیررس نیروهای ایران قرار نگیرند.<sup id="cite_ref-169" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-169">[۱۶۹]</a></sup> این عملیات بسیاری از نیروهای ایران را تلف کرد و فرماندهی جنگ ایران تنها هدف خود را تصرف بصره تعیین کرد.</p>
<p>در زمستان ۱۳۶۵ نیروهای ایران دو عملیات پیاپی <a title="عملیات کربلای ۴" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%DA%A9%D8%B1%D8%A8%D9%84%D8%A7%DB%8C_%DB%B4">کربلای ۴</a> و <a title="عملیات کربلای ۵" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%DA%A9%D8%B1%D8%A8%D9%84%D8%A7%DB%8C_%DB%B5">کربلای ۵</a> را با هدف تصرف بصره اجرا کردند. آن‌ها توانستند تا ۱۲ کیلومتری بصره پیشروی کنند، اما عراقی‌ها با وجود <a title="حجم آتش" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%AC%D9%85_%D8%A2%D8%AA%D8%B4">حجم آتش</a> سنگین ایران از سقوط بصره جلوگیری کردند. تلفات گسترده ایران در این عملیات (۶۵٬۰۰۰ نفر کشته) باعث شد تا نیروهای نظامی ایران نتوانند تا انتهای جنگ به‌طور مؤثر تجدید قوا نمایند. فرماندهی ارشد نظامی ایران امید خود را به پیروزی از دست داد و با اتفاقات بعدی شرایط برای قبول آتش‌بس مهیا شد. پس از عملیات کربلای ۵، احتمال سقوط بصره و تغییر موازنه نظامی به نفع ایران افزایش یافت. در این هنگام <a title="خاویر پرز دکوئیار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1_%D9%BE%D8%B1%D8%B2_%D8%AF%DA%A9%D9%88%D8%A6%DB%8C%D8%A7%D8%B1">خاویر پرز دکوئیار</a> اعلام کرد که اعضای شورای امنیت برای پایان دادن به جنگ مصمم هستند و مذاکرات برای تهیه پیش‌نویس قطعنامه ۵۹۸ آغاز شد.<sup id="cite_ref-ToolAutoGenRef12_170-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-ToolAutoGenRef12-170">[۱۷۰]</a></sup> پس از آن که در بهار ۱۳۶۶ ایران موفقیت‌های دیگری در جبهه شمال و در منطقه <a title="سلیمانیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%84%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C%D9%87">سلیمانیه</a> به دست آورد<sup id="cite_ref-171" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-171">[۱۷۱]</a></sup> سرانجام <a title="قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%DB%B5%DB%B9%DB%B8_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA">قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت</a> در ۲۹ تیر ۱۳۶۶ به تصویب رسید.<sup id="cite_ref-172" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-172">[۱۷۲]</a></sup></p>
<h6><span id=".D9.BE.DB.8C.D8.B4.D8.B1.D9.88.DB.8C_.D9.85.D8.AC.D8.AF.D8.AF_.D8.B9.D8.B1.D8.A7.D9.82.D8.8C_.D9.85.D8.AF.D8.A7.D8.AE.D9.84.D9.87_.D8.A7.DB.8C.D8.A7.D9.84.D8.A7.D8.AA_.D9.85.D8.AA.D8.AD.D8.AF.D9.87_.D9.88_.D9.82.D8.A8.D9.88.D9.84_.D9.82.D8.B7.D8.B9.D9.86.D8.A7.D9.85.D9.87_.D8.A7.D8.B2_.D8.B3.D9.88.DB.8C_.D8.A7.DB.8C.D8.B1.D8.A7.D9.86"></span><span id="پیشروی_مجدد_عراق،_مداخله_ایالات_متحده_و_قبول_قطعنامه_از_سوی_ایران" class="mw-headline">پیشروی مجدد عراق، مداخله ایالات متحده و قبول قطعنامه از سوی ایران</span></h6>
<div class="hatnote navigation-not-searchable relarticle mainarticle" role="note"></div>
<div class="thumb tright">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Operation_Nimble_Archer_DN-SC-88-01042.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/38/Operation_Nimble_Archer_DN-SC-88-01042.jpg/250px-Operation_Nimble_Archer_DN-SC-88-01042.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/38/Operation_Nimble_Archer_DN-SC-88-01042.jpg/375px-Operation_Nimble_Archer_DN-SC-88-01042.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/38/Operation_Nimble_Archer_DN-SC-88-01042.jpg/500px-Operation_Nimble_Archer_DN-SC-88-01042.jpg 2x" alt="" width="250" height="200" data-file-width="2196" data-file-height="1753" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>تخریب <a class="mw-redirect" title="سکوی نفت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DA%A9%D9%88%DB%8C_%D9%86%D9%81%D8%AA">سکوی نفت</a> ایرانی رستم توسط تفنگداران دریایی آمریکایی.</p>
</div>
</div>
</div>
<p>پس از صدور <a title="قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%DB%B5%DB%B9%DB%B8_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA">قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت</a> سازمان ملل متحد، در ایران بحث‌های زیادی به وجود آمد.<sup id="cite_ref-173" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-173">[۱۷۳]</a></sup> این قطعنامه دربارهٔ آغازگر جنگ و چرایی وقوع آن ساکت بود. ایرانی‌ها معتقد بودند این قطعنامه، یکجانبه، به سود عراق و همراه با اعمال نظر ایالات متحده است. این قطعنامه در مورد تعیین متجاوز گفته بود:<sup id="cite_ref-174" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-174">[۱۷۴]</a></sup></p>
<blockquote class="templatequote"><p>دبیرکل سازمان ملل، در راستای شناسایی متجاوز اختیارات لازم را به یک هیئت بی‌طرف خواهد داد تا پس از تحقیق دربارهٔ مسئول واقعی جنگ، گزارش خود را در اسرع وقت به شورای امنیت ارائه کنند.</p></blockquote>
<p>واکنش ایران به این قطعنامه این بود که آن را نه قبول دارد و نه رد می‌کند. ایران خواستار آن بود که عراق به روشنی به عنوان متجاوز شناخته شود. این خواسته در هیچ‌کدام از قطعنامه‌های سازمان ملل منظور نشد.</p>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:USS_Vincennes_launching_SM-2MR_in_1987.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/USS_Vincennes_launching_SM-2MR_in_1987.jpg/250px-USS_Vincennes_launching_SM-2MR_in_1987.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/USS_Vincennes_launching_SM-2MR_in_1987.jpg/375px-USS_Vincennes_launching_SM-2MR_in_1987.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/USS_Vincennes_launching_SM-2MR_in_1987.jpg/500px-USS_Vincennes_launching_SM-2MR_in_1987.jpg 2x" alt="" width="250" height="316" data-file-width="2371" data-file-height="3000" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>شلیک موشک از ناو آمریکایی <a title="یواس‌اس وینسنس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B3%E2%80%8C%D8%A7%D8%B3_%D9%88%DB%8C%D9%86%D8%B3%D9%86%D8%B3">یواس‌اس وینسنس</a>. این ناو با شلیک دو موشک مشابه <a title="پرواز شماره ۶۵۵ ایران ایر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%B2_%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%87_%DB%B6%DB%B5%DB%B5_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A7%DB%8C%D8%B1">پرواز شماره ۶۵۵ ایران ایر</a> را ساقط نمود که در پی آن ۲۹۰ مسافر غیرنظامی هواپیمای ایرانی شامل زنان و کودکان کشته‌شدند.</p>
</div>
</div>
</div>
<p><a title="رونالد ریگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%A7%D9%84%D8%AF_%D8%B1%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%86">رونالد ریگان</a> در ۳۱ شهریور ۱۳۶۶ در سخنرانی خود در <a title="مجمع عمومی سازمان ملل متحد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AC%D9%85%D8%B9_%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C_%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D9%84%D9%84_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF">مجمع عمومی سازمان ملل متحد</a>، ایران را رسماً تهدید کرد که اگر به <a title="قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%DB%B5%DB%B9%DB%B8_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA">قطعنامه ۵۹۸</a> پاسخ منفی بدهد، چاره‌ای جز یک «اقدام عملی» باقی نمی‌ماند.<sup id="cite_ref-175" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-175">[۱۷۵]</a></sup> در ۳۰ فروردین ۱۳۶۷ ایالات متحده به نفت‌کش‌ها و سکوهای نفتی ایران در خلیج فارس حمله کرد.<sup id="cite_ref-176" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-176">[۱۷۶]</a></sup><sup id="cite_ref-177" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-177">[۱۷۷]</a></sup></p>
<p>فرماندهان <a title="سپاه پاسداران انقلاب اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87_%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">سپاه</a> ایران در آن زمان برای اینکه توانایی بهتری برای ادامه جنگ پیدا کنند، در پی آمادگی برای شرکت در انتخابات مجلس و ورود به مجلس بودند تا در آنجا کمک بیشتری برای ادامه جنگ فراهم کنند. فرماندهان سپاه که کنترل مناطق اشغال شده در عراق را، از جمله فاو و اطراف بصره، در دست داشتند، با این تصور که عراق قدرتی برای بازپس‌گیری این مناطق ندارد، مناطق اشغالی را ترک کرده و در کرمانشاه جلسه‌ای برای شرکت در انتخابات مجلس برگزار نمودند.<sup id="cite_ref-178" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-178">[۱۷۸]</a></sup> در طرف مقابل عراق بعد از شکست در <a class="mw-redirect" title="نبرد اول فاو" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%A8%D8%B1%D8%AF_%D8%A7%D9%88%D9%84_%D9%81%D8%A7%D9%88">نبرد اول فاو</a> و بعد از <a title="عملیات کربلای ۵" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%DA%A9%D8%B1%D8%A8%D9%84%D8%A7%DB%8C_%DB%B5">عملیات کربلای ۵</a> شروع به طراحی عملیاتی دقیق و بزرگ برای بازپس‌گیری خاک خود نموده بود. آن‌ها با افزایش بودجه نظامی، خرید تجهیزات مدرن، افزایش سربازگیری و همچنین تشکیل تیپ‌های جدید گارد <a class="mw-redirect" title="ریاست جمهوری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C">ریاست جمهوری</a> تجدید قوا نموده بودند. در بهار ۱۳۶۷ عراق، <a class="mw-redirect" title="عملیات توکلنا علی‌الله" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D8%AA%D9%88%DA%A9%D9%84%D9%86%D8%A7_%D8%B9%D9%84%DB%8C%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87">عملیات توکلنا علی‌الله</a> را شروع کرد و با پیروزی دور از انتظار در مراحل ابتدایی عملیات توانستند مناطق فاو (۲۸ فروردین)، شلمچه و اطراف بصره (۴ خرداد) و جزیره مجنون (۴ تیر) را پس بگیرند. با شکست سنگین ایرانی‌ها در طی این عملیات، فرماندهان عراقی تصمیم به ادامه عملیات گرفتند و علاوه بر بیرون راندن نیروهای ایران از خاک عراق توانستند مجدداً وارد خاک ایران شده و شهر <a title="دهلران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%87%D9%84%D8%B1%D8%A7%D9%86">دهلران</a> را در ۲۲ تیر برای بار دوم اشغال کنند. هر چند نیروهای عراق با اعلام اینکه دیگر قصدی برای اشغال خاک ایران ندارند پس از عقب‌نشینی نیروهای نظامی ایران از مناطق اشغالی در شمال عراق، نیروهای عراقی نیز شهر دهلران را تخلیه نموده و به داخل خاک خود بازگشتند.<sup id="cite_ref-179" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-179">[۱۷۹]</a></sup> شهر <a title="مهران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86">مهران</a> نیز در ۳۱ تیر اشغال شد و تا پایان جنگ در اشغال باقی ماند.<sup id="cite_ref-bbc.com_180-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-bbc.com-180">[۱۸۰]</a></sup></p>
<p>همزمان با تشدید حملات عراقی‌ها <a class="mw-redirect" title="نیروی دریایی ایالات متحده" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C_%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D9%87">نیروی دریایی ایالات متحده</a> <a title="عملیات آخوندک" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D8%A2%D8%AE%D9%88%D9%86%D8%AF%DA%A9">عملیات آخوندک</a> را علیه نیروهای ایرانی در خلیج فارس آغاز نمود. این نیروهای ایرانی به مین‌گذاری مسیرهای تجاری و هدف قراردادن کشتی‌های تجاری مشغول بودند. در بخشی از این درگیری‌ها نیروهای ایالات متحده در پاسخ به حمله موشکی ایران به یک سکوی نفتی کویتی، دو سکوی نفتی ایران در خلیج فارس را در ۲۹ فروردین ۱۳۶۷ منهدم نمود. در اوج درگیری‌ها دو ناوچه <a title="نیروی دریایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C_%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C">نیروی دریایی</a> ایران، <a title="ناوچه سهند (کلاس الوند)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%A7%D9%88%DA%86%D9%87_%D8%B3%D9%87%D9%86%D8%AF_(%DA%A9%D9%84%D8%A7%D8%B3_%D8%A7%D9%84%D9%88%D9%86%D8%AF)">سهند</a> و <a title="ناوچه سبلان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%A7%D9%88%DA%86%D9%87_%D8%B3%D8%A8%D9%84%D8%A7%D9%86">سبلان</a>، که برای دفاع از سکوهای نفتی وارد عمل شده بودند مورد هدف قرار گرفتند. در بخش دیگری از عملیات ایالات متحده در روز ۱۲ تیر ۱۳۶۷ <a title="یواس‌اس وینسنس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D9%88%D8%A7%D8%B3%E2%80%8C%D8%A7%D8%B3_%D9%88%DB%8C%D9%86%D8%B3%D9%86%D8%B3">یواس‌اس وینسنس</a> ایالات متحده به هنگام درگیری با قایق‌های توپدار <a class="mw-redirect" title="سپاه پاسداران ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87_%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">سپاه پاسداران ایران</a> در نزدیکی <a title="جزیره قشم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D8%B1%D9%87_%D9%82%D8%B4%D9%85">جزیره قشم</a>، در شمال <a title="تنگه هرمز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%86%DA%AF%D9%87_%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%B2">تنگه هرمز</a>، در حالی که وارد <a title="آب‌های سرزمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%A8%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%B3%D8%B1%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">آب‌های سرزمینی</a> ایران شده بود، هواپیمای غیرنظامی ایرانی شرکت ایران ایر به <a title="پرواز شماره ۶۵۵ ایران ایر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%B2_%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%87_%DB%B6%DB%B5%DB%B5_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A7%DB%8C%D8%B1">شماره پرواز ۶۵۵</a> را هواپیمایی نظامی تشخیص داده و سرنگون کرد. تمامی ۲۹۰ مسافر و خدمه هواپیمای ایرباس ایرانی در این حادثه کشته‌شدند.<sup id="cite_ref-181" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-181">[۱۸۱]</a></sup> پس از این اتفاق‌ها، و سکوت جامعه بین‌المللی در برابر <a title="استفاده عراق از سلاح‌های شیمیایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%81%D8%A7%D8%AF%D9%87_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D8%B2_%D8%B3%D9%84%D8%A7%D8%AD%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C">استفاده عراق از سلاح‌های شیمیایی</a>، رهبران ایران به این نتیجه رسیدند که کشورهای حامی عراق از هر روشی برای جلوگیری از پیروزی ایران استفاده می‌کنند و با کمبود نفرات و تجهیزات در ایران، توان جنگی ایران از بین خواهد رفت.<sup id="cite_ref-182" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-182">[۱۸۲]</a></sup></p>
<p>دولت ایران از داخل کشور نیز تحت فشار زیادی بود.<sup id="cite_ref-183" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-183">[۱۸۳]</a></sup> در داخل کشور تلاش‌هایی برای مخالفت با جنگ آغاز شده بود و فشارهای اقتصادی بر دولت افزایش یافته بود.<sup id="cite_ref-184" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-184">[۱۸۴]</a></sup> درآمد نفتی کشور از ۱۵ میلیارد دلار به کمتر از ۶ میلیارد دلار کاهش یافته بود و وضعیت اقتصادی کشور در بدترین حالت خود بود.<sup id="cite_ref-185" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-185">[۱۸۵]</a></sup> سرانجام فرمانده سپاه (<a title="محسن رضایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%B1%D8%B6%D8%A7%DB%8C%DB%8C">محسن رضایی</a>) در نامه‌ای به روح‌الله خمینی، فهرستی از نیازهای <a class="mw-redirect" title="نیروهای نظامی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">نیروهای نظامی ایران</a> برای ادامه جنگ در ۵ سال آینده را ارائه داد.<sup id="cite_ref-186" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-186">[۱۸۶]</a></sup></p>
<blockquote class="templatequote"><p>&#8230; تا پنج سال دیگر ما هیچ پیروزی نداریم. ممکن است در صورت داشتن وسائلی که در طول پنج سال به دست می‌آوریم قدرت عملیات انهدامی یا مقابله به مثل را داشته باشیم و بعد از پایان سال ۱۳۷۱ اگر ما دارای ۳۵۰ <a title="تیپ" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%DB%8C%D9%BE">تیپ</a> پیاده و ۲۵۰۰ تانک و ۳۰۰۰ قبضه <a title="توپ (جنگ‌افزار)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%88%D9%BE_(%D8%AC%D9%86%DA%AF%E2%80%8C%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%D8%B1)">توپ</a> و ۳۰۰ هواپیمای جنگی و ۳۰۰ هلیکوپتر باشیم و قدرت ساخت مقدار قابل توجهی از سلاح‌های لیزری و <a title="جنگ‌افزار هسته‌ای" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF%E2%80%8C%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%D8%B1_%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C">اتمی</a> که از ضرورتهای جنگ در آن موقع است را داشته باشیم، می‌توان گفت به امید خدا بتوانیم عملیات آفندی انجام دهیم…</p></blockquote>
<p>با این وجود فرمانده سپاه پاسداران در ادامه همین نامه بر لزوم ادامه جنگ تأکید کرد. روح‌الله خمینی، رهبر ایران با شعار خواندن حرف فرمانده سپاه مبنی بر آمادگی برای ادامه جنگ آن را رد می‌کند٬<sup id="cite_ref-187" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-187">[۱۸۷]</a></sup> دولت ایران نیز به نخست‌وزیری <a title="میرحسین موسوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86_%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%88%DB%8C">میرحسین موسوی</a> ضمن رد خواسته‌های سپاه اعلام کرد که دولت ظرفیت اختصاص منابع مالی لازم برای تهیه چنین فهرستی ندارد.<sup id="cite_ref-188" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-188">[۱۸۸]</a></sup></p>
<p>به این ترتیب ایران در روز ۲۷ تیر ۱۳۶۷ قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت را در شرایطی پذیرفت که برتری نظامی در زمان تصویب قطعنامه در سال گذشته را از دست داده بود. روح‌الله خمینی تصمیم به پذیرش این قطعنامه را با <a title="نوشیدن جام زهر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B4%DB%8C%D8%AF%D9%86_%D8%AC%D8%A7%D9%85_%D8%B2%D9%87%D8%B1">نوشیدن جام زهر</a> مقایسه کرد و گفت:<sup id="cite_ref-189" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-189">[۱۸۹]</a></sup></p>
<blockquote class="templatequote"><p>&#8230; خوشا به حال آنان که با شهادت رفتند! خوشا به حال آنان که در این قافله نور جان و سر باختند! خوشا به حال آنهایی که این گوهرها را در دامن خود پروراندند! خداوندا، این دفتر و کتاب شهادت را همچنان به روی مشتاقان باز و ما را هم از وصول به آن محروم مکن. خداوندا، کشور ما و ملت ما هنوز در آغاز راه مبارزه‌اند و نیازمند به مشعل شهادت، تو خود این چراغ پر فروغ را حافظ و نگهبان باش. خوشا به حال شما ملت! خوشا به حال شما زنان و مردان! خوشا به حال جانبازان و اسرا و مفقودین و خانواده‌های معظم شهدا! و بدا به حال من که هنوز مانده‌ام و جام زهرآلود قبول قطعنامه را سر کشیده‌ام…</p></blockquote>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mersad.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c8/Mersad.jpg/300px-Mersad.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c8/Mersad.jpg/450px-Mersad.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c8/Mersad.jpg/600px-Mersad.jpg 2x" alt="" width="300" height="213" data-file-width="768" data-file-height="544" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>ستون نظامی منهدم شده مجاهدین خلق پس از محاصره و قرار گرفتن در کمین نیروهای ایران</p>
</div>
</div>
</div>
<blockquote class="templatequote"><p>قبول این مسئله برای من از زهر کشنده تر است ولی راضی به رضای خدایم و برای رضایت او این جرعه را نوشیدم.</p></blockquote>
<h5><span id=".D8.A2.D8.AA.D8.B4.E2.80.8C.D8.A8.D8.B3"></span><span id="آتش‌بس" class="mw-headline">آتش‌بس</span></h5>
<p>یک هفته پس از پذیرش قطعنامه ۵۹۸ توسط ایران، حدود ۵۰۰۰ نیروی <a title="سازمان مجاهدین خلق ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D8%AE%D9%84%D9%82_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">سازمان مجاهدین خلق</a> با مقادیری تجهیزات جنگی از محور غرب و از طریق شهرهای <a title="مهران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86">مهران</a> و <a title="اسلام‌آباد غرب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF_%D8%BA%D8%B1%D8%A8">اسلام‌آباد غرب</a> در عملیاتی با عنوان <a title="عملیات مرصاد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%85%D8%B1%D8%B5%D8%A7%D8%AF">فروغ جاویدان</a> به ایران حمله کردند. هدف این عملیات تسخیر تهران در ۳۳ ساعت بود و <a title="مسعود رجوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF_%D8%B1%D8%AC%D9%88%DB%8C">مسعود رجوی</a> فرماندهی عملیات را بر عهده داشت. عملیات پاتک ایران <a title="عملیات مرصاد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%85%D8%B1%D8%B5%D8%A7%D8%AF">عملیات مرصاد</a> نام داشت و طی آن مجاهدین در کمین قرار گرفتند و شکست خوردند. به گفته هاشمی رفسنجانی: «اینها توی کیسه آمدند و ما در کیسه را بستیم.»<sup id="cite_ref-190" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-190">[۱۹۰]</a></sup> با تداوم عملیات تهاجمی از طرف عراق جامعه جهانی دولت عراق را برای پذیرش آتش‌بس تحت فشار شدید قرار داد.<sup id="cite_ref-191" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-191">[۱۹۱]</a></sup> سرانجام سه هفته پس از شکست عملیات فروغ جاویدان، در ۲۹ مرداد ۱۳۶۷ با حضور نیروهای بین‌المللی <a title="آتش‌بس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%AA%D8%B4%E2%80%8C%D8%A8%D8%B3">آتش‌بس</a> در سراسر <a title="مرزهای ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%B2%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">مرزهای ایران</a> و عراق برقرار شد.<sup id="cite_ref-bbc.com_180-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-bbc.com-180">[۱۸۰]</a></sup> نیروهای حافظ صلح تا سه سال پس از آتش‌بس در منطقه حضور داشتند.<sup id="cite_ref-192" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-192">[۱۹۲]</a></sup> بیشتر مفسران بر این باور هستند که این جنگ هیچ برنده‌ای نداشته‌است؛ چرا که در پایان جنگ، صدام از دستیابی به نخستین هدف خود، <a title="فسخ قرارداد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B3%D8%AE_%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF">فسخ قرارداد</a> ۱۹۷۵ بازماند. <a title="سید روح‌الله خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">آیت الله خمینی</a> نیز که برای سال‌ها پذیرش صلح را منوط به انفصال صدام و <a class="mw-redirect" title="حزب بعث عراق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%A8%D8%B9%D8%AB_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82">حزب بعث عراق</a> از قدرت کرده بود بدون دستیابی به هدف خود سرانجام قطعنامه ۵۹۸ را پذیرفت.<sup id="cite_ref-Farrokh2011_156-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-Farrokh2011-156">[۱۵۶]</a></sup> هر چند برخی مفسران با توجه به پیروزی‌های عراق در انتهای <a title="جنگ عراق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82">جنگ عراق</a> را پیروز این جنگ می‌دانند. در پایان جنگ ارتش عراق تا نیمه‌های شهریور ۱۳۶۷ به پاک‌سازی نیروهای مقاومت کرد با استفاده از ۶۰٬۰۰۰ نیروی پیاده، بالگرد و سلاح‌های شیمیایی در شمال عراق ادامه داد. بسیاری از کردهای عراقی ساکن این مناطق به ایران مهاجرت کردند. در این عملیات در مجموع ۵۰٬۰۰۰ کرد نظامی و غیرنظامی کشته شدند.<sup id="cite_ref-193" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-193">[۱۹۳]</a></sup></p>
<h6><span id=".D9.BE.D8.B3_.D8.A7.D8.B2_.D8.A2.D8.AA.D8.B4.E2.80.8C.D8.A8.D8.B3"></span><span id="پس_از_آتش‌بس" class="mw-headline">پس از آتش‌بس</span></h6>
<p>ایران و عراق در سال ۱۳۶۹ و پیش از <a title="جنگ خلیج فارس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC_%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3">حمله عراق به کویت</a>، توافق <a title="صلح" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D9%84%D8%AD">صلح</a> رسمی امضا کردند و <a class="mw-redirect" title="روابط دیپلماتیک" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7_%D8%AF%DB%8C%D9%BE%D9%84%D9%85%D8%A7%D8%AA%DB%8C%DA%A9">روابط دیپلماتیک</a> خود را از سر گرفتند. از همان زمان کار تبادل <a class="mw-redirect" title="اسیر جنگی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%B1_%D8%AC%D9%86%DA%AF%DB%8C">اسرای جنگی</a> دو طرف آغاز شد.<sup id="cite_ref-194" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-194">[۱۹۴]</a></sup> در پایان جنگ ۸ ساله حدود ۴۰۰۰۰ ایرانی در عراق اسیر بودند. در مقابل ایران نیز حدود ۷۰۰۰۰ اسیر عراقی دراختیار داشت.<sup id="cite_ref-195" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-195">[۱۹۵]</a></sup> کار مبادله اسرای دو طرف تا اسفند ۱۳۸۱ به طول انجامید.<sup id="cite_ref-196" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-196">[۱۹۶]</a></sup> در همین زمان نیروهای نظامی عراق از قسمتهای باقیمانده خاک ایران تا مرزهای بین‌المللی عقب نشستند. تا ۳۱ مرداد ۱۳۶۹ نیروهای عراقی به‌طور کامل خاک ایران را ترک کردند. پس از پذیرش آتش‌بس حدود ۲۴۰۰ کیلومتر از خاک ایران از جمله <a title="شلمچه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%84%D9%85%DA%86%D9%87">شلمچه</a> ،<a title="طلائیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%87">طلاییه</a>، <a title="فکه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%DA%A9%D9%87">فکه</a>، <a title="مهران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86">مهران</a>، <a title="میمک" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%DB%8C%D9%85%DA%A9">میمک</a>، <a title="سومار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%88%D9%85%D8%A7%D8%B1">سومار</a>، <a title="نفت‌شهر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%81%D8%AA%E2%80%8C%D8%B4%D9%87%D8%B1">نفت شهر</a>، <a title="خسروی (قصر شیرین)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%B3%D8%B1%D9%88%DB%8C_(%D9%82%D8%B5%D8%B1_%D8%B4%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D9%86)">خسروی</a> و <a title="قصر شیرین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B5%D8%B1_%D8%B4%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D9%86">قصرشیرین</a> و بخشی از <a title="دشت ذهاب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%B4%D8%AA_%D8%B0%D9%87%D8%A7%D8%A8">دشت ذهاب</a> در اشغال عراق باقی‌مانده بود.<sup id="cite_ref-197" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-197">[۱۹۷]</a></sup><sup id="cite_ref-198" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-198">[۱۹۸]</a></sup></p>
<h3></h3>
<p>در سال ۱۹۹۱ <a title="خاویر پرز دکوئیار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1_%D9%BE%D8%B1%D8%B2_%D8%AF%DA%A9%D9%88%D8%A6%DB%8C%D8%A7%D8%B1">خاویر پرز دکوئیار</a> (<a title="دبیرکل سازمان ملل متحد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%B1%DA%A9%D9%84_%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D9%84%D9%84_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF">دبیرکل وقت سازمان ملل متحد</a>) رسماً بر اساس نظر <a title="گروه ناظر نظامی سازمان ملل متحد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%B1%D9%88%D9%87_%D9%86%D8%A7%D8%B8%D8%B1_%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D9%84%D9%84_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF">گروه ناظر نظامی سازمان ملل متحد</a>، عراق را آغازگر جنگ معرفی کرده و از خواسته ایران برای دریافت <a title="غرامت جنگ" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%AA_%D8%AC%D9%86%DA%AF">غرامت جنگی</a> پشتیبانی کرد.<sup id="cite_ref-ToolAutoGenRef9_199-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-ToolAutoGenRef9-199">[۱۹۹]</a></sup> خسارات وارده به ایران در طول جنگ ۸ ساله ۹۷ میلیارد دلار برآورد شد. این میزان غرامت بسیار کمتر از غرامت در نظر گرفته شده برای خسارات وارد به کشور کویت توسط عراق در جنگ اول خلیج فارس می‌باشد. غرامتی که برای جنگ اول خلیج فارس تعیین شد ۲۴۰ میلیارد دلار برآورد شده بود.<sup id="cite_ref-200" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-200">[۲۰۰]</a></sup></p>
<p>هیچ‌کدام از دولت‌های کشور ایران در دوران پس از جنگ پیگیر دریافت غرامت‌های ایران از عراق نشده‌اند. در شهریور ۱۳۸۹، <a title="کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%85%DB%8C%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86_%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA_%D9%85%D9%84%DB%8C_%D9%88_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA_%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C_%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی</a> ایران با تهیه طرحی دولت آن کشور را ملزم به پیگیری اخذ غرامت‌های جنگ کرده‌است. با این وجود نه <a class="mw-redirect" title="ریاست‌جمهوری محمود احمدی‌نژاد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA%E2%80%8C%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF_%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF%DB%8C%E2%80%8C%D9%86%DA%98%D8%A7%D8%AF">دولت محمود احمدی‌نژاد</a> و <a class="mw-redirect" title="دولت حسن روحانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA_%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C">دولت حسن روحانی</a> برای پیشبرد این مقصود هیچ عملی انجام نداده‌اند. گفته می‌شود اختلافات بین دولت و مجلس باعث عدم واکنش دولت به این طرح است.<sup id="cite_ref-201" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-201">[۲۰۱]</a></sup></p>
<h2></h2>
<div class="thumb tright">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:United_Nations_Security_Council.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/35/United_Nations_Security_Council.jpg/220px-United_Nations_Security_Council.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/35/United_Nations_Security_Council.jpg/330px-United_Nations_Security_Council.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/35/United_Nations_Security_Council.jpg/440px-United_Nations_Security_Council.jpg 2x" alt="" width="220" height="110" data-file-width="2824" data-file-height="1417" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p><a class="mw-redirect" title="شورای امنیت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA">شورای امنیت</a> در دوران جنگ ایران و عراق قطعنامه‌های <a title="قطعنامه ۴۷۹ شورای امنیت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%DB%B4%DB%B7%DB%B9_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA">۴۷۹</a>، <a title="قطعنامه ۵۱۴ شورای امنیت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%DB%B5%DB%B1%DB%B4_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA">۵۱۴</a>، <a title="قطعنامه ۵۲۲ شورای امنیت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%DB%B5%DB%B2%DB%B2_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA">۵۲۲</a>، <a title="قطعنامه ۵۴۰ شورای امنیت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%DB%B5%DB%B4%DB%B0_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA">۵۴۰</a>، <a title="قطعنامه ۵۵۲ شورای امنیت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%DB%B5%DB%B5%DB%B2_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA">۵۵۲</a>، <a title="قطعنامه ۵۸۲ شورای امنیت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%DB%B5%DB%B8%DB%B2_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA">۵۸۲</a>، <a title="قطعنامه ۵۸۸ شورای امنیت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%DB%B5%DB%B8%DB%B8_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA">۵۸۸</a> و <a title="قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%DB%B5%DB%B9%DB%B8_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA">۵۹۸</a> را در این خصوص صادر کرد</p>
</div>
</div>
</div>
<div class="hatnote navigation-not-searchable relarticle mainarticle" role="note">نوشتار اصلی: <a title="جنگ ایران و عراق و سازمان ملل متحد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D9%88_%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D9%84%D9%84_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF">جنگ ایران و عراق و سازمان ملل متحد</a></div>
<div class="hatnote navigation-not-searchable boilerplate seealso" role="note">نوشتار(های) وابسته: <a title="گروه ناظر نظامی سازمان ملل متحد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%B1%D9%88%D9%87_%D9%86%D8%A7%D8%B8%D8%B1_%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D9%84%D9%84_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF">گروه ناظر نظامی سازمان ملل متحد</a></div>
<p>از نخستین روز آغاز جنگ، کورت والدهایم دبیرکل سازمان ملل متحد از طرفین خواست که تلاش خود را برای حل اختلافات به کار بگیرند. نخستین بیانیه شورای امنیت در زمینه این جنگ، فقط از دو طرف خواسته بود که از هرگونه اقدام نظامی خودداری کنند. در این بیانه حتی از عراق خواسته نشده بود که به پشت مرزهای دو کشور بازگردد. شش روز بعد و در ۶ مهرماه ۱۳۵۹ <a title="قطعنامه ۴۷۹ شورای امنیت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%DB%B4%DB%B7%DB%B9_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA">قطعنامه ۴۷۹ شورای امنیت</a> در خصوص جنگ ایران و عراق صادر شد و باز هم بدون اشاره به تجاوز عراق به خاک ایران و فقط با ذکر عبارت «وضعیت میان ایران و عراق» از دو کشور خواسته شد که از توسل به زور خودداری کنند. عراق بلافاصله این قطعنامه را پذیرفت ولی ایران اعلام کرد تا پیش از خروج نیروهای عراق از خاک ایران، این قطعنامه را نمی‌پذیرد.<sup id="cite_ref-ToolAutoGenRef22_148-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-ToolAutoGenRef22-148">[۱۴۸]</a></sup></p>
<p>پس از آن نیز تا پیش از صدور قطعنامه ۵۹۸، شورای امنیت بیانیه‌ها و قطعنامه‌های متعددی دربارهٔ جنگ ایران و عراق صادر کرد. نخستین قطعنامه‌ای که در آن از دو کشور خواسته شده بود به پشت مرزهای خود بازگردند، <a class="mw-redirect" title="قطعنامه ۵۱۴" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%DB%B5%DB%B1%DB%B4">قطعنامه ۵۱۴</a> بود که در ۲۱ تیرماه ۱۳۶۱ و اندکی پس از بازپس‌گیری خرمشهر از عراق صادر شد. در <a class="mw-redirect" title="قطعنامه ۵۴۰" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%DB%B5%DB%B4%DB%B0">قطعنامه ۵۴۰</a> به جای واژه خلیج فارس از واژه «خلیج» استفاده شد که موجب اعتراض ایران شد. در زمستان ۱۳۶۴ و ۱۵ روز پس از حمله ایران و تصرف <a class="mw-redirect" title="شبه جزیره فاو" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%A8%D9%87_%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D8%B1%D9%87_%D9%81%D8%A7%D9%88">شبه جزیره فاو</a> شورای امنیت <a class="mw-redirect" title="قطعنامه ۵۸۲" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%DB%B5%DB%B8%DB%B2">قطعنامه ۵۸۲</a> را صادر کرد. در <a class="mw-redirect" title="قطعنامه ۵۸۸" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%DB%B5%DB%B8%DB%B8">قطعنامه ۵۸۸</a> که در مهر ۱۳۶۵ صادر شد و بر اجرای قطعنامه ۵۸۲ تأکید داشت، همچنان از عبارت «وضعیت میان ایران و عراق» استفاده شده بود. فصل مشترک همه قطعنامه‌های شورای امنیت تا پیش از قطعنامه ۵۹۸ این بود که در هیچ‌یک از آن‌ها به سه عنصر «آغازگر جنگ»، «کشور متجاوز» و « «چگونگی تنبیه متجاوز» اشاره‌ای نشده بود. عراق همه قطعنامه‌های سازمان ملل را پذیرفت یا آمادگی خود را برای پذیرش آن اعلام کرد؛ ولی ایران تنها قطعنامه ۵۹۸ را پس از یک سال از صدور پذیرفت.<sup id="cite_ref-ToolAutoGenRef22_148-2" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-ToolAutoGenRef22-148">[۱۴۸]</a></sup></p>
<h3></h3>
<p>علاوه بر شورای امنیت و سازمان ملل متحد، مجامع، کشورها و افراد دیگری نیز در مقاطعی از جنگ هشت ساله، تلاش کردند تا نقش میانجی صلح را داشته باشند؛ ولی هیچ‌یک از این تلاش‌ها به نتیجه نرسید. یکی از مهم‌ترین این تلاش‌ها تشکیل کمیته حسن نیّت مرکب از نمایندگان دولتهای <a title="کوبا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%88%D8%A8%D8%A7">کوبا</a>، <a title="یوگسلاوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%88%DB%8C">یوگسلاوی</a>، <a title="الجزایر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B1">الجزایر</a>، <a title="زامبیا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%A7%D9%85%D8%A8%DB%8C%D8%A7">زامبیا</a>، <a title="هند" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%86%D8%AF">هند</a>، <a title="پاکستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">پاکستان</a> و <a class="mw-redirect" title="ساف" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D9%81">سازمان ساف</a> توسط <a title="جنبش عدم تعهد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%B4_%D8%B9%D8%AF%D9%85_%D8%AA%D8%B9%D9%87%D8%AF">جنبش عدم تعهد</a> بود. <a class="mw-redirect" title="سازمان کنفرانس اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%DA%A9%D9%86%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">سازمان کنفرانس اسلامی</a>، <a title="شورای همکاری خلیج فارس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D9%87%D9%85%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC_%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3">شورای همکاری خلیج فارس</a>، <a class="mw-redirect" title="اتحادیه عرب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%87_%D8%B9%D8%B1%D8%A8">اتحادیه عرب</a> و <a title="اتحادیه اروپا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%87_%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7">اتحادیه اقتصادی اروپا</a> نیز از دیگر مجامعی بودند که در مقاطعی تلاش‌هایی برای برقراری آتش‌بس و عقب‌نشینی نیروهای دو کشور به پشت مرزها انجام داد.<sup id="cite_ref-ToolAutoGenRef23_101-5" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-ToolAutoGenRef23-101">[۱۰۱]</a></sup></p>
<h6><span id=".D9.85.D9.88.D8.B6.D8.B9_.D8.B3.D8.A7.DB.8C.D8.B1_.DA.A9.D8.B4.D9.88.D8.B1.D9.87.D8.A7"></span><span id="موضع_سایر_کشورها" class="mw-headline">موضع سایر کشورها</span></h6>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify">از بعد تاریخی، جنگ ایران و عراق در اواخر <a title="جنگ سرد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%B3%D8%B1%D8%AF">جنگ سرد</a> و در دور دوم آن رخ داد.<sup id="cite_ref-203" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-203">[۲۰۳]</a></sup> بیشتر سال‌های جنگ در دوره ریاست جمهوری <a title="رونالد ریگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%A7%D9%84%D8%AF_%D8%B1%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%86">رونالد ریگان</a> سپری شد. در آن زمان دو دیدگاه اصلی در میان نظریه‌پردازان سیاسی آمریکا دربارهٔ ایران وجود داشت. دیدگاه نخست آن بود که ایران پس از سقوط شاه «ازدست رفته» است و باید به هر روش ممکن آن را بازگرداند. دیدگاه دوم این بود که در میان حاکمان ایران، علایق غرب‌گرایانه بیش از علایق <a class="mw-redirect" title="چپ‌گرایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%86%D9%BE%E2%80%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C">چپ‌گرایانه</a> مشاهده می‌شود. در طول هشت سال بعد، تغییرات موضع ایالات متحده در قبال ایران و جنگ به تناوب به قدرت گرفتن یکی از این دو دیدگاه بستگی داشت.<sup id="cite_ref-204" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-204">[۲۰۴]</a></sup></div>
</div>
</div>
</div>
<p>شوروی نیز با آغاز جنگ برای مدتی حمایت تسلیحاتی از عراق را متوقف کرد؛ ولی به زودی به این فکر افتاد که با از سرگیری کمک تسلیحاتی به عراق، می‌تواند دوباره این کشور را به سوی خود جذب کند. از سوی دیگر شوروی به پول نقد نیاز داشت و عراق هم از فروش نفت درآمد مناسبی داشت؛ بنابراین انگیزه‌های اقتصادی مهمی در روابط شوروی با عراق در طول جنگ وجود داشت.<sup id="cite_ref-205" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-205">[۲۰۵]</a></sup> از سوی دیگر اگرچه در اوایل جنگ روابط ایران و شوروی توأم با احترام بود ولی مسائلی مانند <a class="mw-redirect" title="اشغال افغانستان توسط شوروی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B4%D8%BA%D8%A7%D9%84_%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%88%DB%8C">اشغال افغانستان توسط شوروی</a> و دستگیری اعضای <a class="mw-redirect" title="حزب توده" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%AA%D9%88%D8%AF%D9%87">حزب توده</a> توسط ایران گاهی باعث سردی روابط دو کشور بود. روشن است که ایران از روابط خوب میان شوروی و عراق نیز راضی نبود<sup id="cite_ref-206" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-206">[۲۰۶]</a></sup> و شوروی نیز نگران قدرت گرفتن شیعیان عراق بود که توسط ایران حمایت می‌شدند. با این‌حال شوروی تلاش می‌کرد با بازگذاشتن درهای تجارت و ترانزیت کالا از طریق ایران، این کشور را راضی نگه دارد.<sup id="cite_ref-207" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-207">[۲۰۷]</a></sup></p>
<p>در سال‌های اول شوروی با اعلام موضع بی‌طرفی از فروش مستقیم سلاح و جنگ‌افزار به عراق خودداری می‌کرد ولی اجازه می‌داد تا اردن اسلحه مورد نیاز عراق را خریداری و به دست عراق برساند. اردن این نقش خریدار ظاهری را در خریدهای مهم تسلیحاتی از چین، <a title="اسپانیا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7">اسپانیا</a>، بریتانیا و ایالات متحده نیز ایفا می‌کرد؛ ولی نقش اردن در جنگ ایران و عراق به همین‌جا خاتمه نمی‌یافت. تمامی بنادر و فرودگاه‌ها و سرزمین اردن بر روی کالاهای صادراتی و وارداتی به عراق باز بود. بندر <a title="عقبه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%82%D8%A8%D9%87">عقبه</a> در <a title="دریای سرخ" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C_%D8%B3%D8%B1%D8%AE">دریای سرخ</a> در اختیار عراق بود تا کالاهای خود را صادر کند. <a title="ملک حسین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%84%DA%A9_%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86">ملک حسین</a> نیز هم‌زمان به پایتخت‌های مختلف جهان سفر می‌کرد تا موضع عراق را دربارهٔ جنگ تشریح کند.<sup id="cite_ref-208" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-208">[۲۰۸]</a></sup></p>
<p>رویدادهای سال ۱۳۵۸ و سیاست <a title="صدور انقلاب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D8%AF%D9%88%D8%B1_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8">صدور انقلاب</a> و اقدامات آشکار و پنهان در منطقه زمینه‌ای شد تا دو کشور عراق و <a title="عربستان سعودی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF%DB%8C">عربستان سعودی</a> به یکدیگر نزدیکتر شوند و یک سال قبل از شروع جنگ پیمان امنیت متقابل بین دو کشور امضاء گردید.<sup id="cite_ref-209" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-209">[۲۰۹]</a></sup> در واقع عربستان سعودی در کنار ایالات متحده تمامی تلاش خود را به کار بست تا جلوی برتری و پیروزی ایران در جنگ را بگیرد.<sup id="cite_ref-210" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-210">[۲۱۰]</a></sup> پادشاه عربستان تنها سه روز پس از آغاز جنگ در تماسی تلفنی حمایت کامل کشورش از عراق را به صدام ابلاغ کرد. در طول سال‌های جنگ نیز عربستان در تأمین جنگ‌افزار مورد نیاز برای عراق همکاری می‌نمود.<sup id="cite_ref-211" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-211">[۲۱۱]</a></sup></p>
<p>در میان کشورهای عربی، نقش مصر نیز در حمایت از عراق قابل ملاحظه بود.<sup id="cite_ref-212" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-212">[۲۱۲]</a></sup> مصر نه‌تنها در طول جنگ به عراق اسلحه می‌فروخت، بلکه کمبود نیروی انسانی خلبان عراق را نیز با اعزام خلبانان مصری به جبهه جنگ عراق با ایران جبران می‌کرد. علاوه بر آن، این مصر در معامله خرید تسلیحات نظامی جدید برای عراق، از جمله هواپیماهای پیشرفته سوپر اتاندارد از فرانسه نقش داشت.<sup id="cite_ref-213" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-213">[۲۱۳]</a></sup> در طول جنگ، <a class="mw-redirect" title="کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%AD%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D9%87_%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%A8%DB%8C_%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC_%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3">کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس</a> مانند <a title="کویت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%AA">کویت</a> و عربستان سعودی و در وهله بعد <a title="امارات متحده عربی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D9%87_%D8%B9%D8%B1%D8%A8%DB%8C">امارات متحده عربی</a> و <a title="عمان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86">عمان</a>، آشکارا در سمت عراق بودند. بیشتر این حمایت‌ها در قالب کمک‌های مستقیم و غیرمستقیم مالی صورت می‌گرفت. با تصمیم کویت و عربستان، درآمد حاصل از فروش نفت در منطقه بی‌طرف <a class="new" title="خفجه (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%AE%D9%81%D8%AC%D9%87&amp;action=edit&amp;redlink=1">خفجه</a> (بین سه کشور کویت و عربستان و عراق) به عراق اختصاص یافته بود. اگرچه موضع رسمی این کشورها بی‌طرفی در جنگ میان ایران و عراق بود ولی برخی از آن‌ها سرزمین خود را در اختیار عراق می‌گذاشتند تا از آن برای حمله به ایران استفاده کند.<sup id="cite_ref-214" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-214">[۲۱۴]</a></sup> از دید اعراب، رهبران ایران به وضوح اعلام کرده بودند که قصد صادر کردن انقلاب خود را به کشورهای دارای <a title="اسلام آمریکایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85_%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7%DB%8C%DB%8C">اسلام آمریکایی</a> دارند و آن‌ها نیز این را خطری برای خود می‌دانستند.<sup id="cite_ref-215" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-215">[۲۱۵]</a></sup><sup id="cite_ref-216" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-216">[۲۱۶]</a></sup></p>
<p>هماهنگ با کشورهای عربی، ابرقدرت‌ها نیز نه‌تنها هیچ‌گاه حمله عراق به ایران را محکوم نکردند<sup id="cite_ref-217" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-217">[۲۱۷]</a></sup> بلکه حتی تا سال‌ها حاضر به محکوم کردن <a class="mw-redirect" title="جنایات جنگی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D8%AC%D9%86%DA%AF%DB%8C">جنایات جنگی</a> عراق نیز نشدند. برای نمونه با آنکه دولت ریگان دست‌کم از سال ۱۹۸۳ در مورد استفاده عراق از جنگ‌افزارهای شیمیایی اطمینان داشت ولی چشم خود را بر روی استفاده‌های مکرر بعدی عراق از گازهای شیمیایی بسته بود. چرا که به عقیده ریگان استفاده عراق از جنگ‌افزارهای شیمیایی علیه هزاران رزمنده ایرانی، خطری به مراتب کمتر از سیاست صدور انقلاب از سوی ایران داشت.<sup id="cite_ref-218" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-218">[۲۱۸]</a></sup></p>
<p>در میان کشورهای عربی نخستین کشور حامی ایران از سال ۱۹۸۲، <a title="سوریه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%88%D8%B1%DB%8C%D9%87">سوریه</a> بود. در سال ۱۹۸۵ <a title="لیبی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%84%DB%8C%D8%A8%DB%8C">لیبی</a> نیز با ایران یک پیمان استراتژیک منعقد کرد. به غیر از این دو کشور ایران متحد اصلی دیگری در منطقه نداشت. <a title="ترکیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D9%87">ترکیه</a> روابط گسترده‌ای با هردو کشور ایران و عراق داشت و <a title="الجزایر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B1">الجزایر</a> موضع بی‌طرف داشت. سایر کشورهای منطقه شامل <a title="بحرین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%86">بحرین</a>، مصر، اردن، کویت، <a title="مراکش" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%A7%DA%A9%D8%B4">مراکش</a>، عمان، قطر، عربستان سعودی، <a title="تونس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%88%D9%86%D8%B3">تونس</a>، امارات و <a title="یمن" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D9%85%D9%86">یمن</a> یا موضع دشمنی با ایران و دوستی با عراق داشتند، یا از عراق حمایت مالی می‌کردند یا فقط طرفدار مواضع عراق بودند.<sup id="cite_ref-219" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-219">[۲۱۹]</a></sup></p>
<div class="quotebox">
<div class="">
<div>
<p>در اوایل جنگ ایران و عراق از <a title="مناخم بگین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%AE%D9%85_%D8%A8%DA%AF%DB%8C%D9%86">مناخم بگین</a>، <a title="فهرست نخست‌وزیران اسرائیل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA_%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%E2%80%8C%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84">نخست‌وزیر وقت اسرائیل</a>، سؤال می‌شود که دربارهٔ آن جنگ چه نظری دارد؟ او در پاسخ گفته بود: <b>«ما برای هر دو طرف آرزوی موفقیت داریم.»</b><br />
اشاره‌ای کنایه‌آمیز به این‌که اسرائیل از <a class="mw-redirect" title="نبرد فرسایشی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%A8%D8%B1%D8%AF_%D9%81%D8%B1%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D8%B4%DB%8C">نبرد فرسایشی</a> دو دشمن سرسختش استقبال می‌کند.<sup id="cite_ref-ToolAutoGenRef24_220-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-ToolAutoGenRef24-220">[۲۲۰]</a></sup></p>
</div>
<div>«</div>
<div>»</div>
</div>
<div></div>
</div>
<p>در طول جنگ ایران و عراق، ایران و اسرائیل روابط غیررسمی، <a title="راهبرد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A8%D8%B1%D8%AF">راهبردی</a> محدود ولی مخفیانه‌ای با یکدیگر داشتند.<sup id="cite_ref-221" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-221">[۲۲۱]</a></sup><sup id="cite_ref-222" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-222">[۲۲۲]</a></sup> با این وجود، اسرائیل در راستای «<a class="mw-redirect" title="موازنه قدرت (روابط بین‌الملل)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%B2%D9%86%D9%87_%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA_(%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7_%D8%A8%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%84)">سیاست موازنه قوا</a>» در جنگ ایران و عراق از <a class="mw-redirect" title="نبرد فرسایشی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%A8%D8%B1%D8%AF_%D9%81%D8%B1%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D8%B4%DB%8C">نبرد فرسایشی</a> دو دشمن سرسختش استقبال می‌کرد<sup id="cite_ref-ToolAutoGenRef24_220-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-ToolAutoGenRef24-220">[۲۲۰]</a></sup> و مواضعی علیه هر دو طرف جنگ داشت.<sup id="cite_ref-223" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-223">[۲۲۳]</a></sup></p>
<p>اسرائیل در ماجرای <a class="mw-redirect" title="ایران کنترا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%DA%A9%D9%86%D8%AA%D8%B1%D8%A7">ایران کنترا</a> به ایران مخفیانه اسلحه می‌فروخت و کار ناتمام <a title="نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C_%D9%87%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران</a> در نابودسازی <a class="mw-redirect" title="اوسیراک" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%B1%D8%A7%DA%A9">نیروگاه اتمی اوسیراک</a> در «<a class="mw-redirect" title="عملیات اوسیراک" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D8%A7%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%B1%D8%A7%DA%A9">عملیات شمشیر سوزان</a>» را با حمله هوایی به <a class="mw-redirect" title="اوسیراک" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%B1%D8%A7%DA%A9">نیروگاه اتمی اوسیراک عراق</a> در «<a title="عملیات اپرا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D8%A7%D9%BE%D8%B1%D8%A7">عملیات اپرا</a>» و نابودی برنامه اتمی عراق، تمام کرد.<sup id="cite_ref-224" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-224">[۲۲۴]</a></sup></p>
<div></div>
<h2></h2>
<div></div>
<h6><span id=".D8.AA.D8.AD.D9.84.DB.8C.D9.84_.D8.AC.D9.86.DA.AF"></span><span id="تحلیل_جنگ" class="mw-headline">تحلیل جنگ</span></h6>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Amna_Sur_02.JPG?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Amna_Sur_02.JPG/250px-Amna_Sur_02.JPG" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Amna_Sur_02.JPG/375px-Amna_Sur_02.JPG 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Amna_Sur_02.JPG/500px-Amna_Sur_02.JPG 2x" alt="" width="250" height="188" data-file-width="3072" data-file-height="2304" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>یک توپ <a class="mw-redirect" title="زو-۲۳" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D9%88-%DB%B2%DB%B3">زو-۲۳</a> روی نفربر <a class="new" title="ام‌تی-ال‌بی (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D9%84%E2%80%8C%D8%A8%DB%8C&amp;action=edit&amp;redlink=1">ام‌تی-ال‌بی</a> نصب شده‌است. هر دو کشور در این جنگ به‌طور گسترده‌ای از توپ‌های ضدهوایی برای <a title="آتش پشتیبان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%AA%D8%B4_%D9%BE%D8%B4%D8%AA%DB%8C%D8%A8%D8%A7%D9%86">آتش پشتیبان</a> پیاده‌نظام خود استفاده کردند.</p>
</div>
</div>
</div>
<p>جنگ ایران و عراق، طولانی‌ترین جنگ متعارف کلاسیک در <a class="mw-redirect" title="قرن بیستم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%B1%D9%86_%D8%A8%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%85">قرن بیستم</a> بود. (<a title="جنگ ویتنام" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D9%88%DB%8C%D8%AA%D9%86%D8%A7%D9%85">جنگ ۱۵ ساله ویتنام</a> متعارف و کلاسیک محسوب نمی‌شود) این جنگ از بسیاری از جهات منحصربه‌فرد بود. یکی اینکه برخلاف جنگ هند و پاکستان یا <a class="mw-redirect" title="جنگ اعراب و اسرائیل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D8%A8_%D9%88_%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84">جنگ اعراب و اسرائیل</a>، یک برخورد شدید و کوتاه‌مدت نبود. در این جنگ، برخوردی میان آمریکا و شوروی به عنوان دو <a title="ابرقدرت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA">ابرقدرت</a> روز دنیا وجود نداشت و هیچ‌یک حامی رسمی یکی از طرفین نبودند. در جنگ ایران و عراق برخلاف <a title="جنگ جهانی دوم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D9%88%D9%85">جنگ جهانی دوم</a> درگیری نظامی محدود به منطقه خاصی از دنیا بود. جنگ ایران و عراق صرفاً نبردی بر سر خاک (مانند آنچه هم‌زمان در <a title="جزایر فالکلند" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B1_%D9%81%D8%A7%D9%84%DA%A9%D9%84%D9%86%D8%AF">جزایر فالکلند</a> میان <a title="جنگ فالکلند" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D9%81%D8%A7%D9%84%DA%A9%D9%84%D9%86%D8%AF">آرژانتین و بریتانیا</a> در جریان بود) نبود؛ و سرانجام بر خلاف <a title="جنگ کره" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%DA%A9%D8%B1%D9%87">جنگ کره</a>، جنگ بر سر <a title="سرمایه‌داری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87%E2%80%8C%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C">سرمایه‌داری</a> و <a title="سوسیالیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">سوسیالیسم</a> نیز نبود.<sup id="cite_ref-226" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-226">[۲۲۶]</a></sup></p>
<p>در پایان این تراژدی انسانی هشت ساله<sup id="cite_ref-227" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-227">[۲۲۷]</a></sup> میان ایران و عراق، تغییر عمده‌ای در ترکیب دو کشور به‌وجود نیامده‌بود. در پایان جنگ و در سال ۱۹۸۸ رهبران دو کشور (روح‌الله خمینی و صدام تکریتی) همان کسانی بودند که هشت سال پیش نیز زمام امور را به دست داشتند و مرزهای دو کشور همان مرزهایی بود که هشت سال قبل هم بر آن‌ها توافق وجود داشت.<sup id="cite_ref-228" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-228">[۲۲۸]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.AA.D8.AD.D9.84.DB.8C.D9.84_.D9.86.D8.B8.D8.A7.D9.85.DB.8C_.D8.AC.D9.86.DA.AF"></span><span id="تحلیل_نظامی_جنگ" class="mw-headline">تحلیل نظامی جنگ</span></h6>
<p>یکی از بزرگترین اشتباهات استراتژیک عراق برای آغاز طولانی‌ترین و خونین‌ترین جنگ پس از جنگ جهانی دوم، ارزیابی نادرست از میزان توان دفاعی ایران بود. انگیزه <a title="سیاست خارجی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA_%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C">سیاست خارجی</a> عراق برای آغاز جنگ سیادت و رهبری بر اعراب بود. رایج‌ترین توضیح برای ناکامی عراق این است که این هدف جاه‌طلبانه با استراتژی جنگی عراق که تهاجم به خاک ایران بود تناسبی نداشت. شکست عراق در دستیابی به یک پیروزی قاطع و سریع نشان می‌دهد که شکاف بزرگی میان اهداف بلندپروازانه صدام حسین و محدودیت‌های نظامی این کشور وجود داشته‌است. به بیان عامیانه اشتباه عراق این بود که «لقمه‌ای بسیار بزرگتر از دهانش» برداشته بود.<sup id="cite_ref-229" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-229">[۲۲۹]</a></sup></p>
<p>علی‌رغم مشکلات سازماندهی و هماهنگی، نیروی هوایی ایران در همان ابتدای جنگ به حکومت عراق نشان داد که نمی‌تواند منتظر یک پیروزی سریع و ارزان باشد. خلبانان ایرانی تلاش بیشتری در دفاع نسبت به همکاران عراقی خود نشان دادند و ضربات سنگینی به‌خصوص به تأسیسات نفتی شمال عراق و نزدیک <a title="کرکوک" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B1%DA%A9%D9%88%DA%A9">کرکوک</a> وارد کردند. خلبانان ایرانی که اغلب در آمریکا آموزش دیده‌بودند، انگیزه و روحیه تهاجمی بیشتری برای قبول خطر داشتند. همچنین برد پرواز و قابلیت حمل مهمات <a class="mw-redirect" title="اف-۴ فانتوم ۲" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%81-%DB%B4_%D9%81%D8%A7%D9%86%D8%AA%D9%88%D9%85_%DB%B2">اف-۴ فانتوم ۲های</a> ایران از <a title="میگ-۲۳" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%DB%8C%DA%AF-%DB%B2%DB%B3">میگ‌های ۲۳</a> عراقی بیشتر بود؛ بنابراین در مجموع در <a class="mw-redirect" title="نبرد هوایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%A8%D8%B1%D8%AF_%D9%87%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C">نبرد هوایی</a>، نیروی هوایی ایران نتایج بهتری از نیروی هوایی عراق به دست آورد.<sup id="cite_ref-230" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-230">[۲۳۰]</a></sup></p>
<p>در نبرد زمینی واکنش‌های ارتش عراق کند بود. در تمام حملات ایران، تنها واکنش نظامی و استراتژی جنگی عراق، تلاش برای عقب زدن نیروهای ایرانی با آتش مستقیم بود.<sup id="cite_ref-231" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-231">[۲۳۱]</a></sup> در <a class="mw-redirect" title="نبرد دریایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%A8%D8%B1%D8%AF_%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C">نبرد دریایی</a> نیز ایران در ۵۲ روز ابتدای جنگ و طی <a title="عملیات مروارید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AF">عملیات مروارید</a>، نیروی دریایی عراق را به کلی منهدم کرد و تا پایان جنگ برتری خود در <a title="خلیج فارس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC_%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3">خلیج فارس</a> را حفظ نمود.<sup id="cite_ref-232" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-232">[۲۳۲]</a></sup></p>
<h6><span id=".D9.87.D8.B2.DB.8C.D9.86.D9.87.E2.80.8C.D9.87.D8.A7_.D9.88_.D8.AE.D8.B3.D8.A7.D8.B1.D8.AA.E2.80.8C.D9.87.D8.A7"></span><span id="هزینه‌ها_و_خسارت‌ها" class="mw-headline">هزینه‌ها و خسارت‌ها</span></h6>
<p>بر اساس آمارهای بین‌المللی، جنگ عراق و ایران ۶۲۷ میلیارد دلار هزینه برای دولت ایران و ۵۶۱ میلیارد دلار هزینه برای دولت عراق به همراه داشت. همچنین هزینه بازسازی خرابی‌های ناشی از جنگ برای ایران ۶۴۴ و برای عراق ۴۵۲ میلیارد دلار برآورد می‌شود.<sup id="cite_ref-233" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-233">[۲۳۳]</a></sup> در سال ۱۳۹۹ فرمانده ندسا گفت ایران در جنگ ۱۹٫۶ میلیارد دلار خرج کرد.<sup id="cite_ref-234" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-234">[۲۳۴]</a></sup></p>
<p>هزینه مالی مستقیم جنگ برای عراق شامل ۷۴ تا ۹۱ میلیارد دلار برای هدایت جنگ و ۴۱٬۹۴ میلیارد دلار واردات اقلام نظامی بود. ایران نیز حدود ۹۴ تا ۱۱۲ میلیارد دلار برای هدایت جنگ و ۱۱٬۲۶ میلیارد دلار برای واردات نظامی هزینه کرد. هزینه غیرمستقیم ناشی از کاهش درآمدهای نفتی و تولیدات کشاورزی دو کشور نیز حدود ۵۶۱ میلیارد دلار برای عراق و ۶۲۷ میلیارد دلار برای ایران برآورد شده‌است.<sup id="cite_ref-235" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-235">[۲۳۵]</a></sup> برای تامین بودجه جنگ از دستمزد یک روز فیش هر ماه کارگران ایران کم میشد.<sup id="cite_ref-236" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-236">[۲۳۶]</a></sup></p>
<h3></h3>
<p>در طول جنگ ایران و عراق ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ انسان کشته و زخمی شدند که از این میان ۲۶۲٬۰۰۰ ایرانی و ۱۰۵٬۰۰۰ عراقی کشته شده‌اند.<sup id="cite_ref-237" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-237">[۲۳۷]</a></sup></p>
<h4></h4>
<p>نظام جمهوری اسلامی ایران برای اشاره به مجروحین و معلولین ایرانی حاصل از این جنگ و همچنین کلیهٔ عملیات‌های نظامی و پلیسی خود، از اصطلاح «جانباز» به جای «مجروح جنگی» استفاده می‌کند و استفاده از این اصطلاح را گسترش داده و به یکی از مفاهیم اجتماعی تبدیل کرده است.</p>
<p>استفاده عراق از بمب‌های شیمیایی، شکنجه گسترده اسرای ایرانی در اردوگاه‌های عراق، بمباران و موشک باران شهرها و روستاهای ایران سبب شد تا چند صد هزار نفر از شهروندان ایرانی به اشکال مختلف جانباز شوند. آمار جانبازان ایران بیش از ۵۵۰ هزار نفر تخمین زده شده‌است.<sup id="cite_ref-238" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-238">[۲۳۸]</a></sup></p>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Arba%27een_Pilgrimage_In_mehran_City,_Iran,_Shia_Muslim_42.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/69/Arba%27een_Pilgrimage_In_mehran_City%2C_Iran%2C_Shia_Muslim_42.jpg/220px-Arba%27een_Pilgrimage_In_mehran_City%2C_Iran%2C_Shia_Muslim_42.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/69/Arba%27een_Pilgrimage_In_mehran_City%2C_Iran%2C_Shia_Muslim_42.jpg/330px-Arba%27een_Pilgrimage_In_mehran_City%2C_Iran%2C_Shia_Muslim_42.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/69/Arba%27een_Pilgrimage_In_mehran_City%2C_Iran%2C_Shia_Muslim_42.jpg/440px-Arba%27een_Pilgrimage_In_mehran_City%2C_Iran%2C_Shia_Muslim_42.jpg 2x" alt="یک جانباز جنگ در پیاده‌روی اربعین در مرز مهران" width="220" height="147" data-file-width="5472" data-file-height="3648" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>یک جانباز جنگ ایران و عراق در <a title="پیاده‌روی اربعین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D9%87%E2%80%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C_%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B9%DB%8C%D9%86">پیاده‌روی اربعین</a>، نزدیک مرز <a title="مهران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86">مهران</a></p>
</div>
</div>
</div>
<p>در میان جانبازان ایرانی افرادی دیده می‌شود که در دوران جنینی و در جریان بمباران شیمایی سردشت توسط عراق مجروح شیمایی شده و جانباز به دنیا آمدند.</p>
<p>اکثر جانبازان شیمیایی پس از تحمل رنج‌های و بیماری‌های فراوان از دنیا می‌روند. در میان جانبازان ایرانی بجز معلولیت‌های مختلف، جانبازان اعصاب و روان نیز دیده می‌شوند. ازدواج برخی از دختران ایرانی با جانبازان سبب شد تا این افراد و جامعه آسیب کمتری از این مجروحیت‌ها متحمل شوند.<sup id="cite_ref-239" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-239">[۲۳۹]</a></sup></p>
<p>در بین جانبازان ایرانی، افراد تحصیل‌کرده و همچنین قهرمانان ورزشی نیز دیده می‌شود.</p>
<p>فیلم‌های سینمایی مختلفی در باب جانبازان و زندگی آنان ساخته و کتب و آثار هنری مختلفی ارائه شده‌است. از جمله فیلم <a title="جانبازان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A7%D9%86%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D9%86">جانبازان</a>، <a title="از کرخه تا راین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B2_%DA%A9%D8%B1%D8%AE%D9%87_%D8%AA%D8%A7_%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D9%86">از کرخه تا راین</a>، <a title="مجروح جنگی (فیلم)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AC%D8%B1%D9%88%D8%AD_%D8%AC%D9%86%DA%AF%DB%8C_(%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85)">مجروح جنگی</a> و <a title="گیلانه (فیلم)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%87_(%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85)">گیلانه</a> است.</p>
<p>&nbsp;</p>
<h6><span id=".D8.AC.D9.86.D8.A7.DB.8C.D8.AA.E2.80.8C.D9.87.D8.A7.DB.8C_.D8.AC.D9.86.DA.AF.DB.8C"></span><span id="جنایت‌های_جنگی" class="mw-headline">جنایت‌های جنگی</span></h6>
<p>در طول جنگ، هر دو کشور ایران و عراق، یکدیگر را به نقض حقوق اسرای جنگی و شکنجه آنان متهم کرده و در این زمینه شکایاتی را به سازمان ملل ارائه نمودند.<sup id="cite_ref-241" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-241">[۲۴۱]</a></sup> همچنین جنگ نفتکش‌ها در خلیج فارس خسارات جبران‌ناپذیری برجای گذاشت که سازمان ملل را نیز به واکنش وادار کرد.<sup id="cite_ref-242" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-242">[۲۴۲]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.A7.D8.B3.D8.AA.D9.81.D8.A7.D8.AF.D9.87_.D8.A7.D8.B2_.D8.AC.D9.86.DA.AF.E2.80.8C.D8.A7.D9.81.D8.B2.D8.A7.D8.B1_.D8.B4.DB.8C.D9.85.DB.8C.D8.A7.DB.8C.DB.8C_.D8.AA.D9.88.D8.B3.D8.B7_.D8.B9.D8.B1.D8.A7.D9.82"></span><span id="استفاده_از_جنگ‌افزار_شیمیایی_توسط_عراق" class="mw-headline">استفاده از جنگ‌افزار شیمیایی توسط عراق</span></h6>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:Chemical_warfare_warningboard_iran.jpg"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/thumb/8/8a/Chemical_warfare_warningboard_iran.jpg/150px-Chemical_warfare_warningboard_iran.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/thumb/8/8a/Chemical_warfare_warningboard_iran.jpg/225px-Chemical_warfare_warningboard_iran.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/thumb/8/8a/Chemical_warfare_warningboard_iran.jpg/300px-Chemical_warfare_warningboard_iran.jpg 2x" alt="" width="150" height="200" data-file-width="1478" data-file-height="1971" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>تابلوی یادآوری فروش افزار جنگی شیمیایی توسط <a title="آلمان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86">آلمان</a> به <a title="عراق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82">عراق</a> نصب شده در <a title="خیابان فردوسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86_%D9%81%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%B3%DB%8C">خیابان فردوسی</a> تهران، روبروی <a class="new" title="سفارت آلمان (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%B3%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%AA_%D8%A2%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86&amp;action=edit&amp;redlink=1">سفارت آلمان</a> در تهران.</p>
</div>
</div>
</div>
<div class="hatnote navigation-not-searchable boilerplate seealso" role="note">نوشتار(های) وابسته: <a title="بمباران شیمیایی سردشت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA">بمباران شیمیایی سردشت</a>، <a class="mw-redirect" title="بمباران شیمیایی حلبچه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%AD%D9%84%D8%A8%DA%86%D9%87">بمباران شیمیایی حلبچه</a> و <a title="استفاده عراق از سلاح‌های شیمیایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%81%D8%A7%D8%AF%D9%87_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D8%A7%D8%B2_%D8%B3%D9%84%D8%A7%D8%AD%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C">استفاده عراق از سلاح‌های شیمیایی</a></div>
<p>اشتباه محاسباتی عراق محدود به آغاز تجاوز و راه‌اندازی جنگ نبود. بلکه عراقی‌ها در طول دوره جنگ نیز اشتباهات جبران‌ناپذیری مرتکب شدند. آغاز بمباران مناطق غیرنظامی مسکونی که به <a title="جنگ شهرها" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%B4%D9%87%D8%B1%D9%87%D8%A7">جنگ شهرها</a> شناخته می‌شود و استفاده از سلاح‌های شیمیایی، هم علیه نظامیان ایرانی و هم علیه شهروندان غیرنظامی از این اشتباهات بود.<sup id="cite_ref-243" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-243">[۲۴۳]</a></sup></p>
<p>بر اساس اسناد <a class="mw-redirect" title="سیا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%A7">سیا</a> در سال ۱۹۹۱، که از حالت طبقه‌بندی خارج شده‌اند، ایران در حدود ۵۰٬۰۰۰ مصدوم بر اثر استفاده عراق از چندین سلاح شیمیایی متحمل شده‌است.<sup id="cite_ref-wright08_244-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-wright08-244">[۲۴۴]</a></sup> هرچند از آنجائیکه برخی اثرات با گذشت زمان آشکار می‌شوند تخمین‌های کنونی این تعداد را بیش از ۱۰۰٬۰۰۰ مصدوم برآورد می‌کنند. در این تخمین سازمان <a class="mw-redirect" title="سیا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%A7">سیا</a>، جمعیت غیرنظامی آلوده شده ساکنان شهرهای مرزی یا فرزندان و بستگان مصدومان جنگی که بسیاری از آن‌ها دچار عوارض خونی، ریوی و پوستی شدند، لحاظ نشده‌است.<sup id="cite_ref-AggrPolitics_245-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-AggrPolitics-245">[۲۴۵]</a></sup><sup id="cite_ref-bryant07_246-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-bryant07-246">[۲۴۶]</a></sup> بر اساس مقاله‌ای که در سال ۲۰۰۲ در روزنامه استار-لجر منتشر شد، ۲۰٬۰۰۰ سرباز ایرانی در اثر <a class="mw-redirect" title="گاز اعصاب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%A7%D8%B2_%D8%A7%D8%B9%D8%B5%D8%A7%D8%A8">گاز اعصاب</a> جان باختند.<sup id="cite_ref-247" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-247">[۲۴۷]</a></sup> عراق پیش از آغاز جنگ و در سال ۱۹۷۴، سابقه استفاده از تسلیحات شیمیائی علیه کردهای این کشور را در کارنامه خود داشت. زمانی که در ابتدای جنگ و در مهر ۱۳۵۹ ارتش عراق از سلاح‌های شیمیایی استفاده کرد واکنش ایران اعتراض به این اقدام غیرانسانی بود. رادیوی رسمی عراق این اتهام را انکار نمود؛ ولی در طول عملیات رمضان و خیبر بمب&#x200d;های شیمیائی تولید عراق که به کمک توپخانه و هواپیما فرو می‌ریخت به شکل گسترده‌ای مورد استفاده قرار گرفت. در واقع عراقی‌ها نه‌تنها خط دفاعی رزمندگان ایران را با سلاح‌های شیمیائی می‌شکستند، بلکه از طیف گسترده‌ای از این سلاح‌ها علیه شهروندان غیرنظامی نیز استفاده می‌کردند. از سال ۱۳۶۳ استفاده گسترده عراق از گاز اعصاب، گاز تاول‌زا و گازهای عامل خون آغاز شد. تنها در یکی از موارد استفاده عراق از این قبیل سلاح‌ها علیه شهروندان عراقی حامی ایران در اسفند ۱۳۶۶، متجاوز از ۵۰۰۰ نفر غیرنظامی کشته و ۷۰۰۰ نفر دیگر مجروح شدند. در مجموع عراق در ۳۷۸ مورد حمله شیمیایی در طول هشت سال جنگ با ایران، موجب کشته و زخمی شدن بیش از ۵۰۰۰۰ نفر شد.<sup id="cite_ref-248" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-248">[۲۴۸]</a></sup></p>
<p>در حالی که تجهیزات و مواد مورد نیاز برای تولید سلاح‌های شیمیایی عراق به وسیله اروپای غربی، شوروی و ایالات متحده تأمین می‌شد و در اختیار این کشور قرار می‌گرفت،<sup id="cite_ref-249" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-249">[۲۴۹]</a></sup> سخنگوی <a title="وزارت امور خارجه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%AA_%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B1_%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%D9%87">وزارت امور خارجه</a> دولت ایالات متحده از استفاده عراق از این جنگ‌افزارها «ابراز تاسف» می‌کرد.<sup id="cite_ref-250" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-250">[۲۵۰]</a></sup></p>
<p>مواد اولیه و تجهیزات تولید از منابع مختلفی تأمین شدند. دولت عراق توان بومی گسترده‌ای برای ساخت سلاح داشت. علائم موجود روی بقایای بسیاری از بمب‌هایی که در حلبچه پیدا شده‌اند، نشان می‌دهد که ساخت <a class="mw-redirect" title="اتحاد شوروی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D8%AF_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%88%DB%8C">اتحاد شوروی</a> سابق بوده‌اند. داده‌های موجود از مشارکت ۸۵ شرکت آلمانی، ۱۹ شرکت فرانسوی، ۱۸ شرکت بریتانیایی و ۱۸ شرکت آمریکایی حکایت دارند.<sup id="cite_ref-251" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-251">[۲۵۱]</a></sup></p>
<p>در نقطه مقابل، یک پژوهش سازمان ملل نشان داد که هیچ گزارش معتبری که نشان دهد ایران نیز در طول این جنگ سلاح‌های شیمیائی را به کار گرفته باشد وجود ندارد؛ بنابراین هرگونه اتهام در این مورد ضد ایران صرفاً در حد ادعا باقی‌ماند.<sup id="cite_ref-252" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-252">[۲۵۲]</a></sup></p>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:War_of_the_Cities_map.png?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4e/War_of_the_Cities_map.png/200px-War_of_the_Cities_map.png" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4e/War_of_the_Cities_map.png/300px-War_of_the_Cities_map.png 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4e/War_of_the_Cities_map.png/400px-War_of_the_Cities_map.png 2x" alt="" width="200" height="249" data-file-width="643" data-file-height="800" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>نقشه جنگ شهرها</p>
</div>
</div>
</div>
<p>مناطق و شهرهایی که عراق بر روی آن‌ها بمب‌های شیمیایی انداخت:</p>
<div class="column-count column-count-۳">
<ul>
<li>مناطق عملیاتی شمال غرب (<a title="عملیات والفجر ۲" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%B1_%DB%B2">عملیات والفجر ۲</a>)، روستاهای مجاور و <a title="حاج عمران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%A7%D8%AC_%D8%B9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86">حاج عمران</a><sup id="cite_ref-253" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-253">[۲۵۳]</a></sup></li>
<li><a title="مریوان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%A7%D9%86">مریوان</a></li>
<li><a title="بانه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%87">بانه</a> و روستاهای مجاور</li>
<li><a title="پیرانشهر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%87%D8%B1">پیرانشهر</a></li>
<li><a title="نودشه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%AF%D8%B4%D9%87">نودشه</a></li>
<li><a title="سردشت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B4%D8%AA">سردشت</a></li>
<li><a title="طلائیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%87">طلائیه</a></li>
<li><a class="mw-redirect" title="جزایر مجنون" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B1_%D9%85%D8%AC%D9%86%D9%88%D9%86">جزایر مجنون</a><sup id="cite_ref-254" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-254">[۲۵۴]</a></sup></li>
</ul>
</div>
<h6><span id=".D8.AC.D9.86.DA.AF_.D8.B4.D9.87.D8.B1.D9.87.D8.A7"></span><span id="جنگ_شهرها" class="mw-headline">جنگ شهرها</span></h6>
<p>حمله عراق به مناطق مسکونی و غیرنظامی از روز سوم جنگ شروع شد. شهر <a title="اهواز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%87%D9%88%D8%A7%D8%B2">اهواز</a> اولین هدف غیرنظامی در جنگ بود که در ۲ مهر ۱۳۵۹ توسط نیروی هوایی عراق بمباران شد. در طول جنگ <a title="دزفول" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%B2%D9%81%D9%88%D9%84">دزفول</a> نیز مورد بمباران و موشک باران شهرشان بودند، اولین بار در تاریخ ۱۶ مهر ۱۳۵۹ مورد هجوم ۴ فروند میگ عراقی واقع شدند. در این حمله ۷۰ نفر ساکنان شهر کشته و ۳۰۰ نفر زخمی و خسارات فراوانی به تأسیسات شهری وارد شد. با این‌حال نیروهای نظامی ایران تا خرداد ۱۳۶۳ از بمباران مناطق مسکونی عراق خودداری کردند. شورای امنیت که طی سه سال گذشته موضع سکوت داشت، برای نخستین‌بار تنها چند روز بعد و در یکم تیر ۱۳۶۳ از طرفین درخواست کرد تا از بمباران مناطق غیرنظامی دست بردارند. با این حال عراق همچنان به بمباران شهرهای بزرگ ایران ادامه داد.<sup id="cite_ref-255" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-255">[۲۵۵]</a></sup> در پاسخ به حملات عراقی‌ها به مناطق مسکونی، ایران نیز برخی شهرهای عراق را مورد حمله هوایی، موشکی و توپخانه‌ای قرار داد که شدیدترین آن شهر <a title="بصره" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%B5%D8%B1%D9%87">بصره</a> بود.</p>
<p>در زمستان ۱۳۶۵ جنگ شهرها توسط عراق وارد مرحله جدیدی شد. در این دوره که ۲۲ روز به طول انجامید، بیش از ۳۰۰۰ ایرانی غیرنظامی کشته و بیش از ۱۱۰۰۰ نفر مجروح شدند. عراق در طول این مدت اهدافی مانند مدارس و بیمارستان‌ها را هدف موشک‌های خود قرار داده بود؛ ولی مهم‌ترین دوره جنگ شهرها از دهم اسفند ۱۳۶۶ تا یازدهم اردیبهشت ۱۳۶۷ به طول انجامید و طی آن بیش از ۱۲ هزار غیرنظامی شامل کودکان و سالخوردگان کشته و متجاوز از ۵۳ هزارنفر مجروح شدند. عراق آغازگر تمامی دوره‌های جنگ شهرها بود.<sup id="cite_ref-256" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-256">[۲۵۶]</a></sup></p>
<p>&nbsp;</p>
<h6><span id=".D9.BE.D8.AE.D8.B4_.DA.A9.D9.84.DB.8C.D8.AF.D9.87.D8.A7.DB.8C_.D9.BE.D9.84.D8.A7.D8.B3.D8.AA.DB.8C.DA.A9.DB.8C_.D8.A8.D9.87.D8.B4.D8.AA"></span><span id="پخش_کلیدهای_پلاستیکی_بهشت" class="mw-headline">پخش کلیدهای پلاستیکی بهشت</span></h6>
<p>خبرهایی در برخی رسانه‌ها منتشر شد که از سوی سران جنگ، بین رزمندگان کلیدهای پلاستیکی طلایی رنگی توزیع می‌شده که نمادی از ورود به <a title="بهشت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%87%D8%B4%D8%AA">بهشت</a> برای داوطلبانی است که در جریان نبرد کشته می‌شدند. این مسئله مورد مناقشه پژوهشگران این جنگ است.<sup id="cite_ref-259" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-259">[۲۵۹]</a></sup><sup id="cite_ref-260" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-260">[۲۶۰]</a></sup> این مسئله در کتاب و فیلم <a title="پرسپولیس (فیلم)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D8%B3%D9%BE%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%B3_(%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85)">پرسپولیس</a> از <a title="مرجان ساتراپی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%86_%D8%B3%D8%A7%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%BE%DB%8C">مرجان ساتراپی</a> نیز مطرح شده و تصوری عمومی از تشویق داوطلبان برای رفتن به جبهه و «<i><a title="شهید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF">شهادت</a></i>» می‌دهد. به نظر <a title="حسین دهباشی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86_%D8%AF%D9%87%D8%A8%D8%A7%D8%B4%DB%8C">حسین دهباشی</a>:<sup id="cite_ref-261" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82#cite_note-261">[۲۶۱]</a></sup></p>
<blockquote class="templatequote"><p>اما واقعاً از بین میلیون‌ها رزمنده‌ای که به جنگ رفتند یا دوستان و آشنایان و خانواده‌هایشان کسی آیا حتی یکی از این کلیدها را دیده بود؟ پس قضیه چه بود؟ نام کتاب مفاتیح‌الجنان را ترجمه تحت‌الفظی کرده بودند شده بود کلیدهای بهشت.</p></blockquote>
<ul class="gallery mw-gallery-traditional">
<li class="gallerybox">
<div>
<div class="gallerytext">
<p>&nbsp;</p>
</div>
</div>
</li>
</ul>
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
<p><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki">https://fa.wikipedia.org/wiki</a></p>
<p><span dir="ltr"> </span></p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://bagheristamp.com/product/2446-%d9%87%d9%81%d8%aa%d9%87-%d8%af%d9%81%d8%a7%d8%b9-%d9%85%d9%82%d8%af%d8%b3-1369/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>2445 &#8211; افتتاح موزه پست ایران</title>
		<link>https://bagheristamp.com/product/2445-%d8%a7%d9%81%d8%aa%d8%aa%d8%a7%d8%ad-%d9%85%d9%88%d8%b2%d9%87-%d9%be%d8%b3%d8%aa-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86/</link>
					<comments>https://bagheristamp.com/product/2445-%d8%a7%d9%81%d8%aa%d8%aa%d8%a7%d8%ad-%d9%85%d9%88%d8%b2%d9%87-%d9%be%d8%b3%d8%aa-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[modir]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 19 Oct 2021 08:54:23 +0000</pubDate>
				<guid isPermaLink="false">https://abtinstamp.com/?post_type=product&#038;p=4359</guid>

					<description><![CDATA[<div align="right">
<table style="border-collapse: collapse; width: 76.6208%; height: 190px;">
<tbody>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">سال انتشار</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;">1369</td>
</tr>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">تاریخ توزیع</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;">1369/12/06</td>
</tr>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">تعداد قطعه در سری</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;">1</td>
</tr>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">تیراژ</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;">1/000/000</td>
</tr>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">قیمت اسمی</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;">200 ریال</td>
</tr>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">طراح</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;"></td>
</tr>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">دندانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;">13</td>
</tr>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">فیلیگران</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;">-----</td>
</tr>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">تعداد قطعات در ورق</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;">50</td>
</tr>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">چاپخانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;"></td>
</tr>
</tbody>
</table>
</div>]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<h2 class=" " dir="rtl">موضوع تمبر</h2>
<h2 id="firstHeading" class="firstHeading" lang="fa">موزه</h2>
<div id="bodyContent" class="mw-body-content">
<div id="mw-content-text" class="mw-content-rtl" dir="rtl" lang="fa">
<div class="mw-parser-output">
<div id="siteSub" class="noprint">
<div id="siteSub" class="noprint">
<div id="siteSub" class="noprint">
<p><b>موزه</b> (به <a title="زبان فرانسوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86_%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%88%DB%8C">فرانسوی</a>: <span lang="fr">musée</span>)، فارسی : <b>موزیم</b><sup id="cite_ref-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87#cite_note-1">[۱]</a></sup> (به <a title="زبان انگلیسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%86%DA%AF%D9%84%DB%8C%D8%B3%DB%8C">انگلیسی</a>: <span lang="en">museum</span>)</p>
<p><b>موزه</b> به مکان خاصی که در آن مجموعه‌ای از آثار <a class="mw-disambig" title="باستانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C">باستانی</a>، <a class="mw-disambig" title="صنعتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA%DB%8C">صنعتی</a>، هنری و اشیاء باارزش را به معرض نمایش می‌گذارند، گفته می‌شود. ۱۸ می مصادف با ۲۸ اردیبهشت &#8216;روز جهانی موزه&#8217; است.<sup id="cite_ref-2" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87#cite_note-2">[۲]</a></sup></p>
<p><a title="شورای بین‌المللی موزه‌ها" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A8%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%84%DB%8C_%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7">شورای بین‌المللی موزه‌ها</a> که زیر نظر <a title="یونسکو" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D9%88%D9%86%D8%B3%DA%A9%D9%88">یونسکو</a> فعالیت می‌کند در بند سه و چهار اساسنامه خود موزه را این‌گونه تعریف کرده‌است:</p>
<p>«موزه مؤسسه‌ای دائمی است و بدون هدف مادی که درهای آن به روی همگان باز است و در خدمت جامعه و پیشرفت آن فعالیت می‌کند. هدف موزه‌ها، پژوهش در آثار و شواهد به‌جای‌مانده انسان و محیط زیست او، گردآوری آثار، حفظ و بهره‌وری معنوی و ایجاد ارتباط بین این آثار، به ویژه به نمایش گذاردن آن‌ها به منظور بررسی و بهره معنوی است.»<sup id="cite_ref-3" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87#cite_note-3">[۳]</a></sup></p>
<div id="toc" class="toc" role="navigation" aria-labelledby="mw-toc-heading">نخستین موزه با مجموعه‌های خصوصی افراد توانمند، خانواده‌ها و موسسات هنری آغاز شد که شامل اشیاء طبیعی و نایاب می‌شد. در <a title="ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">ایران</a> ساخت اولین موزه به <a class="mw-redirect" title="ناصرالدین شاه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D8%B4%D8%A7%D9%87">ناصرالدین شاه</a> <a class="mw-redirect" title="قاجار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1">قاجار</a> و پس از بازگشت وی از سفر <a title="اروپا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7">اروپا</a> نسبت داده می‌شود.</div>
</div>
<div id="contentSub"></div>
<div id="contentSub2"></div>
<div id="mw-content-text" class="mw-content-rtl" dir="rtl" lang="fa">
<div class="mw-parser-output">
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:School_children_in_Louvre.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5c/School_children_in_Louvre.jpg/250px-School_children_in_Louvre.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5c/School_children_in_Louvre.jpg/375px-School_children_in_Louvre.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5c/School_children_in_Louvre.jpg/500px-School_children_in_Louvre.jpg 2x" alt="" width="250" height="316" data-file-width="1016" data-file-height="1283" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>آموزش کودکان با <a title="هنر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%86%D8%B1">هنر</a> در <a title="موزه لوور" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87_%D9%84%D9%88%D9%88%D8%B1">موزه لوور</a>، <a title="پاریس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%B3">پاریس</a>.</p>
</div>
</div>
</div>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Victoria_%26_Albert_Museum_Entrance,_London,_UK_-_Diliff.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ab/Victoria_%26_Albert_Museum_Entrance%2C_London%2C_UK_-_Diliff.jpg/250px-Victoria_%26_Albert_Museum_Entrance%2C_London%2C_UK_-_Diliff.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ab/Victoria_%26_Albert_Museum_Entrance%2C_London%2C_UK_-_Diliff.jpg/375px-Victoria_%26_Albert_Museum_Entrance%2C_London%2C_UK_-_Diliff.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ab/Victoria_%26_Albert_Museum_Entrance%2C_London%2C_UK_-_Diliff.jpg/500px-Victoria_%26_Albert_Museum_Entrance%2C_London%2C_UK_-_Diliff.jpg 2x" alt="" width="250" height="241" data-file-width="5312" data-file-height="5128" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>نمایی بیرونی از ساختمان <a title="موزه ویکتوریا و آلبرت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87_%D9%88%DB%8C%DA%A9%D8%AA%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%A7_%D9%88_%D8%A2%D9%84%D8%A8%D8%B1%D8%AA">موزه ویکتوریا و آلبرت</a>، <a title="لندن" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%86%D8%AF%D9%86">لندن</a>.</p>
</div>
</div>
</div>
<h2></h2>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:France_357.JPG"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/thumb/2/2b/France_357.JPG/250px-France_357.JPG" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/thumb/2/2b/France_357.JPG/375px-France_357.JPG 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/thumb/2/2b/France_357.JPG/500px-France_357.JPG 2x" alt="" width="250" height="188" data-file-width="2592" data-file-height="1944" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p><a title="موزه لوور" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87_%D9%84%D9%88%D9%88%D8%B1">موزه لوور</a> در <a title="پاریس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%B3">پاریس</a>، <a title="فهرست پربازدیدترین موزه‌های جهان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA_%D9%BE%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86_%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86">پربازدیدترین موزه جهان</a> است.</p>
</div>
</div>
</div>
<p>انواع زیادی از موزه وجود دارد از مجموعه‌های بزرگ در شهرهای بزرگ که انواع مجموعه‌ها را پوشش می‌دهد تا موزه‌های کوچک که یک یا چند دسته خاص را شامل می‌شود. این دسته‌ها شامل <a title="هنرهای زیبا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%86%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7">هنرهای زیبا</a>، <a title="هنر کاربردی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%86%D8%B1_%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1%D8%AF%DB%8C">هنر کاربردی</a>، <a title="صنایع دستی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%B9_%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DB%8C">صنایع دستی</a>، <a title="باستان‌شناسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C">باستان‌شناسی</a>، <a class="mw-redirect" title="مردم‌شناسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85%E2%80%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C">مردم‌شناسی</a>، <a title="قوم‌شناسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D9%88%D9%85%E2%80%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C">قوم‌شناسی</a>، <a title="تاریخ" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE">تاریخ</a>، <a title="تاریخ فرهنگی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE_%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C">تاریخ فرهنگی</a>، <a title="تاریخ نظامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE_%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C">تاریخ نظامی</a>، <a title="علم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%84%D9%85">علم</a>، <a title="فناوری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%86%D8%A7%D9%88%D8%B1%DB%8C">فناوری</a>، <a class="new" title="موزه کودکان (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87_%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86&amp;action=edit&amp;redlink=1">موزه کودکان</a>، <a title="نقشه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%82%D8%B4%D9%87">نقشه</a>، <a title="تاریخ طبیعی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE_%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D8%B9%DB%8C">تاریخ طبیعی</a>، <a title="سکه‌شناسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DA%A9%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C">سکه‌شناسی</a>، <a title="گیاه‌شناسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%DB%8C%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C">گیاه‌شناسی</a>، علوم طبیعی و <a title="تمبرشناسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%85%D8%A8%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C">تمبرشناسی</a> و کاخ موزه‌ها می‌باشد.</p>
<h2></h2>
<p>کلمهٔ موزه را از واژه <a title="زبان یونانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86_%DB%8C%D9%88%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C">یونانی</a> <i>(Mousein)</i> گرفته‌اند که نام تپه‌ای بوده‌است در <a title="آتن" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%AA%D9%86">آتن</a> که در آن عبادتگاهی برای <b>موز</b>ها که نه الهه هنر و صنعت بوده‌اند، ساخته شده بود.<sup id="cite_ref-4" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87#cite_note-4">[۴]</a></sup></p>
<p>موزه <i>(Mousee)</i> تلفظ <a title="زبان فرانسوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86_%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%88%DB%8C">فرانسوی</a> این واژه و موزیم <i>(Museum)</i> تلفظ <a title="زبان انگلیسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%86%DA%AF%D9%84%DB%8C%D8%B3%DB%8C">انگلیسی</a> آن است. از حدود سال ۱۲۹۰ هجری قمری این کلمه با تلفظ فرانسوی آن در <a title="ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">ایران</a> رایج شد. در <a title="افغانستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">افغانستان</a> شکل انگلیسی واژه رایج است.</p>
<h2></h2>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:European_paintings_at_Metropolitan_Museum_of_Art_(NYC,_USA).JPG?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5c/European_paintings_at_Metropolitan_Museum_of_Art_%28NYC%2C_USA%29.JPG/250px-European_paintings_at_Metropolitan_Museum_of_Art_%28NYC%2C_USA%29.JPG" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5c/European_paintings_at_Metropolitan_Museum_of_Art_%28NYC%2C_USA%29.JPG/375px-European_paintings_at_Metropolitan_Museum_of_Art_%28NYC%2C_USA%29.JPG 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5c/European_paintings_at_Metropolitan_Museum_of_Art_%28NYC%2C_USA%29.JPG/500px-European_paintings_at_Metropolitan_Museum_of_Art_%28NYC%2C_USA%29.JPG 2x" alt="" width="250" height="76" data-file-width="4081" data-file-height="1248" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>نمایی از یکی از گالری‌های نقاشی <a title="موزه متروپولیتن نیویورک" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87_%D9%85%D8%AA%D8%B1%D9%88%D9%BE%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AA%D9%86_%D9%86%DB%8C%D9%88%DB%8C%D9%88%D8%B1%DA%A9">موزه متروپولیتن</a>، <a title="نیویورک" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%DB%8C%D9%88%DB%8C%D9%88%D8%B1%DA%A9">نیویورک</a>.</p>
</div>
</div>
</div>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tehran_Museum_of_Contemporary_Art_1_edit.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ec/Tehran_Museum_of_Contemporary_Art_1_edit.jpg/250px-Tehran_Museum_of_Contemporary_Art_1_edit.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ec/Tehran_Museum_of_Contemporary_Art_1_edit.jpg/375px-Tehran_Museum_of_Contemporary_Art_1_edit.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ec/Tehran_Museum_of_Contemporary_Art_1_edit.jpg/500px-Tehran_Museum_of_Contemporary_Art_1_edit.jpg 2x" alt="" width="250" height="176" data-file-width="2827" data-file-height="1987" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p><a title="موزه هنرهای معاصر تهران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87_%D9%87%D9%86%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1_%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86">موزهٔ هنرهای معاصر تهران</a>، دارای یکی از جامع‌ترین کلکسیون‌های <a title="هنر نوگرا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%86%D8%B1_%D9%86%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7">هنر مدرن</a> از پس از <a title="جنگ جهانی دوم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D9%88%D9%85">جنگ جهانی دوم</a> تا پیش از <a title="دهه ۱۹۸۰ (میلادی)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%87%D9%87_%DB%B1%DB%B9%DB%B8%DB%B0_(%D9%85%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AF%DB%8C)">دههٔ ۱۹۸۰ میلادی</a> است که شامل کارهای مهمی از جنبش‌های <a class="mw-redirect" title="هیجان‌نمایی انتزاعی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B2%D8%A7%D8%B9%DB%8C">هیجان‌نمایی انتزاعی</a>، <a class="mw-redirect" title="پاپ آرت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%A7%D9%BE_%D8%A2%D8%B1%D8%AA">پاپ آرت</a>، <a class="mw-redirect" title="مینی‌مالیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C%E2%80%8C%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">مینی‌مالیسم</a>، <a title="هنر مفهومی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%86%D8%B1_%D9%85%D9%81%D9%87%D9%88%D9%85%DB%8C">مفهومی</a>، و <a title="فوتورئالیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%88%D8%AA%D9%88%D8%B1%D8%A6%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">فوتورئالیسم</a> می‌شود.</p>
</div>
</div>
</div>
<p>از معروف‌ترین موزه‌های جهان می‌توان به <a title="موزه لوور" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87_%D9%84%D9%88%D9%88%D8%B1">موزه لوور</a> پاریس، <a title="موزه ارمیتاژ" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87_%D8%A7%D8%B1%D9%85%DB%8C%D8%AA%D8%A7%DA%98">موزه ارمیتاژ</a> سن‌پترزبورگ، <a class="mw-redirect" title="بریتیش موزیوم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%AA%DB%8C%D8%B4_%D9%85%D9%88%D8%B2%DB%8C%D9%88%D9%85">بریتیش موزیوم</a> در لندن اشاره کرد.</p>
<p>در میان مهمترین موزه‌هایی که در <a title="ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">ایران</a> وجود دارد، می‌توان <a title="موزه ایران باستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">موزه ایران باستان</a>، <a title="موزه آذربایجان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87_%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86">موزه آذربایجان</a>، <a title="موزه رضا عباسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87_%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3%DB%8C">موزه رضا عباسی</a>، <a class="mw-redirect" title="موزه آبگینه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87_%D8%A2%D8%A8%DA%AF%DB%8C%D9%86%D9%87">موزه آبگینه</a>، <a class="mw-redirect" title="موزه فرش" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87_%D9%81%D8%B1%D8%B4">موزه فرش</a>، مؤسسه فرهنگی موزه‌های بنیاد شامل (موزه زمان، موزه پول، موزه کاخ رامسر، موزه خودروهای تاریخی ایران)، <a class="mw-redirect" title="موزه هنرهای معاصر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87_%D9%87%D9%86%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1">موزه هنرهای معاصر</a> (که به کوشش شهبانو <a title="فرح پهلوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D8%AD_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C">فرح پهلوی</a> تأسیس شد) و <a class="mw-redirect" title="کاخ موزه نیاوران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%A7%D8%AE_%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87_%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86">کاخ موزه نیاوران</a> و <a class="new" title="موزه اداری سفیر (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87_%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D8%B3%D9%81%DB%8C%D8%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1">موزه اداری سفیر</a> را نام برد. معروفترین موزه در زمینه علوم طبیعی <a class="external text" href="https://web.archive.org/web/20190508064044/http://bahabadmuseum.com/" rel="nofollow">موزه علوم طبیعی بهاباد یزد</a> می‌باشد.</p>
<h2></h2>
<p>علاوه بر موزه‌های دولتی در داخل کشور شاهد هستیم تعدادی موزه شخصی نیز به همت افراد مختلف راه‌اندازی و اداره می‌شود. در <a title="ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">ایران</a> بزرگترین موزه شخصی که به اعتقاد کارشناسان، بزرگترین موزه شخصی <a title="خاورمیانه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87">خاورمیانه</a> نیز می‌باشد، توسط دکتر <a class="new" title="محمد صادق محفوظی (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82_%D9%85%D8%AD%D9%81%D9%88%D8%B8%DB%8C&amp;action=edit&amp;redlink=1">محمد صادق محفوظی</a> راه‌اندازی شده‌است. <a class="external text" href="http://mahfouzi-museum.com/" rel="nofollow">موزه دکتر محمدصادق محفوظی</a> که بیش از دو دهه از تأسیس آن می‌گذرد، دربرگیرندهٔ بیش از ۱۲۰هزار اثر فرهنگی_هنری_تاریخی ست که متعلق به دوران مختلف، به ویژه دوران اسلامی هستند. بیشترین تعداد آثار این گنجینه را، کتب خطی و سایر آثار خط و خوشنویسی، نگارگری‌ها، مهرها و خواتیم و … به خود اختصاص داده‌اند. در حال حاضر، کتابخانه به قم منتقل شده و موزهٔ اصلی از نظر مکان، در وضعیت جابجایی و انتقال است.</p>
<h2></h2>
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
<p><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki">https://fa.wikipedia.org/wiki</a></p>
<p><span dir="ltr"> </span></p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://bagheristamp.com/product/2445-%d8%a7%d9%81%d8%aa%d8%aa%d8%a7%d8%ad-%d9%85%d9%88%d8%b2%d9%87-%d9%be%d8%b3%d8%aa-%d8%a7%db%8c%d8%b1%d8%a7%d9%86/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>2443 &#8211; روز جهانی موزه 1369</title>
		<link>https://bagheristamp.com/product/2443-%d8%b1%d9%88%d8%b2-%d8%ac%d9%87%d8%a7%d9%86%db%8c-%d9%85%d9%88%d8%b2%d9%87-1369/</link>
					<comments>https://bagheristamp.com/product/2443-%d8%b1%d9%88%d8%b2-%d8%ac%d9%87%d8%a7%d9%86%db%8c-%d9%85%d9%88%d8%b2%d9%87-1369/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[modir]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 19 Oct 2021 08:48:52 +0000</pubDate>
				<guid isPermaLink="false">https://abtinstamp.com/?post_type=product&#038;p=4355</guid>

					<description><![CDATA[<div align="right">
<table style="border-collapse: collapse; width: 76.6208%; height: 190px;">
<tbody>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">سال انتشار</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;">1369</td>
</tr>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">تاریخ توزیع</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;">1369/12/06</td>
</tr>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">تعداد قطعه در سری</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;">2</td>
</tr>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">تیراژ</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;">1/000/000</td>
</tr>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">قیمت اسمی</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;">100 ریال</td>
</tr>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">طراح</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;"></td>
</tr>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">دندانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;">13</td>
</tr>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">فیلیگران</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;">-----</td>
</tr>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">تعداد قطعات در ورق</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;">25</td>
</tr>
<tr style="height: 19px;">
<td style="width: 43.0255%; height: 19px;">چاپخانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center; height: 19px;"></td>
</tr>
</tbody>
</table>
</div>]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<h2 class=" " dir="rtl">موضوع تمبر</h2>
<h2 id="firstHeading" class="firstHeading" lang="fa">روز جهانی موزه</h2>
<div id="bodyContent" class="mw-body-content">
<div id="mw-content-text" class="mw-content-rtl" dir="rtl" lang="fa">
<div class="mw-parser-output">
<div id="siteSub" class="noprint">
<div id="siteSub" class="noprint">
<div id="siteSub" class="noprint">
<p><b>موزه</b> (به <a title="زبان فرانسوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86_%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%88%DB%8C">فرانسوی</a>: <span lang="fr">musée</span>)، فارسی : <b>موزیم</b><sup id="cite_ref-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87#cite_note-1">[۱]</a></sup> (به <a title="زبان انگلیسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%86%DA%AF%D9%84%DB%8C%D8%B3%DB%8C">انگلیسی</a>: <span lang="en">museum</span>)</p>
<p><b>موزه</b> به مکان خاصی که در آن مجموعه‌ای از آثار <a class="mw-disambig" title="باستانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C">باستانی</a>، <a class="mw-disambig" title="صنعتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA%DB%8C">صنعتی</a>، هنری و اشیاء باارزش را به معرض نمایش می‌گذارند، گفته می‌شود. ۱۸ می مصادف با ۲۸ اردیبهشت &#8216;روز جهانی موزه&#8217; است.<sup id="cite_ref-2" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87#cite_note-2">[۲]</a></sup></p>
<p><a title="شورای بین‌المللی موزه‌ها" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A8%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%84%DB%8C_%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7">شورای بین‌المللی موزه‌ها</a> که زیر نظر <a title="یونسکو" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D9%88%D9%86%D8%B3%DA%A9%D9%88">یونسکو</a> فعالیت می‌کند در بند سه و چهار اساسنامه خود موزه را این‌گونه تعریف کرده‌است:</p>
<p>«موزه مؤسسه‌ای دائمی است و بدون هدف مادی که درهای آن به روی همگان باز است و در خدمت جامعه و پیشرفت آن فعالیت می‌کند. هدف موزه‌ها، پژوهش در آثار و شواهد به‌جای‌مانده انسان و محیط زیست او، گردآوری آثار، حفظ و بهره‌وری معنوی و ایجاد ارتباط بین این آثار، به ویژه به نمایش گذاردن آن‌ها به منظور بررسی و بهره معنوی است.»<sup id="cite_ref-3" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87#cite_note-3">[۳]</a></sup></p>
<div id="toc" class="toc" role="navigation" aria-labelledby="mw-toc-heading">نخستین موزه با مجموعه‌های خصوصی افراد توانمند، خانواده‌ها و موسسات هنری آغاز شد که شامل اشیاء طبیعی و نایاب می‌شد. در <a title="ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">ایران</a> ساخت اولین موزه به <a class="mw-redirect" title="ناصرالدین شاه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D8%B4%D8%A7%D9%87">ناصرالدین شاه</a> <a class="mw-redirect" title="قاجار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1">قاجار</a> و پس از بازگشت وی از سفر <a title="اروپا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7">اروپا</a> نسبت داده می‌شود.</div>
</div>
<div id="contentSub"></div>
<div id="contentSub2"></div>
<div id="mw-content-text" class="mw-content-rtl" dir="rtl" lang="fa">
<div class="mw-parser-output">
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:School_children_in_Louvre.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5c/School_children_in_Louvre.jpg/250px-School_children_in_Louvre.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5c/School_children_in_Louvre.jpg/375px-School_children_in_Louvre.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5c/School_children_in_Louvre.jpg/500px-School_children_in_Louvre.jpg 2x" alt="" width="250" height="316" data-file-width="1016" data-file-height="1283" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>آموزش کودکان با <a title="هنر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%86%D8%B1">هنر</a> در <a title="موزه لوور" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87_%D9%84%D9%88%D9%88%D8%B1">موزه لوور</a>، <a title="پاریس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%B3">پاریس</a>.</p>
</div>
</div>
</div>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Victoria_%26_Albert_Museum_Entrance,_London,_UK_-_Diliff.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ab/Victoria_%26_Albert_Museum_Entrance%2C_London%2C_UK_-_Diliff.jpg/250px-Victoria_%26_Albert_Museum_Entrance%2C_London%2C_UK_-_Diliff.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ab/Victoria_%26_Albert_Museum_Entrance%2C_London%2C_UK_-_Diliff.jpg/375px-Victoria_%26_Albert_Museum_Entrance%2C_London%2C_UK_-_Diliff.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ab/Victoria_%26_Albert_Museum_Entrance%2C_London%2C_UK_-_Diliff.jpg/500px-Victoria_%26_Albert_Museum_Entrance%2C_London%2C_UK_-_Diliff.jpg 2x" alt="" width="250" height="241" data-file-width="5312" data-file-height="5128" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>نمایی بیرونی از ساختمان <a title="موزه ویکتوریا و آلبرت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87_%D9%88%DB%8C%DA%A9%D8%AA%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%A7_%D9%88_%D8%A2%D9%84%D8%A8%D8%B1%D8%AA">موزه ویکتوریا و آلبرت</a>، <a title="لندن" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%86%D8%AF%D9%86">لندن</a>.</p>
</div>
</div>
</div>
<h2></h2>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:France_357.JPG"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/thumb/2/2b/France_357.JPG/250px-France_357.JPG" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/thumb/2/2b/France_357.JPG/375px-France_357.JPG 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/thumb/2/2b/France_357.JPG/500px-France_357.JPG 2x" alt="" width="250" height="188" data-file-width="2592" data-file-height="1944" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p><a title="موزه لوور" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87_%D9%84%D9%88%D9%88%D8%B1">موزه لوور</a> در <a title="پاریس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%B3">پاریس</a>، <a title="فهرست پربازدیدترین موزه‌های جهان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA_%D9%BE%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86_%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86">پربازدیدترین موزه جهان</a> است.</p>
</div>
</div>
</div>
<p>انواع زیادی از موزه وجود دارد از مجموعه‌های بزرگ در شهرهای بزرگ که انواع مجموعه‌ها را پوشش می‌دهد تا موزه‌های کوچک که یک یا چند دسته خاص را شامل می‌شود. این دسته‌ها شامل <a title="هنرهای زیبا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%86%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7">هنرهای زیبا</a>، <a title="هنر کاربردی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%86%D8%B1_%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1%D8%AF%DB%8C">هنر کاربردی</a>، <a title="صنایع دستی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%B9_%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DB%8C">صنایع دستی</a>، <a title="باستان‌شناسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C">باستان‌شناسی</a>، <a class="mw-redirect" title="مردم‌شناسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85%E2%80%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C">مردم‌شناسی</a>، <a title="قوم‌شناسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D9%88%D9%85%E2%80%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C">قوم‌شناسی</a>، <a title="تاریخ" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE">تاریخ</a>، <a title="تاریخ فرهنگی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE_%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C">تاریخ فرهنگی</a>، <a title="تاریخ نظامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE_%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C">تاریخ نظامی</a>، <a title="علم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%84%D9%85">علم</a>، <a title="فناوری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%86%D8%A7%D9%88%D8%B1%DB%8C">فناوری</a>، <a class="new" title="موزه کودکان (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87_%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86&amp;action=edit&amp;redlink=1">موزه کودکان</a>، <a title="نقشه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%82%D8%B4%D9%87">نقشه</a>، <a title="تاریخ طبیعی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE_%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D8%B9%DB%8C">تاریخ طبیعی</a>، <a title="سکه‌شناسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DA%A9%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C">سکه‌شناسی</a>، <a title="گیاه‌شناسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%DB%8C%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C">گیاه‌شناسی</a>، علوم طبیعی و <a title="تمبرشناسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%85%D8%A8%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C">تمبرشناسی</a> و کاخ موزه‌ها می‌باشد.</p>
<h2></h2>
<p>کلمهٔ موزه را از واژه <a title="زبان یونانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86_%DB%8C%D9%88%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C">یونانی</a> <i>(Mousein)</i> گرفته‌اند که نام تپه‌ای بوده‌است در <a title="آتن" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%AA%D9%86">آتن</a> که در آن عبادتگاهی برای <b>موز</b>ها که نه الهه هنر و صنعت بوده‌اند، ساخته شده بود.<sup id="cite_ref-4" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87#cite_note-4">[۴]</a></sup></p>
<p>موزه <i>(Mousee)</i> تلفظ <a title="زبان فرانسوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86_%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%88%DB%8C">فرانسوی</a> این واژه و موزیم <i>(Museum)</i> تلفظ <a title="زبان انگلیسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%86%DA%AF%D9%84%DB%8C%D8%B3%DB%8C">انگلیسی</a> آن است. از حدود سال ۱۲۹۰ هجری قمری این کلمه با تلفظ فرانسوی آن در <a title="ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">ایران</a> رایج شد. در <a title="افغانستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">افغانستان</a> شکل انگلیسی واژه رایج است.</p>
<h2></h2>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:European_paintings_at_Metropolitan_Museum_of_Art_(NYC,_USA).JPG?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5c/European_paintings_at_Metropolitan_Museum_of_Art_%28NYC%2C_USA%29.JPG/250px-European_paintings_at_Metropolitan_Museum_of_Art_%28NYC%2C_USA%29.JPG" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5c/European_paintings_at_Metropolitan_Museum_of_Art_%28NYC%2C_USA%29.JPG/375px-European_paintings_at_Metropolitan_Museum_of_Art_%28NYC%2C_USA%29.JPG 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5c/European_paintings_at_Metropolitan_Museum_of_Art_%28NYC%2C_USA%29.JPG/500px-European_paintings_at_Metropolitan_Museum_of_Art_%28NYC%2C_USA%29.JPG 2x" alt="" width="250" height="76" data-file-width="4081" data-file-height="1248" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>نمایی از یکی از گالری‌های نقاشی <a title="موزه متروپولیتن نیویورک" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87_%D9%85%D8%AA%D8%B1%D9%88%D9%BE%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AA%D9%86_%D9%86%DB%8C%D9%88%DB%8C%D9%88%D8%B1%DA%A9">موزه متروپولیتن</a>، <a title="نیویورک" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%DB%8C%D9%88%DB%8C%D9%88%D8%B1%DA%A9">نیویورک</a>.</p>
</div>
</div>
</div>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tehran_Museum_of_Contemporary_Art_1_edit.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ec/Tehran_Museum_of_Contemporary_Art_1_edit.jpg/250px-Tehran_Museum_of_Contemporary_Art_1_edit.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ec/Tehran_Museum_of_Contemporary_Art_1_edit.jpg/375px-Tehran_Museum_of_Contemporary_Art_1_edit.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ec/Tehran_Museum_of_Contemporary_Art_1_edit.jpg/500px-Tehran_Museum_of_Contemporary_Art_1_edit.jpg 2x" alt="" width="250" height="176" data-file-width="2827" data-file-height="1987" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p><a title="موزه هنرهای معاصر تهران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87_%D9%87%D9%86%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1_%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86">موزهٔ هنرهای معاصر تهران</a>، دارای یکی از جامع‌ترین کلکسیون‌های <a title="هنر نوگرا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%86%D8%B1_%D9%86%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7">هنر مدرن</a> از پس از <a title="جنگ جهانی دوم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D9%88%D9%85">جنگ جهانی دوم</a> تا پیش از <a title="دهه ۱۹۸۰ (میلادی)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%87%D9%87_%DB%B1%DB%B9%DB%B8%DB%B0_(%D9%85%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AF%DB%8C)">دههٔ ۱۹۸۰ میلادی</a> است که شامل کارهای مهمی از جنبش‌های <a class="mw-redirect" title="هیجان‌نمایی انتزاعی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B2%D8%A7%D8%B9%DB%8C">هیجان‌نمایی انتزاعی</a>، <a class="mw-redirect" title="پاپ آرت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%A7%D9%BE_%D8%A2%D8%B1%D8%AA">پاپ آرت</a>، <a class="mw-redirect" title="مینی‌مالیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C%E2%80%8C%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">مینی‌مالیسم</a>، <a title="هنر مفهومی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%86%D8%B1_%D9%85%D9%81%D9%87%D9%88%D9%85%DB%8C">مفهومی</a>، و <a title="فوتورئالیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%88%D8%AA%D9%88%D8%B1%D8%A6%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">فوتورئالیسم</a> می‌شود.</p>
</div>
</div>
</div>
<p>از معروف‌ترین موزه‌های جهان می‌توان به <a title="موزه لوور" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87_%D9%84%D9%88%D9%88%D8%B1">موزه لوور</a> پاریس، <a title="موزه ارمیتاژ" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87_%D8%A7%D8%B1%D9%85%DB%8C%D8%AA%D8%A7%DA%98">موزه ارمیتاژ</a> سن‌پترزبورگ، <a class="mw-redirect" title="بریتیش موزیوم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%AA%DB%8C%D8%B4_%D9%85%D9%88%D8%B2%DB%8C%D9%88%D9%85">بریتیش موزیوم</a> در لندن اشاره کرد.</p>
<p>در میان مهمترین موزه‌هایی که در <a title="ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">ایران</a> وجود دارد، می‌توان <a title="موزه ایران باستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">موزه ایران باستان</a>، <a title="موزه آذربایجان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87_%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86">موزه آذربایجان</a>، <a title="موزه رضا عباسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87_%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3%DB%8C">موزه رضا عباسی</a>، <a class="mw-redirect" title="موزه آبگینه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87_%D8%A2%D8%A8%DA%AF%DB%8C%D9%86%D9%87">موزه آبگینه</a>، <a class="mw-redirect" title="موزه فرش" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87_%D9%81%D8%B1%D8%B4">موزه فرش</a>، مؤسسه فرهنگی موزه‌های بنیاد شامل (موزه زمان، موزه پول، موزه کاخ رامسر، موزه خودروهای تاریخی ایران)، <a class="mw-redirect" title="موزه هنرهای معاصر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87_%D9%87%D9%86%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1">موزه هنرهای معاصر</a> (که به کوشش شهبانو <a title="فرح پهلوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D8%AD_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C">فرح پهلوی</a> تأسیس شد) و <a class="mw-redirect" title="کاخ موزه نیاوران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%A7%D8%AE_%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87_%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86">کاخ موزه نیاوران</a> و <a class="new" title="موزه اداری سفیر (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87_%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D8%B3%D9%81%DB%8C%D8%B1&amp;action=edit&amp;redlink=1">موزه اداری سفیر</a> را نام برد. معروفترین موزه در زمینه علوم طبیعی <a class="external text" href="https://web.archive.org/web/20190508064044/http://bahabadmuseum.com/" rel="nofollow">موزه علوم طبیعی بهاباد یزد</a> می‌باشد.</p>
<h2></h2>
<p>علاوه بر موزه‌های دولتی در داخل کشور شاهد هستیم تعدادی موزه شخصی نیز به همت افراد مختلف راه‌اندازی و اداره می‌شود. در <a title="ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">ایران</a> بزرگترین موزه شخصی که به اعتقاد کارشناسان، بزرگترین موزه شخصی <a title="خاورمیانه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87">خاورمیانه</a> نیز می‌باشد، توسط دکتر <a class="new" title="محمد صادق محفوظی (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82_%D9%85%D8%AD%D9%81%D9%88%D8%B8%DB%8C&amp;action=edit&amp;redlink=1">محمد صادق محفوظی</a> راه‌اندازی شده‌است. <a class="external text" href="http://mahfouzi-museum.com/" rel="nofollow">موزه دکتر محمدصادق محفوظی</a> که بیش از دو دهه از تأسیس آن می‌گذرد، دربرگیرندهٔ بیش از ۱۲۰هزار اثر فرهنگی_هنری_تاریخی ست که متعلق به دوران مختلف، به ویژه دوران اسلامی هستند. بیشترین تعداد آثار این گنجینه را، کتب خطی و سایر آثار خط و خوشنویسی، نگارگری‌ها، مهرها و خواتیم و … به خود اختصاص داده‌اند. در حال حاضر، کتابخانه به قم منتقل شده و موزهٔ اصلی از نظر مکان، در وضعیت جابجایی و انتقال است.</p>
<h2></h2>
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
<p><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki">https://fa.wikipedia.org/wiki</a></p>
<p><span dir="ltr"> </span></p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://bagheristamp.com/product/2443-%d8%b1%d9%88%d8%b2-%d8%ac%d9%87%d8%a7%d9%86%db%8c-%d9%85%d9%88%d8%b2%d9%87-1369/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>2442 &#8211; دوازدهمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی 1369</title>
		<link>https://bagheristamp.com/product/2442-%d8%af%d9%88%d8%a7%d8%b2%d8%af%d9%87%d9%85%db%8c%d9%86-%d8%b3%d8%a7%d9%84%da%af%d8%b1%d8%af-%d9%be%db%8c%d8%b1%d9%88%d8%b2%db%8c-%d8%a7%d9%86%d9%82%d9%84%d8%a7%d8%a8-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7/</link>
					<comments>https://bagheristamp.com/product/2442-%d8%af%d9%88%d8%a7%d8%b2%d8%af%d9%87%d9%85%db%8c%d9%86-%d8%b3%d8%a7%d9%84%da%af%d8%b1%d8%af-%d9%be%db%8c%d8%b1%d9%88%d8%b2%db%8c-%d8%a7%d9%86%d9%82%d9%84%d8%a7%d8%a8-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[modir]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 19 Oct 2021 08:45:07 +0000</pubDate>
				<guid isPermaLink="false">https://abtinstamp.com/?post_type=product&#038;p=4351</guid>

					<description><![CDATA[<div align="right">
<table style="border-collapse: collapse; width: 76.6208%;">
<tbody>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">سال انتشار</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1369</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تاریخ توزیع</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1369/11/22</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تعداد قطعه در سری</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تیراژ</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">1/000/000</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">قیمت اسمی</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">100 ریال</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">طراح</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;"></td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">دندانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">13</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">فیلیگران</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">------</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">تعداد قطعات در ورق</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;">15</td>
</tr>
<tr>
<td style="width: 43.0255%;">چاپخانه</td>
<td style="width: 33.5953%; text-align: center;"></td>
</tr>
</tbody>
</table>
</div>]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<h2 class=" " dir="rtl">موضوع تمبر</h2>
<h2 id="firstHeading" class="firstHeading" lang="fa">انقلاب اسلامی</h2>
<div id="bodyContent" class="mw-body-content">
<div id="mw-content-text" class="mw-content-rtl" dir="rtl" lang="fa">
<div class="mw-parser-output">
<div id="mw-content-text" class="mw-body-content mw-content-rtl" dir="rtl" lang="fa">
<div class="mw-parser-output">
<div class="hatnote navigation-not-searchable" role="note">
<p><b>انقلاب ۱۳۵۷</b> یا <b>انقلاب ۱۹۷۹</b>،<sup id="cite_ref-7" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-7">[۶]</a></sup><sup id="cite_ref-8" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-8">[۷]</a></sup><sup id="cite_ref-9" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-9">[۸]</a></sup> که به عنوان <b>انقلاب اسلامی</b> نیز شناخته می‌شود،<sup id="cite_ref-10" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-10">[۹]</a></sup> یک <a title="" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8">دگرگونی بزرگ</a> سیاسی-اجتماعی بود که بین ۱۷ دی ۱۳۵۶ تا ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ معادل ۷ ژانویهٔ ۱۹۷۸ تا ۱۱ فوریهٔ ۱۹۷۹ با مشارکت طبقات مختلف مردم انجام پذیرفت و <a title="دودمان پهلوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%88%D8%AF%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C">نظام پادشاهی پهلوی</a> را سرنگون و زمینهٔ روی کار آمدن <a title="روشنفکری در ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">نظام جمهوری اسلامی ایران</a> به رهبری <a title="مرجع تقلید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%AC%D8%B9_%D8%AA%D9%82%D9%84%DB%8C%D8%AF">مرجع تقلید</a> <a title="شیعه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87">شیعه</a>، <a title="سید روح‌الله خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">سید روح‌الله خمینی</a> را فراهم کرد. تفکرات و شخصیت‌های اسلامی در این انقلاب حضور برجسته داشتند و خمینی آن را «انقلاب اسلامی» خواند.<sup id="cite_ref-11" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-11">[۱۰]</a></sup> علاوه بر <a title="" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C">اسلام‌گرایی</a>، <a title="ایدئولوژی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%AF%D8%A6%D9%88%D9%84%D9%88%DA%98%DB%8C">ایدئولوژیهای</a> مختلفی نظیر <a title="سوسیالیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">سوسیالیسم</a> و <a class="mw-redirect" title="ناسیونالیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">ناسیونالیسم</a> نیز در انقلاب حضور داشتند.<sup id="cite_ref-12" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-12">[۱۱]</a></sup> در عین حال این انقلاب نخستین انقلابی است که <a title="اسلام‌گرایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C">اسلام‌گرایی</a> را در خاورمیانه به پیروزی رساند.<sup id="cite_ref-13" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-13">[۱۲]</a></sup> این انقلاب آخرین نمونه از انقلاب‌های کلاسیک قرن بیستم بود که با گفتمان‌های قهری، سلبی و آشتی ناپذیر با تکیه بر ایدئولوژی به نتیجه رسید.<sup id="cite_ref-14" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-14">[۱۳]</a></sup> در این انقلاب حتی بخش مهمی از روشنفکران لائیک و چپ نیز خود را با خمینی همسو می‌دیدند.<sup id="cite_ref-15" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-15">[۱۴]</a></sup></p>
<p>پس از <a title="کودتای ۲۸ مرداد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%88%D8%AF%D8%AA%D8%A7%DB%8C_%DB%B2%DB%B8_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF">کودتای ۲۸ مرداد</a> سال ۱۳۳۲، <a class="mw-redirect" title="محمدرضا شاه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D8%B4%D8%A7%D9%87">محمدرضا شاه</a> به تثبیت قدرت خود پرداخت و طرح‌هایی موسوم به <a title="انقلاب سفید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%B3%D9%81%DB%8C%D8%AF">انقلاب سفید</a> که محور اصلی آن را <a class="mw-redirect" title="اصلاحات ارضی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%A7%D8%AA_%D8%A7%D8%B1%D8%B6%DB%8C">اصلاحات ارضی</a> تشکیل می‌داد، به اجرا گذاشت. اجرای این طرح‌ها و افزایش چند برابری درآمدهای <a class="mw-redirect" title="نفت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%81%D8%AA">نفتی</a>، موجب <a title="توسعه اقتصادی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87_%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C">توسعه اقتصادی</a> و دگرگونی ساختار اجتماعی ایران و در عین حال افزایش اختلاف طبقاتی و تنش‌های اجتماعی در دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ گشت. شاه با معطوف کردن اقدامات امنیتی و اطلاعاتی خویش بر سرکوب طبقه متوسط جدید و احزاب <a title="ملی‌گرایی ایرانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%84%DB%8C%E2%80%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C">ملی‌گرا</a>، <a title="مارکسیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D9%85">مارکسیستی</a> و <a title="سکولاریسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DA%A9%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%B3%D9%85">سکولار</a>، خود را در مقابل روحانیون و تفکرات مبارز جدید اسلامی آسیب‌پذیر ساخت. <a title="انقلاب سفید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%B3%D9%81%DB%8C%D8%AF">انقلاب سفید</a> و <a class="mw-redirect" title="اصلاحات ارضی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%A7%D8%AA_%D8%A7%D8%B1%D8%B6%DB%8C">اصلاحات ارضی</a> او و نیز جانبداری وی از دولتهای <a class="mw-redirect" title="آمریکا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7">آمریکا</a> و <a title="اسرائیل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84">اسرائیل</a>، با مخالفت روحانیون به ویژه خمینی روبرو شد. در این دوران بخشی از <a class="mw-redirect" title="" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%B4%D9%86%D9%81%DA%A9%D8%B1%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">جریان روشنفکری ایران</a> (از جمله <a title="علی شریعتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%AA%DB%8C">علی شریعتی</a>) تفسیری سیاسی و انقلابی از شیعه را به عنوان یک ایدئولوژی رهایی ساز، در اذهان مردم به ویژه دانش آموزان و دانشجویان به جای گذاشتند. خمینی نیز در سال‌های تبعید خود، هر چند خواهان ایجاد یک <a title="حکومت اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">حکومت اسلامی</a> به رهبری <a title="فقیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87">فقها</a> به جای سلطنت موروثی بود، بیشتر به طرح نقطه ضعف‌های رژیم و مسائلی می‌پرداخت که موجب نارضایتی توده مردم مسلمان ایران می‌شد. در این دوران همچنین شماری <a class="mw-redirect" title="جنبش چریکی در ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%B4_%DA%86%D8%B1%DB%8C%DA%A9%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">سازمانهای چریکی</a> <a title="مارکسیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D9%85">مارکسیست</a> و اسلام‌گرا شکل گرفتند که به مبارزه مسلحانه با رژیم اعتقاد داشتند. نهایتاً با سیاست‌های تنش‌برانگیز <a title="حزب رستاخیز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AE%DB%8C%D8%B2">حزب دولتی رستاخیز</a> در خصوص بازار و مذهب در اواسط دهه ۱۳۵۰، <a class="mw-redirect" title="اسلام‌گرایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86">بازاریان</a> و روحانیون محافظه کار و غیر سیاسی نیز به عنوان دو متحد تاریخی یکدیگر، به صفوف مخالفان پیوستند.</p>
</div>
<p>تنش‌ها و نارضایتی‌های مذکور، با بازتر شدن فضای سیاسی در سال ۱۳۵۶ که به دلیل فشارهای <a title="حکومت فدرال ایالات متحده آمریکا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA_%D9%81%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%84_%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D9%87_%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7">دولت آمریکا</a> و نهادهای مدافع <a title="حقوق بشر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82_%D8%A8%D8%B4%D8%B1">حقوق بشر</a> صورت پذیرفته بود، از پاییز و زمستان همان سال، به صورت تظاهرات خیابانی خود را نشان داد. معترضان برای برگزاری راهپیمایی، از سنت‌های شیعی چون <a title="اربعین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B9%DB%8C%D9%86">مراسم چهلم جانباختگان اعتراضات</a>، استفاده سیاسی به عمل آوردند.<sup id="cite_ref-16" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-16">[۱۵]</a></sup><sup id="cite_ref-Algar_17-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-Algar-17">[۱۶]</a></sup><sup id="cite_ref-autogenerated4_18-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated4-18">[۱۷]</a></sup> رویدادهایی چون فاجعه آتش‌سوزی <a class="mw-redirect" title="سینما رکس آبادان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%85%D8%A7_%D8%B1%DA%A9%D8%B3_%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%86">سینما رکس آبادان</a>، کشتار معترضان در تعدادی از تظاهرات‌ها (از جمله در واقعه <a class="mw-redirect" title="تظاهرات ۱۷ شهریور ۱۳۵۷" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1%D8%A7%D8%AA_%DB%B1%DB%B7_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7">جمعه سیاه</a> در شهریورماه)، و امتیازهای دیرهنگام شاه به مخالفان، موجب تشدید اعتراضات و از دست رفتن امکان مصالحه شد.<sup id="cite_ref-19" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-19">[۱۸]</a></sup> <a title="رکود اقتصادی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%DA%A9%D9%88%D8%AF_%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C">رکود اقتصادی</a> به وقوع اعتصابات گسترده و پیوستن طبقه کارگر به تظاهرات‌ها و در نتیجه فلج شدن اقتصاد کشور انجامید. با پیوستن کارگران و همچنین تهیدستان شهری به تظاهرات‌ها، دامنه اعتراضات از ده‌ها هزار نفر به صدها هزار و حتی میلیون‌ها نفر رسید.<sup id="cite_ref-20" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-20">[۱۹]</a></sup> سرانجام، روح‌الله خمینی در ۲۳ دی ماه <a title="شورای انقلاب اسلامی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">شورای انقلاب اسلامی ایران</a> را برای راهبری انقلاب تأسیس کرد و روز بعد از آن شاه از کشور خارج شد. نهایتاً با خروج شاه و عدم موفقیت دولت نخست‌وزیر ملی‌گرا <a title="شاپور بختیار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B1_%D8%A8%D8%AE%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B1">شاپور بختیار</a>، <a title="بازگشت سید روح‌الله خمینی به ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DA%AF%D8%B4%D8%AA_%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%A8%D9%87_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">بازگشت خمینی</a> که برای چند هفته <a class="mw-redirect" title="روابط خمینی و آمریکا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D9%88_%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7">با آمریکا در تماس مستقیم</a> بود، به کشور در ۱۲ بهمن، تشکیل <a title="دولت موقت ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA_%D9%85%D9%88%D9%82%D8%AA_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">دولت موقت ایران</a> به نخست‌وزیری <a title="مهدی بازرگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86">مهدی بازرگان</a> در ۱۵ بهمن و نهایتاً، دو روز نبرد مسلحانه سازمان‌های چریکی و هزاران داوطلب مسلح با <a class="mw-redirect" title="گارد شاهنشاهی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF_%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C">گارد شاهنشاهی</a> و اعلام بیطرفی <a class="mw-redirect" title="ارتش شاهنشاهی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4_%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C">ارتش</a> در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷، انقلاب به پیروزی رسید.<sup id="cite_ref-21" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-21">[۲۰]</a></sup><sup id="cite_ref-22" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-22">[۲۱]</a></sup><br />
پس از <a title="کودتای ۲۸ مرداد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%88%D8%AF%D8%AA%D8%A7%DB%8C_%DB%B2%DB%B8_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF">کودتای ۲۸ مرداد</a> سال ۱۳۳۲، <a class="mw-redirect" title="محمدرضا شاه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D8%B4%D8%A7%D9%87">محمدرضا شاه</a> به تثبیت قدرت خود پرداخت و طرح‌هایی موسوم به <a title="انقلاب سفید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%B3%D9%81%DB%8C%D8%AF">انقلاب سفید</a> که محور اصلی آن را <a class="mw-redirect" title="اصلاحات ارضی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%A7%D8%AA_%D8%A7%D8%B1%D8%B6%DB%8C">اصلاحات ارضی</a> تشکیل می‌داد، به اجرا گذاشت. اجرای این طرح‌ها و افزایش چند برابری درآمدهای <a class="mw-redirect" title="نفت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%81%D8%AA">نفتی</a>، موجب <a title="توسعه اقتصادی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87_%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C">توسعه اقتصادی</a> و دگرگونی ساختار اجتماعی ایران و در عین حال افزایش اختلاف طبقاتی و تنش‌های اجتماعی در دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ گشت. شاه با معطوف کردن اقدامات امنیتی و اطلاعاتی خویش بر سرکوب طبقه متوسط جدید و احزاب <a title="ملی‌گرایی ایرانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%84%DB%8C%E2%80%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C">ملی‌گرا</a>، <a title="مارکسیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D9%85">مارکسیستی</a> و <a title="سکولاریسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DA%A9%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%B3%D9%85">سکولار</a>، خود را در مقابل روحانیون و تفکرات مبارز جدید اسلامی آسیب‌پذیر ساخت. <a title="انقلاب سفید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%B3%D9%81%DB%8C%D8%AF">انقلاب سفید</a> و <a class="mw-redirect" title="اصلاحات ارضی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%A7%D8%AA_%D8%A7%D8%B1%D8%B6%DB%8C">اصلاحات ارضی</a> او و نیز جانبداری وی از دولتهای <a class="mw-redirect" title="آمریکا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7">آمریکا</a> و <a title="اسرائیل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84">اسرائیل</a>، با مخالفت روحانیون به ویژه خمینی روبرو شد. در این دوران بخشی از <a class="mw-redirect" title="روشنفکری در ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%B4%D9%86%D9%81%DA%A9%D8%B1%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">جریان روشنفکری ایران</a> (از جمله <a title="علی شریعتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%AA%DB%8C">علی شریعتی</a>) تفسیری سیاسی و انقلابی از شیعه را به عنوان یک ایدئولوژی رهایی ساز، در اذهان مردم به ویژه دانش آموزان و دانشجویان به جای گذاشتند. خمینی نیز در سال‌های تبعید خود، هر چند خواهان ایجاد یک <a title="حکومت اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">حکومت اسلامی</a> به رهبری <a title="فقیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87">فقها</a> به جای سلطنت موروثی بود، بیشتر به طرح نقطه ضعف‌های رژیم و مسائلی می‌پرداخت که موجب نارضایتی توده مردم مسلمان ایران می‌شد. در این دوران همچنین شماری <a class="mw-redirect" title="جنبش چریکی در ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%B4_%DA%86%D8%B1%DB%8C%DA%A9%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">سازمانهای چریکی</a> <a title="مارکسیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D9%85">مارکسیست</a> و اسلام‌گرا شکل گرفتند که به مبارزه مسلحانه با رژیم اعتقاد داشتند. نهایتاً با سیاست‌های تنش‌برانگیز <a title="حزب رستاخیز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AE%DB%8C%D8%B2">حزب دولتی رستاخیز</a> در خصوص بازار و مذهب در اواسط دهه ۱۳۵۰، <a class="mw-redirect" title="بازاریان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86">بازاریان</a> و روحانیون محافظه کار و غیر سیاسی نیز به عنوان دو متحد تاریخی یکدیگر، به صفوف مخالفان پیوستند.<b>انقلاب ۱۳۵۷</b> یا <b>انقلاب ۱۹۷۹</b>،<sup id="cite_ref-7" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-7">[۶]</a></sup><sup id="cite_ref-8" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-8">[۷]</a></sup><sup id="cite_ref-9" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-9">[۸]</a></sup> که به عنوان <b>انقلاب اسلامی</b> نیز شناخته می‌شود،<sup id="cite_ref-10" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-10">[۹]</a></sup> یک <a title="انقلاب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8">دگرگونی بزرگ</a> سیاسی-اجتماعی بود که بین ۱۷ دی ۱۳۵۶ تا ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ معادل ۷ ژانویهٔ ۱۹۷۸ تا ۱۱ فوریهٔ ۱۹۷۹ با مشارکت طبقات مختلف مردم انجام پذیرفت و <a title="دودمان پهلوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%88%D8%AF%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C">نظام پادشاهی پهلوی</a> را سرنگون و زمینهٔ روی کار آمدن <a title="نظام جمهوری اسلامی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">نظام جمهوری اسلامی ایران</a> به رهبری <a title="مرجع تقلید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%AC%D8%B9_%D8%AA%D9%82%D9%84%DB%8C%D8%AF">مرجع تقلید</a> <a title="شیعه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87">شیعه</a>، <a title="سید روح‌الله خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">سید روح‌الله خمینی</a> را فراهم کرد. تفکرات و شخصیت‌های اسلامی در این انقلاب حضور برجسته داشتند و خمینی آن را «انقلاب اسلامی» خواند.<sup id="cite_ref-11" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-11">[۱۰]</a></sup> علاوه بر <a title="اسلام‌گرایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C">اسلام‌گرایی</a>، <a title="ایدئولوژی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%AF%D8%A6%D9%88%D9%84%D9%88%DA%98%DB%8C">ایدئولوژیهای</a> مختلفی نظیر <a title="سوسیالیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">سوسیالیسم</a> و <a class="mw-redirect" title="ناسیونالیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">ناسیونالیسم</a> نیز در انقلاب حضور داشتند.<sup id="cite_ref-12" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-12">[۱۱]</a></sup> در عین حال این انقلاب نخستین انقلابی است که <a title="اسلام‌گرایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C">اسلام‌گرایی</a> را در خاورمیانه به پیروزی رساند.<sup id="cite_ref-13" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-13">[۱۲]</a></sup> این انقلاب آخرین نمونه از انقلاب‌های کلاسیک قرن بیستم بود که با گفتمان‌های قهری، سلبی و آشتی ناپذیر با تکیه بر ایدئولوژی به نتیجه رسید.<sup id="cite_ref-14" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-14">[۱۳]</a></sup> در این انقلاب حتی بخش مهمی از روشنفکران لائیک و چپ نیز خود را با خمینی همسو می‌دیدند.<sup id="cite_ref-15" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-15">[۱۴]</a></sup></p>
<p>متعاقب آن، با <a title="همه‌پرسی نظام جمهوری اسلامی در ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D9%BE%D8%B1%D8%B3%DB%8C_%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">برگزاری همه‌پرسی</a> در ۱۲ فروردین ۱۳۵۸، نظام «<a title="جمهوری اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">جمهوری اسلامی</a>» جایگزین نظام پیشین گردید. سپس <a title="قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران</a> در سال ۱۳۵۸ تدوین شد که در آن جمهوری اسلامی به صورت یک <a class="mw-redirect" title="حکومت دینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA_%D8%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C">حکومت دینی</a> برمبنای <a title="ولایت فقیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87">ولایت فقیه</a>، برپایهٔ تفسیر خاصی از <a class="mw-redirect" title="فقه جعفری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%82%D9%87_%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1%DB%8C">فقه شیعه</a>، قرار داشت. این قانون با <a title="همه‌پرسی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (۱۳۵۸)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D9%BE%D8%B1%D8%B3%DB%8C_%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_(%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B8)">همه‌پرسی</a> به تصویب مردم رسید.<sup id="cite_ref-23" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-23">[۲۲]</a></sup><sup id="cite_ref-24" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-24">[۲۳]</a></sup> پس از انقلاب، سازمان‌های سیاسی که ایدئولوژی متفاوتی نسبت به حکومت مرکزی داشتند، سرکوب شدند. از جمله اتفاقات مرتبط با انقلاب ۵۷ رخدادهای دیگری چون <a title="گروگان‌گیری در سفارت ایالات متحده آمریکا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%B1%D9%88%DA%AF%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%B3%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%AA_%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D9%87_%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7">گروگان‌گیری در سفارت آمریکا</a>، <a title="جنگ ایران و عراق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82">حمله عراق به ایران</a> و <a title="انقلاب فرهنگی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">انقلاب فرهنگی ایران</a> بود.</p>
<p>از جمله دلایل وقوع انقلاب آن بود که رویکرد حکومت پهلوی و به‌خصوص محمدرضا شاه در <a title="نوسازی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%88%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C">نوسازی</a> جامعه سنتی ایران به یک جامعه مدرن از طریق مدرنیزاسیون آمرانه از بالا و ایجاد طبقه متوسط با شکست مواجه شد، بنابراین طبقه متوسطی به‌وجود آمد که به مخالفت با شاه برخاستند. استفاده از ابعاد سیاسی دین توسط برخی از مخالفان حکومت پهلوی و طرح <a class="mw-redirect" title="تشیع" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9">تشیع</a> انقلابی نیز مؤثر واقع شد. همچنین، حکومت ساختارهای میانجی کنترل‌کننده اجتماعی نظیر احزاب را تضعیف یا تخریب کرده بود و مانع از تشکیل جامعه مدنی و سیاسی متعارف شده بود. به علاوه حکومت پهلوی دارای یک برنامهٔ اقتصادی بیش از حد جاه طلبانه بود که در دهه هفتاد میلادی تنگناها و کمبودهای اقتصادی و تورم را به همراه آورد. به تعبیری می‌توان انقلاب را تا حدی واکنشی محافظه کارانه به تلاش‌های <a title="غرب‌گرایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%BA%D8%B1%D8%A8%E2%80%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C">غرب‌گرایانه</a> و <a class="mw-redirect" title="سکولاریزاسیون" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DA%A9%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%B2%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86">سکولاریزاسیون</a> شاه مورد حمایت <a title="جهان غرب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86_%D8%BA%D8%B1%D8%A8">غرب</a>،<sup id="cite_ref-25" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-25">[۲۴]</a></sup> و واکنش نه چندان محافظه کارانه به بی‌عدالتی اجتماعی و ناتوانی‌های این حکومت دانست.<sup id="cite_ref-26" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-26">[۲۵]</a></sup> بسیاری از ایرانیان شاه را وابسته و مدیون به یک قدرت غیر مسلمان غربی (<a title="ایالات متحده آمریکا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D9%87_%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7">ایالات متحده آمریکا</a>) می‌دانستند، که با ترویج فرهنگ غربی داشت <a class="mw-redirect" title="فرهنگ ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">فرهنگ ایران</a> را آلوده می‌کرد. همچنین، حکومت شاه سرکوبگر، بی‌رحم، فاسد و اهل بریز و بپاش دیده می‌شد.</p>
<div id="toc" class="toc" role="navigation" aria-labelledby="mw-toc-heading"></div>
<h5><span id=".D9.BE.DB.8C.D8.B4.DB.8C.D9.86.D9.87_.D8.AA.D8.A7.D8.B1.DB.8C.D8.AE.DB.8C"></span><span id="پیشینه_تاریخی" class="mw-headline">پیشینه تاریخی</span></h5>
<div class="thumb tright">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:TPAjax.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c1/TPAjax.jpg/200px-TPAjax.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c1/TPAjax.jpg 1.5x" alt="" width="200" height="280" data-file-width="300" data-file-height="420" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>مخالفان <a title="محمد مصدق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D9%85%D8%B5%D8%AF%D9%82">محمد مصدق</a> و شرکت کنندگان در <a title="کودتای ۲۸ مرداد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%88%D8%AF%D8%AA%D8%A7%DB%8C_%DB%B2%DB%B8_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF">کودتای ۲۸ مرداد</a>، سوار بر تانکهای «شِرمَن» ارتش شاهنشاهی.</p>
</div>
</div>
</div>
<div class="hatnote navigation-not-searchable relarticle mainarticle" role="note"></div>
<h6><span id=".D8.AC.D9.86.D8.A8.D8.B4_.D9.85.D9.84.DB.8C_.D8.B4.D8.AF.D9.86_.D9.86.D9.81.D8.AA_.D9.88_.DA.A9.D9.88.D8.AF.D8.AA.D8.A7.DB.8C_.DB.B2.DB.B8_.D9.85.D8.B1.D8.AF.D8.A7.D8.AF"></span><span id="جنبش_ملی_شدن_نفت_و_کودتای_۲۸_مرداد" class="mw-headline">جنبش ملی شدن نفت و کودتای ۲۸ مرداد</span></h6>
<div class="hatnote navigation-not-searchable relarticle mainarticle" role="note"></div>
<p>محققان معتقدند در جستجوی ریشه اصلی انقلاب ۱۳۵۷ ایران، می‌توان به <a title="کودتای ۲۸ مرداد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%88%D8%AF%D8%AA%D8%A7%DB%8C_%DB%B2%DB%B8_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF">کودتای ۲۸ مرداد</a> سال ۱۳۳۲ بازگشت.<sup id="cite_ref-autogenerated3_27-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated3-27">[۲۶]</a></sup><sup id="cite_ref-autogenerated5_28-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated5-28">[۲۷]</a></sup><sup id="cite_ref-29" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-29">[۲۸]</a></sup> پس از برکناری <a class="mw-redirect" title="رضاشاه پهلوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C">رضاشاه پهلوی</a> توسط <a class="mw-redirect" title="متفقین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AA%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%86">متفقین</a> در هنگامه <a title="جنگ جهانی دوم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D9%88%D9%85">جنگ جهانی دوم</a>، ایران در بین سال‌های ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲، طولانی‌ترین زمان فضای باز سیاسی در تاریخ معاصر را به خود دید. در این دوره روشنفکران و نه روحانیون، دست‌اندرکار بسیج و سازماندهی توده‌ها علیه ساختار قدرت بودند و سازمان‌های غیر مذهبی &#8211; نخست <a class="mw-redirect" title="حزب توده" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%AA%D9%88%D8%AF%D9%87">حزب توده</a> و سپس <a title="جبهه ملی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A8%D9%87%D9%87_%D9%85%D9%84%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">جبهه ملی ایران</a> به رهبری <a title="محمد مصدق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D9%85%D8%B5%D8%AF%D9%82">محمد مصدق</a> &#8211; با موفقیت، طبقه متوسط و طبقه کارگر شهری را جذب کردند.<sup id="cite_ref-30" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-30">[۲۹]</a></sup> در طی این دوران، مصدق به عنوان یک ملی‌گرای محبوب، خواستار اصلاح سیاست خارجی نادرست و خاتمه بخشیدن به اعطای امتیازهای عمده به ابرقدرت‌های خارجی شد.<sup id="cite_ref-31" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-31">[۳۰]</a></sup> او به یاری تظاهرات‌های گسترده طبقه متوسط و همچنین اعتصابات بزرگ کارگری در بخش <a title="صنعت نفت ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA_%D9%86%D9%81%D8%AA_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">صنعت نفت ایران</a> به سازماندهی حزب توده، توانست <a class="mw-redirect" title="نهضت ملی شدن صنعت نفت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA_%D9%85%D9%84%DB%8C_%D8%B4%D8%AF%D9%86_%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA_%D9%86%D9%81%D8%AA">نهضت ملی شدن صنعت نفت</a> ایران را به عنوان اهرم فشاری بر حکومت، با موفقیت به پیش ببرد و تحت تأثیر شور و اشتیاق عمومی به نخست‌وزیری رسیده و حتی تسلط و اختیار <a title="محمدرضا پهلوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C">محمدرضا پهلوی</a>، شاه جوان ایران، بر <a title="ارتش شاهنشاهی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4_%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">ارتش شاهنشاهی ایران</a> را به خطر افکند.</p>
<p><a class="mw-redirect" title="ملی شدن صنعت نفت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%84%DB%8C_%D8%B4%D8%AF%D9%86_%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA_%D9%86%D9%81%D8%AA">ملی شدن صنعت نفت</a> برای انحصارات نفتی و <a title="امپراتوری بریتانیا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%85%D9%BE%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7">امپراتوری بریتانیا</a> ضربه‌ای جبران‌ناپذیر بود؛ به ویژه که این جنبش، می‌توانست به نیروی محرکه‌ای برای مردم دیگر کشورهای منطقه به منظور کسب حقوق خویش، تبدیل شود و بدین‌سان منفعت دیگر ابرقدرت وقت، <a class="mw-redirect" title="ایالات متحده" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D9%87">ایالات متحده</a> را نیز به مخاطره افکند. سرانجام بریتانیا توانست موافقت آمریکا را برای به راه‌اندازی یک <a title="عملیات آژاکس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D8%A2%DA%98%D8%A7%DA%A9%D8%B3">کودتای نظامی</a> علیه دولت مصدق به دست آورد. آمریکا به کمک نیروهای هوادار سلطنت در ارتش ایران و با پشتوانه دستگاه مذهبی (علما و روحانیون طراز اول و وعاظ و پیروان آنها) و برخی از زمینداران و سیاستمداران محافظه‌کار، با <a title="کودتای ۲۸ مرداد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%88%D8%AF%D8%AA%D8%A7%DB%8C_%DB%B2%DB%B8_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF">کودتای ۲۸ مرداد</a> دولت وی را سرنگون کرد.<sup id="cite_ref-autogenerated3_27-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated3-27">[۲۶]</a></sup><sup id="cite_ref-32" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-32">[۳۱]</a></sup><sup id="cite_ref-33" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-33">[۳۲]</a></sup> این رویداد تأثیری به سزا و طولانی مدت بر فضای جامعه به جای گذاشت و در عصر گرایش‌های گوناگونی چون <a title="جمهوری‌خواهی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C%E2%80%8C%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%DB%8C">جمهوری‌خواهی</a>، <a title="ملی‌گرایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%84%DB%8C%E2%80%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C">ملی‌گرایی</a>، گرایش به <a title="سوسیالیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">سوسیالیسم</a> و سیاست خارجی بیطرفانه، سلطنت پهلوی و ارتش، در افکار عمومی، به عنوان سرسپرده ابرقدرتهای غربی، <a title="سرمایه‌داری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87%E2%80%8C%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C">سرمایه‌داری</a> و <a class="mw-redirect" title="سیا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%A7">سازمانهای اطلاعاتی آمریکا</a> (سیا) و <a class="mw-redirect" title="سازمان اطلاعات مخفی بریتانیا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA_%D9%85%D8%AE%D9%81%DB%8C_%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7">بریتانیا</a> (اینتلیجنت سرویس) شناسانده شدند. با وقوع کودتا، سازمان‌های سیاسی چون جبهه ملی و حزب توده سرکوب شده و اعضای آن‌ها به حبس‌های کوتاه یا بلند مدت و حتی اعدام محکوم شدند و علاوه بر بریتانیا، ایالات متحده نیز به عنوان دشمن جدید <a title="امپریالیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%85%D9%BE%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">امپریالیستی</a> ایران شناخته شد. از سوی دیگر، سرکوبی نیروهای سکولار و غیر مذهبی، راه را برای پیدایش جنبش‌های جدید اسلامی هموار کرد.<sup id="cite_ref-autogenerated5_28-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated5-28">[۲۷]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.AA.D8.AB.D8.A8.DB.8C.D8.AA_.D9.82.D8.AF.D8.B1.D8.AA.D8.8C_.D9.86.D9.88.D8.B3.D8.A7.D8.B2.DB.8C_.D9.88_.D8.AA.D9.88.D8.B3.D8.B9.D9.87.D9.94_.D8.A7.D9.82.D8.AA.D8.B5.D8.A7.D8.AF.DB.8C"></span><span id="تثبیت_قدرت،_نوسازی_و_توسعهٔ_اقتصادی" class="mw-headline">تثبیت قدرت، نوسازی و توسعهٔ اقتصادی</span></h6>
<p>در دهه نخست پس از کودتای ۲۸ مرداد، محمدرضا شاه آنچه را که پس از برکناری پدرش، رها شده بود، ادامه داد. او با شتاب هر چه بیشتر، سه ستون حافظ حکومت خویش، <i>«<a title="ارتش شاهنشاهی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4_%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">ارتش</a>»</i>، <i>«نظام حمایتی مالی دربار»</i> و <i>«دیوانسالاری»</i> را گسترش داد و به یاری افزایش چشمگیر درآمد نفت، موفق شد تا رؤیای <a title="رضاشاه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%87">رضاشاه</a> در خصوص ایجاد یک ساختار دولتی عظیم را، تحقق بخشد.<sup id="cite_ref-34" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-34">[۳۳]</a></sup> شاه نخست رهبران کودتا را به مقام‌های کلیدی گمارد، کمک‌های مالی از آمریکا دریافت کرد و از همکاری‌های فنی سازمان اطلاعات اسرائیل و آمریکا (<a title="موساد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B3%D8%A7%D8%AF">موساد</a> و <a class="mw-redirect" title="سیا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%A7">سیا</a>) و <a class="mw-redirect" title="اف‌بی‌آی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%81%E2%80%8C%D8%A8%DB%8C%E2%80%8C%D8%A2%DB%8C">اف‌بی‌آی</a> پلیس آمریکا برای تشکیل پلیس مخفی جدیدی در سال ۱۳۳۶، با عنوان <a title="ساواک" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D9%88%D8%A7%DA%A9">ساواک</a> (مخفف <i>سازمان اطلاعات و امنیت کشور</i>)، بهره برد.<sup id="cite_ref-35" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-35">[۳۴]</a></sup><sup id="cite_ref-36" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-36">[۳۵]</a></sup></p>
<p>در باقی سال‌های دهه ۱۳۴۰، شاه همچون فرمانروایی خودکامه و متکی به نفس حکومت کرد و خود را پادشاهی اصلاح‌اندیش و متحد نزدیک آمریکا و غرب نشان داد.<sup id="cite_ref-37" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-37">[۳۶]</a></sup> او با افزودن بر شمار نظامیان، بودجه سالانه ارتش و خرید تسلیحات بسیار، ارتش ایران را در سال ۱۳۵۵ به پنجمین نیروی نظامی بزرگ جهان تبدیل کرد<sup id="cite_ref-38" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-38">[۳۷]</a></sup> سازمان امنیتی خود ساواک را تا آنجا گسترش داد که می‌توانست به خبرچینی از بسیاری از افراد و سانسور <a class="mw-redirect" title="رسانه‌های گروهی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%DA%AF%D8%B1%D9%88%D9%87%DB%8C">رسانه‌های گروهی</a> پرداخته و از هر شیوه‌ای از جمله <a class="mw-redirect" title="شکنجه دولتی در ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%DA%A9%D9%86%D8%AC%D9%87_%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">شکنجه</a> برای از بین بردن مخالفان استفاده کند.<sup id="cite_ref-39" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-39">[۳۸]</a></sup></p>
<p>سال‌های دهه ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ همچنین شاهد توسعه اجتماعی-اقتصادی بود که بیشتر به واسطه درآمدهای روزافزون نفت میسر گشت. هم‌زمان با گسترش بنادر و راه‌ها، سدهای بزرگی در دزفول، کرج و منجیل بنا، و بیش از ۸۰۰ کیلومتر <a title="ریل راه‌آهن" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%DB%8C%D9%84_%D8%B1%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%A2%D9%87%D9%86">ریل راه‌آهن</a> احداث شد که <a title="تهران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86">تهران</a> را به شهرهای اصلی دیگر متصل می‌ساخت. ایران در سال‌های ۱۳۴۲ تا ۱۳۵۵ شاهد «<a title="انقلاب صنعتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA%DB%8C">انقلاب صنعتی</a>» کوچکی بود که در نتیجه آن، سهم <a class="mw-redirect" title="تولید ناخالص ملی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF_%D9%86%D8%A7%D8%AE%D8%A7%D9%84%D8%B5_%D9%85%D9%84%DB%8C">تولید ناخالص ملی</a>، شمار کارخانه‌ها و تولید برخی صنایع مادر، رشد یافت.<sup id="cite_ref-40" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-40">[۳۹]</a></sup> توسعه در بخش <a title="منابع انسانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9_%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C">منابع انسانی</a> نیز افزایش شمار مدارس، درمانگاه‌ها، پرستاران و پزشکان را در پی داشت. رونق اقتصادی دهه ۴۰ به طرز شگفت‌آوری به سود بنیادهای مذهبی هم بود، چراکه در پی این رونق، <a class="mw-redirect" title="بازاریان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86">بازاریان</a> به عنوان متحد قدیمی روحانیت، امکان یافتند تا هزینه نهادهای پرشمار و رو به رشد مذهبی مانند مساجد، موقوفه‌ها، چند حسینیه و شش حوزه علمیه بزرگ را تأمین کنند و در اواسط دهه ۵۰، نهادهای مذهبی تا آن اندازه قدرت داشتند که شاید برای نخستین بار در تاریخ ایران می‌توانستند واعظانی را به‌طور منظم به محلات فقیرنشین شهری و روستاهای دورافتاده بفرستند.<sup id="cite_ref-41" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-41">[۴۰]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.AA.D8.BA.DB.8C.DB.8C.D8.B1_.D8.B3.D8.A7.D8.AE.D8.AA.D8.A7.D8.B1_.D8.A7.D8.AC.D8.AA.D9.85.D8.A7.D8.B9.DB.8C_.D8.A8.D8.A7_.D8.A7.D8.B5.D9.84.D8.A7.D8.AD.D8.A7.D8.AA_.D8.A7.D8.B1.D8.B6.DB.8C_.D9.88_.D8.A7.D9.86.D9.82.D9.84.D8.A7.D8.A8_.D8.B3.D9.81.DB.8C.D8.AF"></span><span id="تغییر_ساختار_اجتماعی_با_اصلاحات_ارضی_و_انقلاب_سفید" class="mw-headline">تغییر ساختار اجتماعی با اصلاحات ارضی و انقلاب سفید</span></h6>
<div class="hatnote navigation-not-searchable relarticle mainarticle" role="note"></div>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mpaminiarsanjani.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fb/Mpaminiarsanjani.jpg/200px-Mpaminiarsanjani.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fb/Mpaminiarsanjani.jpg/300px-Mpaminiarsanjani.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fb/Mpaminiarsanjani.jpg/400px-Mpaminiarsanjani.jpg 2x" alt="" width="200" height="172" data-file-width="1000" data-file-height="860" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p><a class="mw-redirect" title="محمدرضا شاه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D8%B4%D8%A7%D9%87">محمدرضا شاه</a> به همراه <a title="علی امینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">علی امینی</a> نخست‌وزیر و <a title="حسن ارسنجانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C">حسن ارسنجانی</a> وزیر کشاورزی، در حال اعطای سند مالکیت زمین‌ها به کشاورزان، به عنوان آغاز برنامه <a class="mw-redirect" title="اصلاحات ارضی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%A7%D8%AA_%D8%A7%D8%B1%D8%B6%DB%8C">اصلاحات ارضی</a>.</p>
</div>
</div>
</div>
<p>در سال‌های ۱۳۳۹ تا ۱۳۴۲، <a title="اقتصاد ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">اقتصاد ایران</a> که مبتنی بر <a title="کشاورزی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%B2%DB%8C">کشاورزی</a> بود، با بحران شدیدی روبرو شد و ایران را به کمک‌های خارجی محتاج کرد. دولت وقت آمریکا به ریاست <a class="mw-redirect" title="جان اف کندی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%81_%DA%A9%D9%86%D8%AF%DB%8C">جان اف کِندی</a>، پرداخت وام‌های آینده را به اجرای <a class="mw-redirect" title="اصلاحات ارضی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%A7%D8%AA_%D8%A7%D8%B1%D8%B6%DB%8C">اصلاحات ارضی</a> و لیبرالی که آن را بهترین سد محافظ در برابر وقوع <a class="new" title="انقلاب کمونیستی (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DA%A9%D9%85%D9%88%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C&amp;action=edit&amp;redlink=1">انقلاب کمونیستی</a> می‌دانست، مشروط کرد. در نتیجه شاه، <a title="علی امینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">علی امینی</a> را که شخصی مورد اعتماد آمریکا بود، به مقام نخست‌وزیری رساند و وزیر کشاورزی امینی، <a title="حسن ارسنجانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C">حسن ارسنجانی</a>، برنامه اصلاحات ارضی را با هدف از بین بردن اتکای ایران به کشاورزی و ایجاد طبقه کشاورزان مستقل به پیش برد.<sup id="cite_ref-42" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-42">[۴۱]</a></sup><sup id="cite_ref-43" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-43">[۴۲]</a></sup> هر چند اصلاحات ارضی از اقدامات دولت امینی بود، شاه پس از تعدیل آن، اصلاحات را ابتکار خود معرفی کرد و با بوق و کرنای تمام آن را در منشور شش ماده‌ای جنجال‌برانگیز خود موسوم به «<a title="انقلاب سفید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%B3%D9%81%DB%8C%D8%AF">انقلاب سفید</a>» یا «انقلاب شاه و مردم» منظور کرد. پنج ماده دیگر آن شامل، ملی کردن جنگلها، فروش کارخانه‌های دولتی به بخش خصوصی، سهیم شدن کارگران در سود کارخانه‌ها، اعطای <a class="mw-redirect" title="حق رای زنان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D9%82_%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86">حق رای به زنان</a> و ایجاد «<a title="سپاه دانش" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87_%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4">سپاه دانش</a>» می‌شد.<sup id="cite_ref-44" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-44">[۴۳]</a></sup></p>
<p>شاه گمان داشت که با اجرای اصلاحات ارضی، نه‌تنها حمایت آمریکا را به دست خواهد آورد، بلکه با از میان برداشتن <a class="mw-redirect" title="نظام ارباب رعیت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85_%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%A8_%D8%B1%D8%B9%DB%8C%D8%AA">نظام ارباب رعیتی</a>، <a title="دهقان (زمین‌دار)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%87%D9%82%D8%A7%D9%86_(%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D8%AF%D8%A7%D8%B1)">دهقانان</a> را نیز به جمع حامیان خود خواهد افزود.<sup id="cite_ref-45" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-45">[۴۴]</a></sup> هدف رسمی این بود که ایران تا پایان <a class="mw-redirect" title="سده ۲۰ (میلادی)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%AF%D9%87_%DB%B2%DB%B0_(%D9%85%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AF%DB%8C)">قرن بیستم</a> در بین مدرن‌ترین <a class="mw-redirect" title="کشورهای جهان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86">کشورهای جهان</a> قرار داشته باشد.<sup id="cite_ref-46" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-46">[۴۵]</a></sup> در عمل، انقلاب سفید شاه، به نتیجه مطلوب شاه نرسید.<sup id="cite_ref-47" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-47">[۴۶]</a></sup> شاه انقلاب سفید خود را به «بزرگترین نمایش تبلیغاتی که دنیا تاکنون دیده بود» تبدیل کرد.<sup id="cite_ref-48" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-48">[۴۷]</a></sup> انجام این اصلاحات، نظام تولید ثروت <a class="mw-redirect" title="اشراف‌سالاری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B4%D8%B1%D8%A7%D9%81%E2%80%8C%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B1%DB%8C">طبقه اشراف</a> را که از متحدان شاه بودند، دگرگون کرد. از سوی دیگر انقلاب سفید، شکاف میان مذهبی‌ها با شاه را گسترده کرد.<sup id="cite_ref-49" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-49">[۴۸]</a></sup> در فاصله کمتر از یک دهه پس از کودتا، روابط شاه و روحانیون، مسالمت‌آمیز بود، ولی اتخاذ این طرح‌ها و همچنین به رسمیت شناختن دولت <a title="اسرائیل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84">اسرائیل</a> توسط حکومت وقت، به این دوره کوتاه از روابط حسنه شاه و علما، پایان داد.<sup id="cite_ref-50" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-50">[۴۹]</a></sup> از میان اصل‌های انقلاب سفید، اصلی که بیش از بقیه موجب تحریک و موضع‌گیری مخالفان <a title="دین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%DB%8C%D9%86">مذهبی</a> شد، اصل <a title="حق رأی زنان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D9%82_%D8%B1%D8%A3%DB%8C_%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86">حق رأی زنان</a> بود.<sup id="cite_ref-51" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-51">[۵۰]</a></sup> در یک گزارش <a class="mw-redirect" title="سیا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%A7">سازمان سیا</a> آمده‌است که هر روز ایرانیان بیشتر و بیشتری اصلاحات موجود در این برنامه را رد می‌کنند.<sup id="cite_ref-52" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-52">[۵۱]</a></sup></p>
<p>مخالفان اصلی برنامه‌های اصلاحی شاه دو گروه قدرتمند بودند: <a title="جبهه ملی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A8%D9%87%D9%87_%D9%85%D9%84%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">جبهه ملی</a> از سویی و طبقه مذهبی و متحدانشان در بازار از سوی دیگر. جبهه ملی طی اعلامیه‌ای انقلاب سفید را «بازگشت به استبداد» دانست. علما نیز مخالف افزایش قدرت شاه، اصلاحات اراضی و اعطای حقوق مدنی به زنان بودند.<sup id="cite_ref-53" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-53">[۵۲]</a></sup> <a title="سید حسین طباطبایی بروجردی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86_%D8%B7%D8%A8%D8%A7%D8%B7%D8%A8%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%AC%D8%B1%D8%AF%DB%8C">حسین بروجردی</a>، مرجع تقلید بانفوذ شیعه، فتوایی مبنی بر حرام بودن تصرف اراضی صادر کرد.<sup id="cite_ref-54" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-54">[۵۳]</a></sup> ولی در میان معترضان، چهره مخالف جدیدی به نام <a class="mw-redirect" title="روح‌الله موسوی خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%88%DB%8C_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">روح‌الله موسوی خمینی</a> خود را در اذهان مطرح ساخت. این روحانی مجتهد که در <a class="mw-redirect" title="مدرسه فیضیه قم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D9%87_%D9%81%DB%8C%D8%B6%DB%8C%D9%87_%D9%82%D9%85">مدرسه معروف فیضیه</a> <a title="قم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D9%85">قم</a> به تدریس <a title="فلسفه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%87">فلسفه</a> و <a title="فقه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%82%D9%87">فقه</a> می‌پرداخت، سخنرانی‌های انتقادی خود را از سال ۱۳۴۱ آغاز کرده بود و در آن هنگام بیش از شصت سال داشت. خمینی ضمن دوری جستن از طرح موضوعاتی همچون اصلاحات ارضی و حق رأی زنان که موضوع اصلی مورد مخالفت دیگر روحانیون بود، به مسائلی می‌پرداخت که بیشتر، توده مردم را خشمگین می‌ساخت و مرکز ثقل مخالفتش با شاه بر سر نفوذ آمریکا در ایران بود. اعتراضات مردم علیه طرح‌های شاه در خرداد ۱۳۴۲، در شهرهای بزرگ ایران به وقوع پیوست که با دستور شاه و توسط ارتش، با سرکوبی خونین پایان یافت. پس از این واقعه که <a class="mw-redirect" title="قیام ۱۵ خرداد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%85_%DB%B1%DB%B5_%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF">قیام ۱۵ خرداد</a> نام گرفت، رهبران جبههٔ ملی دستگیر و خمینی به ترکیه تبعید شد و پس از چندی از آنجا به عراق رفت.<sup id="cite_ref-55" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-55">[۵۴]</a></sup><sup id="cite_ref-56" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-56">[۵۵]</a></sup><sup id="cite_ref-57" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-57">[۵۶]</a></sup><sup id="cite_ref-58" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-58">[۵۷]</a></sup></p>
<p>اصلاحات ارضی و انقلاب سفید منجر به تنش‌های جدید در ساختار اجتماعی انجامید که مورد انتظار شاه نبود. اصلاحات ارضی به جای آنکه رعایای رهاشده را متحد حکومت کند، تعداد زیادی از کشاورزان مستقل و کارگران را پدید آورد که هیچ احساس وفاداری به شاه نداشتند. چنان‌که آبراهامیان می‌گوید: «انقلاب سفید برای پیشدستی در برابر انقلاب سرخ طراحی شده بود. به جای آن، راه را برای <a class="mw-redirect" title="انقلاب اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">انقلاب اسلامی</a> هموار کرد.»<sup id="cite_ref-59" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-59">[۵۸]</a></sup> هرچند انقلاب سفید در پیشرفت اقتصادی و فناورانه ایران نقش آفرینی کرد، شکست برخی از برنامه‌های اصلاحات ارضی و فقدان نسبی اصلاحات دموکراتیک از عواملی بود که در افول شاه و وقوع انقلاب در سال ۱۳۵۷ مؤثر بود.<sup id="cite_ref-60" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-60">[۵۹]</a></sup></p>
<h5><span id=".D8.B9.D9.88.D8.A7.D9.85.D9.84_.D8.AA.D9.86.D8.B4_.D9.88_.D9.86.D8.A7.D8.B1.D8.B6.D8.A7.DB.8C.D8.AA.DB.8C"></span><span id="عوامل_تنش_و_نارضایتی" class="mw-headline">عوامل تنش و نارضایتی</span></h5>
<h6><span id=".D9.81.D8.B3.D8.A7.D8.AF_.D9.85.D8.A7.D9.84.DB.8C"></span><span id="فساد_مالی" class="mw-headline">فساد مالی</span></h6>
<div class="hatnote navigation-not-searchable relarticle mainarticle" role="note"></div>
<p>یکی از پایه‌های اصلی نارضایتی‌های مردم در انقلاب ۵۷، فساد مالی در میان قدرتمندان در دوران پهلوی بود.<sup id="cite_ref-61" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-61">[۶۰]</a></sup> به گونه‌ای که در سال ۱۳۵۷ فساد مالی به یکی از مسایل سیاسی عمده ایران بدل شده و بخش اعظم انتقاد از شاه به قالب انتقاد از فعالیت‌های غیرقانونی اطرافیان نزدیک و حتی اعضای خانواده اش درآمده بود.<sup id="cite_ref-62" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-62">[۶۱]</a></sup> <a title="عباس میلانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D9%85%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%86%DB%8C">عباس میلانی</a> معتقد است یکی از پایه‌های اصلی نارضایتی‌های مردم در انقلاب ۵۷، فساد مالی در میان قدرتمندان بود. او روایت می‌کند که <a class="mw-redirect" title="هویدا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AF%D8%A7">هویدا</a> پس از تلاش فراوان، بالاخره شاه را متقاعد کرد که فعالیت اقتصادی خاندان سلطنتی را محدود کند.<sup id="cite_ref-63" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-63">[۶۲]</a></sup></p>
<p>ناکارآمدی ساختار اقتصادی کشور یکی از عوامل عمده فساد در دربار بود. مجریان طرح‌های دولتی برای حل مشکلات خود دست به پرداخت <a class="mw-redirect" title="رشوه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D8%B4%D9%88%D9%87">رشوه</a> می‌زدند و این بیماری چنان رشد کرد و در مدت کوتاهی «فساد چنان بالا گرفت که بسیاری از مقامات بالای دولتی و بدتر از همه اعضای خانواده سلطنتی را هم آلوده ساخت.»<sup id="cite_ref-64" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-64">[۶۳]</a></sup> شرکت‌های بزرگ برای واردات، صادرات و نیز تعامل با دولت نیاز به مجوز داشتند. مجوزهای دولتی فقط به تعداد معدودی از شرکت‌ها داده می‌شدند به این بهانه که تولید کارخانجات بیش از اندازه نشود. برای گرفتن و نگاه داشتن یک مجوز نیاز بود که سران شرکت با افراد با نفوذ در تهران رابطه برقرار کنند. در زمینه مجوزها و دیگر مسائل روایت‌های معتبری در مورد مقامات بالا همچون شاهدخت اشرف و پسرش شهرام وجود دارد. مثلاً اینکه این افراد با نفوذ ۱۰ درصد یا بیشتر از یک شرکت جدید التأسیس را به‌طور مجانی می‌گرفتند تا مجوز آن را تضمین کنند. این‌گونه اقدامات و دیگر انواع فساد به شدت قیمت فروش محصولات داخلی را افزایش می‌داد و در نتیجه بازار آن‌ها را در داخل و خارج محدود می‌کرد.<sup id="cite_ref-65" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-65">[۶۴]</a></sup></p>
<p>طبق یک ارزیابی داخلی سفارت انگلیس در ۷ اوت ۱۹۵۸، دست شاه، خانواده و دوستان او تنها از شاخه‌های اندکی از فعالیت‌های اقتصادی کوتاه مانده بود.<sup id="cite_ref-66" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-66">[۶۵]</a></sup> سیا در گزارشی دربارهٔ فساد <a class="mw-redirect" title="خاندان پهلوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C">خاندان پهلوی</a> می‌نویسد: «اخیراً رئیس یکی از بزرگترین بانک‌های ایران به یکی از مقامات سفارت گفته که چندی پیش، توجه شاه را به یکی از معاملات اشرف جلب کرده بود. گفته بود اگر جزئیات این معامله علنی شود، بازتاب منفی خواهد داشت. شاه به این گزارش توجهی نکرد. رئیس بانک می‌گفت اگر کسی دیگر جز اشرف این کار را کرده بود، ده سال حبس می‌کشید».<sup id="cite_ref-67" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-67">[۶۶]</a></sup> به گفته یک اقتصاددان معتبر غربی، در چند سال آخر سلطنت مقدار بسیار زیادی پول -احتمالاً به اندازه ۲ میلیارد دلار- مستقیماً از درآمدهای نفتی به حساب‌های مخفی خارج از کشور <a class="mw-redirect" title="خاندان سلطنتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86_%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA%DB%8C">خاندان سلطنتی</a> واریز شد. منابع غربی ثروت خانواده پهلوی در ایران و خارج را بین ۵ تا ۲۰ میلیارد دلار برآورد می‌کردند.<sup id="cite_ref-68" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-68">[۶۷]</a></sup></p>
<p>از یک سو، <a title="اسدالله علم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B9%D9%84%D9%85">اسدالله علم</a>، به گزارش دوستان و برآمدگانش، در بسیاری از معاملات مشکوک شرکت داشت. از سویی دیگر، امیرهوشنگ دولو بود که «سلطان خاویار» نام داشت. اما از همه غریب تر و مرموزتر، دکتر <a class="mw-redirect" title="کریم ایادی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85_%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DB%8C">کریم ایادی</a> بود که در گزارش‌های <a class="mw-redirect" title="سفارت آمریکا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%AA_%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7">سفارت آمریکا</a>، به عنوان «طبیب ویژه شاه» نام گرفته و در عین حال آمده که او در شرکت‌های متعدد از قبیل <a title="شرکت نفت پارس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%B1%DA%A9%D8%AA_%D9%86%D9%81%D8%AA_%D9%BE%D8%A7%D8%B1%D8%B3">شرکت نفت پارس</a> سهام دارد. معمولاً بین ۱۵ تا ۴۰ درصد سهام این شرکت از آن اوست. او در این‌گونه موارد از اسامی مختلفی استفاده می‌کند. گاه خود را عبدالکریم، کریم و برخی اوقات ایادی می‌خواند. تیمسار ایادی در عین حال از حق انحصاری بهره‌برداری از میگوی <a title="خلیج فارس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC_%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3">خلیج فارس</a> برخوردار است.» در گزارش دیگری، سازمان سیا ایادی را کانال اصلی فعالیت‌های اقتصادی شاه می‌داند و می‌افزاید که «زمان حتی شایع بود که سهام شاه در شرکت ماهی‌گیری جنوب هم به اسم ایادی ثبت شده بود.»<sup id="cite_ref-69" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-69">[۶۸]</a></sup></p>
<p>هنگامی که شاه تصمیم گرفت، برای تشکیل دولت «وحدت ملی»، از <a class="mw-redirect" title="شریف امامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D9%81_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%DB%8C">شریف امامی</a> استفاده کند، شایع بود که شریف امامی به فساد مالی متهم است. <a title="شاپور بختیار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B1_%D8%A8%D8%AE%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B1">شاپور بختیار</a> در دیداری با یکی از اعضای سفارت آمریکا، هشدار داده بود که دولت شریف امامی خود عمیقاً آغشته به همان فسادی است که ظاهراً با آن مبارزه می‌کند. بختیار در مورد فساد مالی خود شریف‌امامی اطلاعات دست اولی داشت». همه می‌دانستند که نخست‌وزیر کابینه «وحدت ملی» به «آقای پنج درصد» شهرت دارد. می‌گفتند <a class="mw-redirect" title="وجه تسمیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D8%AC%D9%87_%D8%AA%D8%B3%D9%85%DB%8C%D9%87">وجه تسمیه</a> لقبش هم این بود که از بیش و کم تمامی قراردادهای دولتی، پنج درصد حق حساب می‌گرفت.<sup id="cite_ref-70" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-70">[۶۹]</a></sup></p>
<p><a title="اردشیر زاهدی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DB%8C%D8%B1_%D8%B2%D8%A7%D9%87%D8%AF%DB%8C">اردشیر زاهدی</a> مدعی است که هویدا ۳۵۰ هزار دلار برای مخارج شخصی شاهدخت اشرف به او پرداخته‌است. زاهدی می‌گفت اشرف می‌خواست یکی از معشوقان خود را به جلسات <a class="mw-redirect" title="سازمان ملل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D9%84%D9%84">سازمان ملل</a> ببرد. به گفته زاهدی، این معشوق گفته بود برای چنین سفری سیصد هزار دلار می‌طلبد. به رغم مخالفت شدید زاهدی با پرداخت این مبلغ، <a title="هیئت دولت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%DB%8C%D8%A6%D8%AA_%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA">هیئت دولت</a>، با پرداخت آن موافقت کرد.<sup id="cite_ref-71" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-71">[۷۰]</a></sup><sup id="cite_ref-72" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-72">[۷۱]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.AE.D9.88.D8.AF.DA.A9.D8.A7.D9.85.DA.AF.DB.8C_.D9.88_.D8.AA.D8.B2.D9.84.D8.B2.D9.84_.D8.AF.D8.B1_.D9.85.D8.AD.D9.85.D8.AF.D8.B1.D8.B6.D8.A7_.D8.B4.D8.A7.D9.87"></span><span id="خودکامگی_و_تزلزل_در_محمدرضا_شاه" class="mw-headline">خودکامگی و تزلزل در محمدرضا شاه</span></h6>
<p>یک ارزیابی اطلاعاتی سازمان سیا در ۸ اکتبر ۱۹۷۱ در مورد ایران، در ابتدا به تمجید اخلاقِ کاری شاه و موفقیت‌های او در بهبود معیشت مردم می‌پردازد و می‌نویسد «بیشتر مردم به قدری سرگرم موفقیت در حوزه‌های دیگر هستند که فرصتی برای نق زدن در مورد سیاست ندارند.» این گزارش شاه را فردی «ایزوله» می‌خواند که در محیط رسمی دربار و در وضعیت «نبود تاسف‌آور ارتباط از پایین به بالا به سوی او» به‌سر می‌برد. هیچ‌یک از مقامات ایران جرأت نمی‌کنند اشتباه بودن کاری از شاه را به او گوشزد کنند.<sup id="cite_ref-73" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-73">[۷۲]</a></sup></p>
<p>شاه <a title="دموکراسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%85%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C">مردم‌سالاری</a> را برای ایران تجویز نمی‌کرد و آن را یک مانع در برابر توسعه می‌دانست. او اعتقاد داشت که یک حکومت <a class="mw-redirect" title="استبداد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D8%AF">استبدادی</a> مانند حکومت پدرش برای کشور مفیدتر است.<sup id="cite_ref-74" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-74">[۷۳]</a></sup> شاه حداقل در ۱۶ سال پایانی پادشاهی‌اش، تصمیم‌گیرنده نهایی برای تمام تصمیمات کلیدی کشور بود.<sup id="cite_ref-75" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-75">[۷۴]</a></sup></p>
<p>افزون بر این، زوال سیاستمداران واقع گرا تر و با تجربه‌تر نظیر <a title="اسدالله علم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B9%D9%84%D9%85">اسدالله علم</a>، <a title="منوچهر اقبال" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%86%D9%88%DA%86%D9%87%D8%B1_%D8%A7%D9%82%D8%A8%D8%A7%D9%84">منوچهر اقبال</a>، <a class="mw-redirect" title="محمد ساعد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%B3%D8%A7%D8%B9%D8%AF">محمد ساعد</a> و <a title="ابراهیم حکیمی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85_%D8%AD%DA%A9%DB%8C%D9%85%DB%8C">ابراهیم حکیمی</a> باعث شد تا حلقه مشاوران شاه به گروه کوچکی از بله قربان گوی‌های جوان تبدیل شود که برای به عرض رساندن مطالب مورد علاقه شاه با یکدیگر رقابت می‌کردند. چنین مشاوران درباری ناآگاهانه به شاه کمک می‌کردند تا تاج شاهی را بیشتر و بیشتر بروی دیدگان خود بکشد و کم‌کم به گرداب انقلاب نزدیکتر شود.<sup id="cite_ref-76" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-76">[۷۵]</a></sup></p>
<h5><span id=".D8.B1.D9.88.DB.8C.DA.A9.D8.B1.D8.AF.D9.87.D8.A7.DB.8C_.D9.81.D8.B1.D9.87.D9.86.DA.AF.DB.8C"></span><span id="رویکردهای_فرهنگی" class="mw-headline">رویکردهای فرهنگی</span></h5>
<h6><span id=".D8.BA.D8.B1.D8.A8.E2.80.8C.DA.AF.D8.B1.D8.A7.DB.8C.DB.8C_.D9.88_.D8.A8.D8.A7.D8.B3.D8.AA.D8.A7.D9.86_.DA.AF.D8.B1.D8.A7.DB.8C.DB.8C_.D8.AD.DA.A9.D9.88.D9.85.D8.AA_.D9.BE.D9.87.D9.84.D9.88.DB.8C"></span><span id="غرب‌گرایی_و_باستان_گرایی_حکومت_پهلوی" class="mw-headline">غرب‌گرایی و باستان گرایی حکومت پهلوی</span></h6>
<div class="hatnote navigation-not-searchable boilerplate seealso" role="note"></div>
<p><a title="باستان‌گرایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C">باستان‌گرایی</a> که از اواخر دوران <a class="mw-redirect" title="قاجار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1">قاجار</a> در عرصهٔ فرهنگی، اجتماع و سیاست جامعهٔ ایرانی پدیدار گشت، در پی آن بود که با بازآفرینی و تجدید حیات سنت‌ها و عقاید کهن و باستانی، نظم جدیدی را در تفکر اجتماعی، فرهنگی و سیاسی بازتولید نماید و یک <a title="ایدئولوژی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%AF%D8%A6%D9%88%D9%84%D9%88%DA%98%DB%8C">ایدئولوژی</a> جدید بسازد. این ایدئولوژی در پی کم‌رنگ کردن و کنار زدن فرهنگ و مذهب شیعه و تفکیک دو دوره از <a title="تاریخ ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">تاریخ ایران</a>، یعنی <a title="تاریخ باستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE_%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">تاریخ باستان</a> و <a class="mw-redirect" title="تاریخ ایران بعد از اسلام" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A8%D8%B9%D8%AF_%D8%A7%D8%B2_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85">تاریخ دورهٔ اسلامی</a> بود.<sup id="cite_ref-77" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-77">[۷۶]</a></sup></p>
<p>در زمان <a title="پادشاهی رضاشاه پهلوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%A7%D8%AF%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C_%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C">پادشاهی رضاشاه پهلوی</a>، همراه با اندیشه باستان گرایی ایرانی، اندیشه <a class="new" title="آریاگرایی (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A2%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C&amp;action=edit&amp;redlink=1">آریاگرایی</a> و تأکید بر نژاد آریایی در ایران گسترش یافت.<sup id="cite_ref-78" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-78">[۷۷]</a></sup><sup id="cite_ref-79" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-79">[۷۸]</a></sup> به نظر آبراهامیان تأکید شدید <a title="رضاشاه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%87">رضاشاه</a> بر هویت ایرانی بود؛ و این امر برای مردمی که مذهب هزار و چهارصد سال در زندگی آن‌ها رخنه کرده بود بسیار دشوار بود. با دستور وی عزاداری‌ها ممنوع علام شد و روحانیون <a class="new" title="خلع لباس (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%AE%D9%84%D8%B9_%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B3&amp;action=edit&amp;redlink=1">خلع لباس</a> شدند. در این دوره <a title="ملی‌گرایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%84%DB%8C%E2%80%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C">ملی‌گرایی</a> رواج بسیار پیدا کرده بود، شاه خود به <a title="تخت جمشید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%AE%D8%AA_%D8%AC%D9%85%D8%B4%DB%8C%D8%AF">تخت جمشید</a> می‌رفت برای <a title="فردوسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%B3%DB%8C">فردوسی</a> آرامگاه ساخت و برای <a title="هزاره فردوسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D9%87_%D9%81%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%B3%DB%8C">هزاره فردوسی</a> شاعران و اندیشمندان زیادی به <a title="ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">ایران</a> آورده شدند.<sup id="cite_ref-80" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-80">[۷۹]</a></sup> رضاشاه <a class="mw-redirect" title="کشف حجاب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B4%D9%81_%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8">کشف حجاب</a> را با زور و اجبار انجام داد و به‌طور ناگهانی حق انتخاب را از زنان گرفت و هیچ روند جامعه پسندی برای این کار طی نشد. بخشی از زنان که مسن‌تر و سنتی بودند و احساس برهنگی می‌کردند، عملاً در خانه محبوس شدند.<sup id="cite_ref-sanasarian_81-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-sanasarian-81">[۸۰]</a></sup> <a class="mw-redirect" title="کشف حجاب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B4%D9%81_%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8">کشف حجاب</a> و کشیدن چادر از سر زنان توسط مأموران شهربانی که در نتیجه صدها هزار زن که راضی به کشف حجاب نبودند، تا پس از تبعید وی در خانه ماندند. وی کشف حجاب را حتی به قیمت مرگ زنان نیز ادامه داد.<sup id="cite_ref-82" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-82">[۸۱]</a></sup></p>
<p>به نوشته <a title="استفانی کرونین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%86%DB%8C_%DA%A9%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C%D9%86">استفانی کرونین</a>، رضا شاه تحول در نظام قضایی ایران را آغاز کرد. در دورهٔ <a title="دودمان پهلوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%88%D8%AF%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C">پهلوی</a>، <a class="mw-redirect" title="علی اکبر داور" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%A7%DA%A9%D8%A8%D8%B1_%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%B1">علی اکبر داور</a> به عنوان اولین رئیس <a class="mw-disambig" title="عدلیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%AF%D9%84%DB%8C%D9%87">دستگاه قضایی کشور</a> برگزیده شد. او در این راه تحول شگرفی ایجاد نمود و بسیاری را به خارج فرستاد و پس از کسب دانش قضاوت به آن‌ها منصب داد. در این دوره قوانین قضایی کشور برای اولین بار بر اساس قوانین مدرن برپا شد و دست روحانیون از این سمت کوتاه شد و همچنین در بخش آموزش تمامی کتب درسی از ریشه و بن تغییر کرد.<sup id="cite_ref-83" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-83">[۸۲]</a></sup></p>
<p>در ابتدای <a class="mw-redirect" title="دهه ۱۳۵۰" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%87%D9%87_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B0">دهه پنجاه خورشیدی</a>، میلیون‌ها <a title="دلار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%84%D8%A7%D8%B1">دلار</a> برای برگزاری <a title="جشن‌های ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%B4%D9%86%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%DB%B2%DB%B5%DB%B0%DB%B0_%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87_%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">جشن‌های ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی ایران</a> در <a title="تخت جمشید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%AE%D8%AA_%D8%AC%D9%85%D8%B4%DB%8C%D8%AF">تخت جمشید</a> هزینه شد و بزرگترین اجتماع سران کشورهای جهان در آن‌جا برگزار شد.<sup id="cite_ref-84" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-84">[۸۳]</a></sup> در سال ۱۳۵۴، شاه مبدأ تاریخ را به ۵۵۹ <a class="mw-redirect" title="قبل از میلاد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%A8%D9%84_%D8%A7%D8%B2_%D9%85%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AF">قبل از میلاد</a> تغییر داد و <a title="گاه‌شماری شاهنشاهی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C">گاه‌شماری شاهنشاهی</a> را، تاریخ رسمی کشور اعلام کرد. دو سال بعد و در جریان انقلاب، دوباره <a title="گاه‌شماری هجری خورشیدی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D9%87%D8%AC%D8%B1%DB%8C_%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%B4%DB%8C%D8%AF%DB%8C">گاه‌شماری هجری خورشیدی</a>، گاهشماری رسمی کشور اعلام شد.<sup id="cite_ref-85" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-85">[۸۴]</a></sup> برخی تحلیل‌گران، جایگزینی <a class="mw-redirect" title="تقویم هجری شمسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%85_%D9%87%D8%AC%D8%B1%DB%8C_%D8%B4%D9%85%D8%B3%DB%8C">تقویم هجری شمسی</a> با <a title="گاه‌شماری شاهنشاهی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C">گاه‌شماری شاهنشاهی</a> را از اشتباهات بزرگ حکومت پهلوی می‌دانند. <a title="یرواند آبراهامیان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%AF_%D8%A2%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86">یرواند آبراهامیان</a>، نویسندهٔ کتاب «ایران بین دو انقلاب» معتقد است که «در دوران معاصر کمتر رژیمی در عالم یافت شده که چنان بی‌پروا تقویم مذهبی کشورش را مخدوش کند». <a title="سید محمدرضا گلپایگانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%DA%AF%D9%84%D9%BE%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C">سید محمدرضا گلپایگانی</a> از مراجع تقلید در روز سه شنبه ۲۶ اسفند ۱۳۵۴ (فردای اعلام این خبر) طی تلگرافی به رؤسای مجلس‌ها و دولت، به تاریخ شاهنشاهی ایراد گرفت.<sup id="cite_ref-86" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-86">[۸۵]</a></sup><br />
<a class="mw-redirect" title="روح‌الله خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">روح‌الله خمینی</a> نیز شش ماه بعد از این تغییر، در پیام <a title="عید فطر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%DB%8C%D8%AF_%D9%81%D8%B7%D8%B1">عید فطر</a> ۱۳۵۵ به‌کارگیری تاریخ شاهنشاهی را <a title="حرام" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85">حرام</a> اعلام کرد و گفت: «کارشناسانی… برای تضعیف اسلام و محو اسم آن نغمه شوم تغییر مبدأ تاریخ را ساز کردند؛ این تغییر، هتک اسلام و مقدمه محو اسلام است، خدای نخواسته، استعمال آن بر عموم، حرام و پشتیبانی از ستمکار و ظالم، مخالف با اسلام عدالتخواه است…».<sup id="cite_ref-irdc.org_87-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-irdc.org-87">[۸۶]</a></sup></p>
<p>سیاست <a title="غرب‌گرایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%BA%D8%B1%D8%A8%E2%80%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C">غرب‌گرایی</a> محمدرضاشاه و مرتبط بودن با یک قدرت غربی (<a title="ایالات متحده آمریکا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D9%87_%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7">ایالات متحده آمریکا</a>) با هویت مسلمان شیعی ایران تعارض داشت.<sup id="cite_ref-88" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-88">[۸۷]</a></sup> <a title="سید حسین نصر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86_%D9%86%D8%B5%D8%B1">سید حسین نصر</a> تقابل فرهنگی میان فرنگی‌مآبی و تجددگرایی طبقات بالای جامعه با دیگر قشرها را از علل انقلاب می‌داند.<sup id="cite_ref-89" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-89">[۸۸]</a></sup></p>
<p>این باور که وی توسط <a class="mw-redirect" title="متفقین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AA%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%86">متفقین</a> به حکومت گماشته شده‌است و از سازمان <a class="mw-redirect" title="سیا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%A7">سیا</a> در ۱۹۵۳ برای بازگرداندنش به قدرت، یاری گرفته‌است، همگی باعث شد ایرانیان ملی‌گرا، چه مذهبی و چه سکولار،<sup id="cite_ref-Khomeini_90-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-Khomeini-90">[۸۹]</a></sup> او را مهرهٔ غرب در نظر بگیرند.<sup id="cite_ref-Brumberg,_2001_91-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-Brumberg,_2001-91">[۹۰]</a></sup><sup id="cite_ref-Shirley_1997_207_92-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-Shirley_1997_207-92">[۹۱]</a></sup> به نوشته <a title="عباس میلانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D9%85%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%86%DB%8C">عباس میلانی</a>، مخالفان شاه از هر فرصتی برای خوار و خفیف نشان دادن شاه نهایت استفاده را می‌کردند و حاضر به پذیرش هیچ پیشرفتی توسط شاه نبودند. برای مثال، نقش شاه در <a title="اوپک" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%88%D9%BE%DA%A9">اوپک</a> را سند دیگری بر «نوکری» <a title="امپریالیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%85%D9%BE%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">امپریالیسم</a> آمریکا توسط شاه عنوان می‌کردند. آنان این تئوری را پیشنهاد می‌کردند که قیمت بالای نفت، باری بر روی <a title="ژاپن" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%98%D8%A7%D9%BE%D9%86">ژاپن</a> و <a title="اروپا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7">اروپا</a> و به سود آمریکا است.<sup id="cite_ref-93" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-93">[۹۲]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.A7.D9.86.D8.AF.DB.8C.D8.B4.D9.87_.D8.BA.D8.B1.D8.A8.D8.B2.D8.AF.DA.AF.DB.8C_.D9.88_.D9.87.D9.88.DB.8C.D8.AA_.DA.AF.D8.B1.D8.A7.DB.8C.DB.8C"></span><span id="اندیشه_غربزدگی_و_هویت_گرایی" class="mw-headline">اندیشه غربزدگی و هویت گرایی</span></h6>
<div class="hatnote navigation-not-searchable relarticle mainarticle" role="note"></div>
<p>از نخستین افرادی که طرحی از غرب ستیزی و هویت گرایی نوین ارائه داد <a title="سید فخرالدین شادمان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D9%81%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D8%B4%D8%A7%D8%AF%D9%85%D8%A7%D9%86">سید فخرالدین شادمان</a> بود. وی در کتاب <a class="new" title="تسخیر تمدن فرنگی (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%AA%D8%B3%D8%AE%DB%8C%D8%B1_%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86_%D9%81%D8%B1%D9%86%DA%AF%DB%8C&amp;action=edit&amp;redlink=1">تسخیر تمدن فرنگی</a> به نقد انواع رویکردهای ایرانیان در قبال غرب پرداخت و مروجان فرهنگ غربی را تحت عنوان «فکلی» پدیدارشناسی کرد.<sup id="cite_ref-94" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-94">[۹۳]</a></sup> <a title="مهرزاد بروجردی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D8%AF_%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%AC%D8%B1%D8%AF%DB%8C">مهرزاد بروجردی</a> جلال آل احمد، <a title="داریوش شایگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B4_%D8%B4%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%86">داریوش شایگان</a> و <a class="mw-redirect" title="رضا داوری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%B1%DB%8C">رضا داوری</a> را پیشگامان گفتمان غربزدگی می‌داند. این افراد اندیشه‌های فلسفی در باب غرب زدگی را تفصیل و توضیح داده‌اند، دیدگاه‌های مختلف و گوناگون در این باره را گسترش داده‌اند و پاسخ غالب اندیشمندان ایران در دهه‌های هفتاد و هشتاد و نود میلادی در مواجهه با غرب را نشان داده‌اند.<sup id="cite_ref-95" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-95">[۹۴]</a></sup></p>
<p>مفهوم غربزدگی را که <a class="mw-redirect" title="احمد فردید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D9%81%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D8%AF">احمد فردید</a> ابداع کرده بود، <a title="جلال آل احمد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84_%D8%A2%D9%84_%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF">جلال آل احمد</a> در کتاب <a title="غرب‌زدگی (کتاب)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%BA%D8%B1%D8%A8%E2%80%8C%D8%B2%D8%AF%DA%AF%DB%8C_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8)">غرب زدگی</a> در سال ۱۳۴۱ و ۱۳۴۲ به کار بست و این کتاب در میان دوستانش و <a title="مارکسیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D9%85">مارکسیست‌ها</a> و <a title="چپ (گرایش سیاسی)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%86%D9%BE_(%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B4_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C)">چپ‌ها</a> دست به دست شد. این مفهوم ناظر به فقدان هویت ایرانی و <a class="mw-redirect" title="غربگرایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C">غربگرایی</a> در میان <a class="mw-redirect" title="روشنفکران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%B4%D9%86%D9%81%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%86">روشنفکران</a> بود. <a title="حمید دباشی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D9%85%DB%8C%D8%AF_%D8%AF%D8%A8%D8%A7%D8%B4%DB%8C">حمید دباشی</a> معتقد است که در خلق گستردهٔ واکنش‌های مثبت و منفی، و نیز در ایجاد ادبیاتی در مورد نقد اجتماعی ایران پیش از انقلاب، هیچ واژه‌ای همچون غرب زدگی برای درک این اوضاع و شرایط نمی‌تواند به ما کمک کند. دباشی اضافه می‌کند که غرب زدگی نزد آل احمد همچون کارت ثبتی است که جوانان انقلابی را می‌توان با آن بازشناخت. <a title="احسان یارشاطر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%86_%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D8%B7%D8%B1">احسان یارشاطر</a> در این باره می‌گوید که هیچ <a title="گفتمان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D9%81%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%86">گفتمان</a> دیگری در تاریخ جدید ایران چنین رواج چشمگیری نداشته‌است و هیچ گفتمان دیگری نیز همچنین موفقیتی نداشته‌است. این گفتمان حتی به عنوان یکی از اجزای اساسی نقد آیت‌الله خمینی بر رژیم پهلوی دانسته می‌شود.<sup id="cite_ref-96" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-96">[۹۵]</a></sup> <a title="صادق زیباکلام" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82_%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85">صادق زیباکلام</a> می‌گوید غرب ستیزی آل احمد را در طول تاریخ کشور جاودانه کرده‌است. کتاب <a title="در خدمت و خیانت روشنفکران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%B1_%D8%AE%D8%AF%D9%85%D8%AA_%D9%88_%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%86%D8%AA_%D8%B1%D9%88%D8%B4%D9%86%D9%81%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%86">در خدمت و خیانت روشنفکران</a> جلال ادعانامه‌ای علیه غرب و علیه جریان روشنفکری است زیرا روشنفکران متمایل به غرب هستند و غرب ستیز نیستند.<sup id="cite_ref-97" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-97">[۹۶]</a></sup></p>
<p>علاوه بر جلال آل احمد، <a title="داریوش شایگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B4_%D8%B4%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%86">داریوش شایگان</a> نیز متأثر از احمد فردید با نگارش کتاب <a title="آسیا در برابر غرب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A7_%D8%AF%D8%B1_%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1_%D8%BA%D8%B1%D8%A8">آسیا در برابر غرب</a> در طرح گفتار غربزدگی نقش آفرینی کرد. به گفته وی <a class="mw-redirect" title="نیهیلیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%DB%8C%D9%87%DB%8C%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">نیهیلیسم</a>، تقدیر تمدن غربی است و تمدن‌های آسیایی نیز اسیر تقدیر غربزدگی شده‌اند و از وضع خود آگاهی ندارند و در نتیجه دچار «توهم مضاعف» هستند. آن‌ها از یک سو در پی مهار تفکر تکنیکی غرب و از سوی دیگر حفظ هویت فرهنگی خود هستند. شایگان راه حل «هویت مشترک آسیایی» را در برابر تفکر غربی ارائه می‌دهد.<sup id="cite_ref-98" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-98">[۹۷]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.B4.D9.88.DA.A9_.D9.86.D9.81.D8.AA.DB.8C_.D9.88_.D8.AA.D9.86.D8.B4.E2.80.8C.D9.87.D8.A7.DB.8C_.D8.A7.D9.82.D8.AA.D8.B5.D8.A7.D8.AF.DB.8C"></span><span id="شوک_نفتی_و_تنش‌های_اقتصادی" class="mw-headline">شوک نفتی و تنش‌های اقتصادی</span></h6>
<div class="hatnote navigation-not-searchable relarticle mainarticle" role="note"></div>
<p>دو روایت از رشد اقتصادی ایران پس از سال ۱۳۴۱ وجود دارد. طبق روایت متکی به آمارهای رسمی برنامه عمرانی سوم بین سال‌های ۱۳۴۱ تا ۱۳۴۶ با بودجه ۲٬۷ میلیارد دلار اجرا شد.<sup id="cite_ref-99" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-99">[۹۸]</a></sup> برنامه عمرانی چهارم بین سال‌های ۱۳۴۷ تا ۱۳۵۱ با بودجه ۶٬۷ میلیارد دلار اجرا شد و رشد اقتصادی به سالانه ۱۵٪ رسید که با رشد اقتصادی <a title="سنگاپور" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B1">سنگاپور</a> و <a title="کره جنوبی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B1%D9%87_%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%A8%DB%8C">کره جنوبی</a> برابری می‌کرد.<sup id="cite_ref-100" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-100">[۹۹]</a></sup> برنامه عمرانی پنجم بین سال‌های ۱۳۵۲ تا ۱۳۵۶ با اختصاص بودجه ۵۵ میلیارد دلار تدوین شد و رشد اقتصادی <a title="برنامه‌ریزی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D8%B1%DB%8C%D8%B2%DB%8C">برنامه‌ریزی</a> شده بیش از ۲۶٪ پیش‌بینی شده بود. در نتیجه، درآمد ناخالص ملی از سال ۱۳۴۱ تا ۱۳۵۶ سیزده برابر شد و <a title="درآمد سرانه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%B1%D8%A2%D9%85%D8%AF_%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%87">درآمد سرانه</a> هشت برابر افزایش پیدا کرد.<sup id="cite_ref-101" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-101">[۱۰۰]</a></sup></p>
<p>اما به روایت منتقدان سیاست اقتصادی آن دوره <a title="اقتصاد ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">اقتصاد ایران</a> در فاصله ده ساله ۱۳۴۲ تا ۱۳۵۲ طی <a title="برنامه‌های عمرانی دوره پهلوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%B9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C">برنامه‌های عمرانی سوم و چهارم</a>، با نرخ رشد ۱۱٫۵ درصد میانگین سالانه و نرخ تورم تک‌رقمی ۲٫۶ درصد میانگین سالانه، دارای یکی از بیشترین رشدها در میان کشورهای جهان بود و حجم اقتصاد ایران ظرف ده سال چهار برابر شد.<sup id="cite_ref-tejarat_102-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-tejarat-102">[۱۰۱]</a></sup> این امر موجب تمایل به افزایش پروژه‌های عمرانی در دولت <a class="mw-redirect" title="هویدا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AF%D8%A7">هویدا</a> در دهه پنجاه شمسی گردید، در حالی که <a title="سازمان برنامه و بودجه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%A8%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D9%88_%D8%A8%D9%88%D8%AF%D8%AC%D9%87">سازمان برنامه</a> مخالف این رویکرد بود. نهایتاً، پس از افزایش شدید درامدهای نفتی در سال‌های ۱۳۵۲ و ۱۳۵۳ در پی <a title="بحران نفتی سال ۱۹۷۳" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%86%D9%81%D8%AA%DB%8C_%D8%B3%D8%A7%D9%84_%DB%B1%DB%B9%DB%B7%DB%B3">افزایش قیمت جهانی نفت</a> در اثر <a title="جنگ یوم کیپور" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%DB%8C%D9%88%D9%85_%DA%A9%DB%8C%D9%BE%D9%88%D8%B1">جنگ اعراب و اسرائیل</a>، <a class="mw-redirect" title="محمدرضا شاه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D8%B4%D8%A7%D9%87">محمدرضا شاه</a> به روایتی به اصلاح برنامه عمرانی پنجم برای گسترش پروژه‌های عمرانی تن در داد و به روایت دیگر خود آن را تشویق کرد.<sup id="cite_ref-103" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-103">[۱۰۲]</a></sup> در پی آن حجم سرمایه‌گذاری‌های برنامه پنجم نسبت به برنامه چهارم شش برابر شد و حجم هزینه‌های بخش عمومی نیز افزایش یافت. این موضوع فراتر از توان اقتصاد ایران بود و سبب شد <a title="اقتصاد کلان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF_%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%86">اقتصاد کلان</a> دچار عارضه <a title="بیماری هلندی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%DB%8C%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D9%87%D9%84%D9%86%D8%AF%DB%8C">بیماری هلندی</a> شود. بدین ترتیب، دولت بزرگی ایجاد شد که برای تأمین هزینه‌های خود بشدت دچار وابستگی به درامدهای نفتی بود. نرخ تورم از سال ۱۳۵۲ دورقمی شد و در سال ۱۳۵۶، یعنی سال آخر برنامه عمرانی پنجم، به ۲۴٫۹ درصد رسید. دولت برای کنترل تورم اقدام به واردات ارزان با استفاده از نرخ ارز پایین کرد و سیاست کنترل قیمت و مقابله با گران‌فروشی را اتخاذ کرد. این سیاست به تولید داخل آسیب زد و فعالان اقتصادی ناراضی شدند. در نهایت نرخ رشد دوره برنامه پنجم به ۷٫۶ درصد افت کرد که نصف رشد برنامه چهارم بود و همچنین نرخ رشد بهره‌وری هم به ۴٫۱ افت کرد.<sup id="cite_ref-tejarat_102-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-tejarat-102">[۱۰۱]</a></sup> و تورم نیز از ۲٫۶ به ۲۴٫۹ درصد رسید و شاخص هزینه‌های زندگی طبقه متوسط و پایین شهری دو برابر شد. طبق آمار سازمان برنامه شاخص هزینه زندگی از عدد ۱۰۰ در سال ۱۳۴۹ به عدد ۱۲۶ در سال ۱۳۵۳، ۱۶۰ در سال ۱۳۵۴ و نهایتاً ۱۹۰ در سال ۱۳۵۵ رسید. این افزایش به‌خصوص برای هزینه خوراک و مسکن در شهرها بیشتر بود. به گزارش <a title="اکونومیست" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DA%A9%D9%88%D9%86%D9%88%D9%85%DB%8C%D8%B3%D8%AA">اکونومیست</a> در سال ۱۳۵۵، هزینه اجاره مسکن برای یک خانوار طبق متوسط طی پنج سال ۳۰۰ درصد افزایش داشته‌است و هزینه مسکن تا پنجاه درصد درآمد سالانه آن‌ها را دربر می‌گرفته‌است.<sup id="cite_ref-104" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-104">[۱۰۳]</a></sup> برای کنترل این وضعیت دولت <a title="جمشید آموزگار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%85%D8%B4%DB%8C%D8%AF_%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%DA%AF%D8%A7%D8%B1">جمشید آموزگار</a> در سال ۱۳۵۶ سیاست <a title="ریاضت اقتصادی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B6%D8%AA_%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C">ریاضت اقتصادی</a> را اتخاذ کرد که نارضایتی عمومی را دامن زد و در گرایش مردم به سوی انقلاب ۱۳۵۷ مؤثر بود.<sup id="cite_ref-105" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-105">[۱۰۴]</a></sup></p>
<p>البته این درست است که مقادیر زیادی از این پول‌ها در جاهایی هدر رفته‌است؛ همچون ولخرجی‌های خانواده سلطنتی، کاغذبازی اداری، فساد تمام عیار، تأسیسات هسته‌ای و خرید سلاح‌هایی که حتی برای خیلی از <a title="کشورهای عضو ناتو" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%B9%D8%B6%D9%88_%D9%86%D8%A7%D8%AA%D9%88">کشورهای عضو ناتو</a> هم بسیار گران محسوب می‌شدند؛ ولی این هم درست است که مقادیر بیشتری هم به‌طور کارا وارد اقتصاد شد؛ چه به‌طور مستقیم و از طریق یارانه‌های دولتی و <a title="بانک صنعت و معدن" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D9%86%DA%A9_%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA_%D9%88_%D9%85%D8%B9%D8%AF%D9%86">بانک صنعت و معدن</a> ایران که وام‌های کم بهره به کارآفرینان خصوصی می‌پرداخت و چه به‌طور مستقیم از طریق برنامه‌های بودجه سالیانه.<sup id="cite_ref-106" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-106">[۱۰۵]</a></sup> به گفته نیکی کدی در ابتدا همه درامدهای نفتی قرار بود به سازمان برنامه‌ریزی برود ولی به دلیل فساد خاص و سو مدیریت، سهم فزاینده‌ای از درآمدهای نفتی صرف مخارج عمومی شد به گونه‌ای که سهم سازمان برنامه‌ریزی به ۵۵ درصد رسید.<sup id="cite_ref-107" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-107">[۱۰۶]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.A7.D9.86.D8.B3.D8.AF.D8.A7.D8.AF_.D8.B3.DB.8C.D8.A7.D8.B3.DB.8C_.D9.88_.D9.86.D8.A7.D8.B1.D8.B6.D8.A7.DB.8C.D8.AA.DB.8C.E2.80.8C.D9.87.D8.A7.DB.8C_.D8.A7.D8.AC.D8.AA.D9.85.D8.A7.D8.B9.DB.8C"></span><span id="انسداد_سیاسی_و_نارضایتی‌های_اجتماعی" class="mw-headline">انسداد سیاسی و نارضایتی‌های اجتماعی</span></h6>
<p>توسعه اجتماعی اقتصادی در زمان محمد رضا شاه با اتکا به افزایش درآمد نفتی ممکن شد. با چهار برابر شدن قیمت نفت در سال‌های ۱۹۷۵–۱۹۷۶ درآمد نفتی ایران به رقم ۲۰ میلیارد دلار رسید.<sup id="cite_ref-108" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-108">[۱۰۷]</a></sup> با وجود آنکه شاه در حوزه اقتصادی-اجتماعی نوسازی کرد و در نتیجه طبقه متوسط جدید و طبقه کارگر صنعتی را گسترش داد، ولی نتوانست در حوزه سیاسی دست به نوسازی زند.<sup id="cite_ref-109" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-109">[۱۰۸]</a></sup> در واقع، با توسعه و مدرن‌سازی کشور، شمار دو گروهی که در بین سال‌های ۱۳۲۰–۱۳۳۲ (پیش از کودتا) مخالفان اصلی حکومت پهلوی محسوب می‌شدند، یعنی کارگران شهری و روشنفکران به چهار برابر رسید. اقشاری که منع کردن آن‌ها از داشتن نهادها و ابزارهای سیاسی سابق خود، چون <a class="mw-redirect" title="اتحادیه کارگری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%87_%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1%DB%8C">اتحادیه‌های کارگری</a>، روزنامه‌های مستقل و احزاب سیاسی، بر شدت مخالفتشان افزوده بود. برنامه اصلاحات ارضی، کشت تجاری را رونق بخشید و بر شمار دهقانان صاحب زمین، بسیار افزود، اما مقدار زمین اعطا شده به بیشتر آنان، برای راه‌اندازی کار مستقل کشاورزی، کافی نبود. این امر، لشکری از کشاورزان مستقل و مزد بگیران فاقد زمین به وجود آورد که به آسانی می‌توانستند، کانون‌های سیاسی نامنسجمی را تشکیل دهند.<sup id="cite_ref-110" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-110">[۱۰۹]</a></sup><sup id="cite_ref-111" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-111">[۱۱۰]</a></sup></p>
<p>دیگر آنکه، شیوه توسعه اقتصادی رژیم، بر اختلاف طبقاتی افزود که در <a title="تهران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86">تهران</a> <a class="mw-redirect" title="پایتخت ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%AA%D8%AE%D8%AA_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">پایتخت ایران</a>، بسیار بارز بود. هرچند سطح زندگی خانواده‌هایی که به آپارتمان‌های مدرن، <a class="mw-redirect" title="مزایای اجتماعی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C">مزایای اجتماعی</a> و همچنین کالاهای مصرفی جدید دسترسی داشتند، بهبود یافت، ولی گسترش حلبی‌آبادها، ترافیک و آلودگی هوا، کیفیت زندگی بیشتر خانوارها را به سطح نازلتری رساند. ۴۲ درصد خانوارهای تهرانی، فاقد مسکن مناسب بودند و در حالی‌که برخی ثروتمندان در قصرهای شمال شهر به سر می‌بردند، تهیدستان در حلبی‌آبادها و زاغه‌های اطراف شهر زندگی می‌کردند.<sup id="cite_ref-112" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-112">[۱۱۱]</a></sup><sup id="cite_ref-113" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-113">[۱۱۲]</a></sup> این زاغه نشینان، مهاجران روستایی فقیری بودند که با مشقت فراوان، از راه عملگی، بنایی، تکدی‌گری و دستفروشی امرار معاش می‌کردند. «سان‌کولوت‌ها» یا پابرهنه‌های انقلاب سال ۱۳۵۷، همین افراد بودند که بعدها به «مستضعفین» مشهور شدند.<sup id="cite_ref-114" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-114">[پانویس ۱]</a></sup><sup id="cite_ref-115" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-115">[۱۱۳]</a></sup> این شکاف بین پایتخت و شهرهای دیگر استان‌ها نیز به روشنی قابل مشاهده بود و برای نمونه در حالی‌که ساکنان تهران از فرصت دست‌یابی بهتر به آموزش، امکانات بهداشتی، رسانه‌ها، شغل و درآمد برخوردار بودند، ۹۶ درصد روستاییان، برق در اختیار نداشتند.<sup id="cite_ref-116" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-116">[۱۱۴]</a></sup></p>
<p>عامل دیگر افزایش تنش‌ها این بود که با پنج برابر شدن ناگهانی درآمدهای نفتی، انتظارات مردم بالا رفت و در نتیجه شکاف میان‌وعده‌ها، ادعاها و دستاوردهای رژیم از یک سو و انتظارات تحقق نیافته جامعه از سوی دیگر، عمیق‌تر شد. اگرچه در سایه برنامه‌های رفاه اجتماعی، پیشرفت‌های چشمگیری در بخش‌های بهداشت و نظام آموزشی به دست آمد، ایران همچنان بدترین نسبت‌های آماری را در میزان <a class="mw-redirect" title="مرگ و میر کودکان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%DA%AF_%D9%88_%D9%85%DB%8C%D8%B1_%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86">مرگ و میر کودکان</a>، امکانات رفاهی و نیز میزان افراد دارای تحصیلات عادی، در بین کشورهای خاورمیانه داشت.<sup id="cite_ref-117" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-117">[۱۱۵]</a></sup><sup id="cite_ref-118" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-118">[۱۱۶]</a></sup></p>
<p>بسیاری از ایرانیان شاه را &#8211; اگر نه یک عروسک خیمه شب بازی- مدیون به یک قدرت غیر مسلمان غربی (<a title="ایالات متحده آمریکا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D9%87_%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7">ایالات متحده آمریکا</a>) می‌پنداشتند<sup id="cite_ref-Brumberg,_2001_91-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-Brumberg,_2001-91">[۹۰]</a></sup><sup id="cite_ref-Shirley_1997_207_92-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-Shirley_1997_207-92">[۹۱]</a></sup> که فرهنگش داشت <a class="mw-redirect" title="فرهنگ ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">فرهنگ ایران</a> را آلوده می‌کرد. حکومت شاه سرکوبگر، بی‌رحم،<sup id="cite_ref-Harney_1998_119-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-Harney_1998-119">[۱۱۷]</a></sup><sup id="cite_ref-Iran_120-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-Iran-120">[۱۱۸]</a></sup> فاسد و اهل بریز و بپاش دیده می‌شد؛<sup id="cite_ref-Harney_1998_119-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-Harney_1998-119">[۱۱۷]</a></sup><sup id="cite_ref-Mackay,_1998_pp._236,_260_121-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-Mackay,_1998_pp._236,_260-121">[۱۱۹]</a></sup> همچنین از ناتوانی‌های کارکردی ابتدایی رنج می‌برد &#8211; یک برنامهٔ اقتصادی بیش از حد جاه طلبانه که تنگناها و کمبودهای اقتصادی و تورم را به همراه می‌آورد.<sup id="cite_ref-Graham,_1980_pp._19,_96_122-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-Graham,_1980_pp._19,_96-122">[۱۲۰]</a></sup></p>
<p>به نوشته <a title="عباس میلانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D9%85%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%86%DB%8C">عباس میلانی</a> مثالی که رویکرد شاه و مخالفانش در مورد مسائل سیاسی را نشان می‌دهد، مسئله <a class="mw-redirect" title="زندانیان سیاسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C">زندانیان سیاسی</a> بود. مخالفان این ادعای عجیب را مطرح می‌ساختند که در ایران «صدها هزار» <a title="زندانی سیاسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C">زندانی سیاسی</a> وجود دارد در حالی که تعداد واقعی زندانیان سیاسی چیزی نزدیک به ۴٬۰۰۰ نفر بود. یا ادعا می‌کردند که هزاران نفر زیر شکنجه <a title="ساواک" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D9%88%D8%A7%DA%A9">ساواک</a> کشته شده‌اند، در صورتی که تعداد واقعی افرادی که در طول ۳۷ سال سلطنت محمدرضا به‌خاطر جرایم سیاسی اعدام شدند حدود ۱٬۵۰۰ نفر بود. هرچند این رقم هنوز رقم بالایی است، اما کمتر از ارقامی است که توسط مخالفان پیشنهاد می‌شد.<sup id="cite_ref-123" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-123">[۱۲۱]</a></sup> در نقطه مقابل، هرگاه شاه با سؤال رسانه‌های غربی در مورد زندانیان سیاسی و شکنجه در ایران مواجه می‌شد، با عنوان اینکه در ایران زندانی سیاسی وجود ندارد و زندانیان، تنها جنایت‌کاران هستند، از کنار این سؤالات می‌گذشت.<sup id="cite_ref-124" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-124">[۱۲۲]</a></sup></p>
<p><a title="خودکامگی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%85%DA%AF%DB%8C">گرایش‌های خودکامانه</a> محمدرضاشاه <a title="قانون اساسی مشروطه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87">قانون اساسی مشروطه</a> را نقض کرد،<sup id="cite_ref-125" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-125">[۱۲۳]</a></sup><sup id="cite_ref-Katouzian_1981_126-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-Katouzian_1981-126">[۱۲۴]</a></sup> و مخالفان توسط <a class="new" title="نیروهای امنیتی (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA%DB%8C&amp;action=edit&amp;redlink=1">نیروهای امنیتی</a> مثل <a title="ساواک" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D9%88%D8%A7%DA%A9">ساواک</a> سرکوب شدند.<sup id="cite_ref-127" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-127">[۱۲۵]</a></sup> عدم تحمل هرگونه انتقاد به شاه و سیاست‌هایش پس از کودتای ۲۸ مرداد، موجب رادیکال شدن مخالفان حکومت و سوق دادن آن‌ها از رویکرد انتقادی و اصلاحی به رویکرد انقلابی شد. <a title="مهدی بازرگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86">مهدی بازرگان</a> در جلسه محاکمه سران <a class="mw-redirect" title="نهضت آزادی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA_%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C">نهضت آزادی</a> خطاب به دادگاه گفت: «ما، آخرین کسانی هستیم که از راه قانون اساسی به مبارزه سیاسی برخاسته‌ایم. ما، از رئیس دادگاه انتظار داریم این «نکته» را به بالاتری‌ها بگویند.»<sup id="cite_ref-128" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-128">[۱۲۶]</a></sup><sup id="cite_ref-129" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-129">[۱۲۷]</a></sup></p>
<h5><span id=".D9.85.D8.AE.D8.A7.D9.84.D9.81.D8.A7.D9.86_.D8.AD.DA.A9.D9.88.D9.85.D8.AA_.D9.BE.D9.87.D9.84.D9.88.DB.8C"></span><span id="مخالفان_حکومت_پهلوی" class="mw-headline">مخالفان حکومت پهلوی</span></h5>
<p>با وقوع کودتای ۱۳۳۲، بر حیات سیاسی ایران، پرده‌ای آهنین کشیده شد که رهبران مخالفان و احزاب سیاسی را از <a title="پایگاه اجتماعی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C">پایگاه اجتماعی</a> خود و توده مردم جدا کرد. این پرده آهنین به ظاهر، تنش‌های اجتماعی و مخالفت‌های سازمان یافته را پنهان نمود، اما بی‌گمان در نابودی و محو آن‌ها ناکام ماند. بررسی مطبوعات زیرزمینی، نسل جوانی از روشنفکران را نشان می‌داد که ضمن توجه به نظریات و تاکتیک‌های پیشینیان، با کامیابی سرگرم طرح و تدوین اندیشه‌های جدید در مطابقت با فرهنگ شیعی خود بودند.<sup id="cite_ref-130" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-130">[۱۲۸]</a></sup> دانشجویان به عنوان یک عامل مهم از عوامل وقوع انقلاب ۱۳۵۷، هر سال در شانزده آذرماه اعتصاب‌های دانشجویی به راه می‌انداختند. این روز، به یاد سه دانشجو (دو هوادار حزب توده و یک هوادار جبهه ملی) که هنگام اعتراض به دیدار رسمی <a class="mw-redirect" title="نیکسون" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%DB%8C%DA%A9%D8%B3%D9%88%D9%86">نیکسون</a> <a class="mw-redirect" title="رئیس‌جمهور آمریکا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3%E2%80%8C%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1_%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7">رئیس‌جمهور آمریکا</a>، در تاریخ ۱۶ آذر ۱۳۳۲ در دانشگاه تهران کشته شده بودند، گرامی داشته می‌شد. ۱۶ آذر، توسط <a class="mw-redirect" title="کنفدراسیون دانشجویان ایرانی خارج از کشور" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%86%D9%81%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86_%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC_%D8%A7%D8%B2_%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1">کنفدراسیون دانشجویان ایرانی خارج از کشور</a> که مرکز اجتماع و مباحثه مخالفان حکومت در خارج از <a title="مرزهای ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%B2%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">مرزهای ایران</a> بود، <a title="روز دانشجو" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%B2_%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88">روز دانشجو</a> نامیده شد.<sup id="cite_ref-131" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-131">[۱۲۹]</a></sup><sup id="cite_ref-132" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-132">[۱۳۰]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.AC.D8.A8.D9.87.D9.87_.D9.85.D9.84.DB.8C_.D9.88_.D9.86.D9.87.D8.B6.D8.AA_.D8.A2.D8.B2.D8.A7.D8.AF.DB.8C"></span><span id="جبهه_ملی_و_نهضت_آزادی" class="mw-headline">جبهه ملی و نهضت آزادی</span></h6>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:Taleghani-Bazargan.jpg"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/thumb/7/75/Taleghani-Bazargan.jpg/250px-Taleghani-Bazargan.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/7/75/Taleghani-Bazargan.jpg 1.5x" alt="" width="250" height="164" data-file-width="274" data-file-height="180" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>(<i>از سمت راست</i>) <a class="mw-redirect" title="محمود طالقانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF_%D8%B7%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%86%DB%8C">محمود طالقانی</a> و <a title="مهدی بازرگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86">مهدی بازرگان</a>، دو تن از اعضای <a title="جبهه ملی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A8%D9%87%D9%87_%D9%85%D9%84%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">جبهه ملی ایران</a> و بنیان‌گذاران <a title="نهضت آزادی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA_%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">نهضت آزادی ایران</a></p>
</div>
</div>
</div>
<p>بیشتر رهبران <a title="جبهه ملی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A8%D9%87%D9%87_%D9%85%D9%84%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">جبهه ملی ایران</a> بازداشت شده در شهریور ۱۳۳۲، در عرض یک سال آزاد شدند، ولی بسیاری از آنان یا از سیاست کنار کشیده یا از ایران رفتند. اما برخی چون <a title="کریم سنجابی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85_%D8%B3%D9%86%D8%AC%D8%A7%D8%A8%DB%8C">کریم سنجابی</a>، <a title="شاپور بختیار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B1_%D8%A8%D8%AE%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B1">شاپور بختیار</a>، <a title="داریوش فروهر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B4_%D9%81%D8%B1%D9%88%D9%87%D8%B1">داریوش فروهر</a> و <a title="خلیل ملکی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%84_%D9%85%D9%84%DA%A9%DB%8C">خلیل ملکی</a> به صحنه فعالیت سیاسی بازگشته<sup id="cite_ref-133" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-133">[۱۳۱]</a></sup> و در سال‌های ۱۳۳۹–۱۳۴۲ با کاهش نسبی نظارتها و سخت‌گیری‌های رژیم، به سازماندهی چند اعتصاب و راهپیمایی و انتشار یک روزنامه پرداختند. همچنین دو تن از اعضای جبهه ملی، به نام‌های <a class="mw-redirect" title="محمود طالقانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF_%D8%B7%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%86%DB%8C">محمود طالقانی</a> و <a title="مهدی بازرگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86">مهدی بازرگان</a> به همراه چند تن از اصلاح‌طلبان همفکرشان مانند <a title="یدالله سحابی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B3%D8%AD%D8%A7%D8%A8%DB%8C">یدالله سحابی</a>، با حفظ عضویت خود در جبهه ملی و با اعلام به محمد مصدق،<sup id="cite_ref-134" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-134">[۱۳۲]</a></sup> و پاسخ مثبت او بعد از تأسیس در مورد اقدامشان <a class="mw-redirect" title="نهضت آزادی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA_%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C">نهضت آزادی</a> را تشکیل دادند.<sup id="cite_ref-135" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-135">[۱۳۳]</a></sup><sup id="cite_ref-136" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-136">[۱۳۴]</a></sup> بازرگان که فرزند یک بازاری ثروتمند و بسیار مذهبی بود، پس از تحصیل در <a title="پاریس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%B3">پاریس</a>، برای تدریس در <a class="mw-redirect" title="دانشکده فنی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%A9%D8%AF%D9%87_%D9%81%D9%86%DB%8C">دانشکده فنی</a> <a title="دانشگاه تهران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86">دانشگاه تهران</a> به ایران بازگشت و در دوران مصدق، به عنوان نخستین مدیرعامل <a class="mw-redirect" title="شرکت نفت ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%B1%DA%A9%D8%AA_%D9%86%D9%81%D8%AA_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">شرکت نفت ایران</a>، راهی <a title="آبادان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%86">آبادان</a> شد. او که عقایدی عمیقاً ضد <a title="کمونیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%85%D9%88%D9%86%DB%8C%D8%B3%D9%85">کمونیستی</a> داشت، <a title="سکولاریسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DA%A9%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%B3%D9%85">سکولاریسم</a> را رد می‌کرد و بر این باور بود که سیاست باید توسط مذهب، هدایت شود.<sup id="cite_ref-137" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-137">[۱۳۵]</a></sup><sup id="cite_ref-138" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-138">[۱۳۶]</a></sup> محمود طالقانی به خاطر مخالفت با حکومت رضاشاه سابقه زندانی شدن داشت. وی پس از کودتا، بر خلاف دیگر روحانیون، به عنوان روحانی سرشناس پشتیبان جبهه ملی در تهران شناخته می‌شد. او به عنوان رابط و حلقه ارتباطی دو گروه مخالف متفاوت، یعنی <i>روحانیون</i> و <i>جبهه ملی</i> نقش مهمی ایفا کرد و شاید به دلیل هم‌بند بودن با انقلابیون غیرمذهبی در دوران حبس‌های طولانیش، قادر به درک آنان بود. طالقانی در آثارش بر این هدف بود تا نشان دهد که تشیع اساساً با استبداد مغایر و با <a title="دموکراسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%85%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C">دموکراسی</a> و همچنین <a title="سوسیالیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">سوسیالیسم</a> موافق و سازگار است. در واقع او نیز مثل بازرگان، به دنبال از بین بردن شکاف‌های اسلام با جهان معاصر و همچنین اختلاف بین طبقه سنتی و محافظه کار با طبقه روشنفکر و مدرن (اختلافی که در شکست <a class="mw-redirect" title="نهضت مشروطه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA_%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87">نهضت مشروطه</a> و مبارزات ملی، اثری به سزا داشت) بود.<sup id="cite_ref-139" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-139">[۱۳۷]</a></sup><sup id="cite_ref-140" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-140">[۱۳۸]</a></sup></p>
<p><a class="mw-redirect" title="نهضت آزادی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA_%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C">نهضت آزادی</a> پس از قیام خرداد سال ۴۲، از سوی حکومت منحل و فعالیت آن غیرقانونی شد. با این وجود، همچنان به برگزاری گردهمایی‌های مخفی در تهران و سازماندهی نیروها در خارج از کشور، به ویژه <a title="آمریکای شمالی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7%DB%8C_%D8%B4%D9%85%D8%A7%D9%84%DB%8C">آمریکای شمالی</a> و <a title="فرانسه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%87">فرانسه</a> ادامه داد. نهضت آزادی تلاش بسیار زیادی را در انقلاب سال ۵۷ داشت و این موفقیت بیشتر مرهون روابط نزدیک نهضت با خمینی و تا حدودی هم توانایی‌های بازرگان و طالقانی در جذب گروهی از متخصصان جوان و تکنوکرات‌های رادیکال بود که درصدد تلفیق علوم جدید با اسلام بودند.<sup id="cite_ref-141" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-141">[۱۳۹]</a></sup> نهضت آزادی را در آمریکای شمالی، سه روشنفکر مقیم خارج به نام‌های <a title="ابراهیم یزدی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85_%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DB%8C">ابراهیم یزدی</a>، <a title="مصطفی چمران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B5%D8%B7%D9%81%DB%8C_%DA%86%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86">مصطفی چمران</a> و <a title="عباس امیرانتظام" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D9%85">عباس امیرانتظام</a> رهبری می‌کردند و در فرانسه نیز <a title="صادق قطب‌زاده" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82_%D9%82%D8%B7%D8%A8%E2%80%8C%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87">صادق قطب‌زاده</a> از سازماندهان اصلی این نهضت بودند که همچون بازرگان، نقش‌های حساسی را در سال‌های نخست پس از انقلاب ۱۳۵۷، ایفا کردند.<sup id="cite_ref-142" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-142">[۱۴۰]</a></sup></p>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dr_Ali_Shariati.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b8/Dr_Ali_Shariati.jpg/150px-Dr_Ali_Shariati.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b8/Dr_Ali_Shariati.jpg/225px-Dr_Ali_Shariati.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b8/Dr_Ali_Shariati.jpg/300px-Dr_Ali_Shariati.jpg 2x" alt="" width="150" height="196" data-file-width="1269" data-file-height="1654" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p><a title="علی شریعتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%AA%DB%8C">علی شریعتی</a> روشنفکر تأثیرگذار و ستایشگر ایده «اسلام مترقی و سیاسی». برخی او را نظریه‌پرداز اصلی انقلاب ۱۳۵۷ می‌دانند.<sup id="cite_ref-autogenerated13_143-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated13-143">[۱۴۱]</a></sup><sup id="cite_ref-autogenerated8_144-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated8-144">[۱۴۲]</a></sup></p>
</div>
</div>
</div>
<h6><span id=".D8.A7.D8.B3.D9.84.D8.A7.D9.85_.DA.AF.D8.B1.D8.A7.DB.8C.D8.A7.D9.86_.D8.B3.D9.88.D8.B3.DB.8C.D8.A7.D9.84.DB.8C.D8.B3.D8.AA"></span><span id="اسلام_گرایان_سوسیالیست" class="mw-headline">اسلام گرایان سوسیالیست</span></h6>
<p>روشنفکر برجسته نزدیک به نهضت آزادی ایران و به عقیده برخی نظریه‌پرداز اصلی انقلاب ۱۳۵۷، <a title="علی شریعتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%AA%DB%8C">علی شریعتی</a> بود. شریعتی که از یک خانواده مذهبی <a title="خراسان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86">خراسانی</a> برخاسته بود، با استفاده از بورس دولتی برای تحصیل در <a title="زبان‌شناسی تطبیقی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82%DB%8C">زبان‌شناسی تطبیقی</a> و <a title="جامعه‌شناسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C">جامعه‌شناسی</a> به <a title="پاریس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%B3">پاریس</a> رفت و در آنجا هم‌زمان با اوج گرفتن انقلاب‌های <a title="انقلاب کوبا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DA%A9%D9%88%D8%A8%D8%A7">کوبا</a> و <a class="mw-redirect" title="انقلاب الجزایر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B1">الجزایر</a>، به فعالیت‌های سیاسی و شرکت در تظاهرات‌ها پرداخت و به عضویت نهضت آزادی و <a class="mw-redirect" title="کنفدراسیون دانشجویان ایرانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%86%D9%81%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86_%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C">کنفدراسیون دانشجویان ایرانی</a> درآمد. او در کلاس‌های درس شماری از استادان <a class="mw-redirect" title="نئومارکسیست" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%A6%D9%88%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA">نئومارکسیست</a> مثل <a title="ژرژ گورویچ" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%98%D8%B1%DA%98_%DA%AF%D9%88%D8%B1%D9%88%DB%8C%DA%86">ژرژ گورویچ</a> و <a class="mw-redirect" title="مستشرق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%B4%D8%B1%D9%82">خاورشناسان</a> علاقه‌مند به <a title="عرفان اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">عرفان اسلامی</a> چون <a title="لویی ماسینیون" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%DB%8C%DB%8C_%D9%85%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%86%DB%8C%D9%88%D9%86">لویی ماسینیون</a> و <a title="هانری کوربن" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D8%A7%D9%86%D8%B1%DB%8C_%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%A8%D9%86">هانری کوربَن</a> شرکت جست و پس از مطالعه آثار <a class="mw-redirect" title="ژان پل سارتر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%98%D8%A7%D9%86_%D9%BE%D9%84_%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B1">ژان پل سارتر</a>، <a class="mw-redirect" title="ارنستو چه‌گوارا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D9%86%D8%B3%D8%AA%D9%88_%DA%86%D9%87%E2%80%8C%DA%AF%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%A7">ارنستو چه‌گوارا</a>، <a class="mw-redirect" title="وو نوین جیاپ" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D9%88_%D9%86%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%AC%DB%8C%D8%A7%D9%BE">وو نوین جیاپ</a> و <a title="فرانتس فانون" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B3_%D9%81%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86">فرانتس فانون</a>، آثاری از سارتر و فانون را به صورت کامل یا ناتمام به فارسی ترجمه کرد. پس از بازگشت به ایران، در سال ۱۳۴۴، برای سخنرانی در <a title="حسینیه ارشاد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%DB%8C%D9%87_%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D8%AF">حسینیه ارشاد</a>، (که توسط گروهی از خیرخواهان مذهبی، تأمین مالی می‌شد) به تهران رفت. نوار سخنرانی‌های او در سطح گسترده پخش شد و مورد استقبال فراوان دانشجویان و دانش‌آموزان دبیرستانی به ویژه شهرستانی‌های مذهبی قرار گرفت. ساواک با هراس روزافزون از محبوبیت وی، شریعتی را در اوایل دهه ۱۳۵۰ دستگیر و پس از مدتی حبس خانگی، مجبور به خروج از کشور نمود. شریعتی یک ماه پس از رفتن به لندن در سال ۱۳۵۶، به علت حمله شدید قلبی درگذشت، مرگی که توسط برخی به ساواک نسبت داده شد.<sup id="cite_ref-autogenerated13_143-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated13-143">[۱۴۱]</a></sup><sup id="cite_ref-autogenerated8_144-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated8-144">[۱۴۲]</a></sup> یگانه پیام روشن آثار و سخنان شریعتی این بود که اسلام &#8211; به‌ویژه تشیع &#8211; باوری «محافظه‌کارانه» و «قضا و قدری» که بیشتر روشنفکران غیرمذهبی بیان می‌کنند یا ایمانی «شخصی و غیر سیاسی» که برخی علمای مرتجع ادعا می‌کنند، نیست؛ بلکه یک ایدئولوژی انقلابی است که باید با هرگونه ستمگری، استثمار و بی‌عدالتی به ویژه <a class="mw-redirect" title="فئودالیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A6%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">فئودالیسم</a>، <a class="mw-redirect" title="کاپیتالیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%AA%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">کاپیتالیسم</a> و <a title="امپریالیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%85%D9%BE%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">امپریالیسم</a> مبارزه کند. به گفته او، رسالت <a title="محمد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF">محمد</a>، <a class="mw-redirect" title="پیامبر اسلام" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%A8%D8%B1_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85">پیامبر اسلام</a>، نه تنها برقراری دین، بلکه تشکیل امتی پویا، انقلابی و در حال پیشرفت بود که به سمت جامعه‌ای بی‌طبقه و ایدئال حرکت کند. از دید شریعتی، <a class="mw-redirect" title="امامان شیعه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87">امامان شیعه</a> به ویژه <a title="حسین بن علی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86_%D8%A8%D9%86_%D8%B9%D9%84%DB%8C">حسین بن علی</a>، پرچم قیام و مبارزه را به این خاطر برافراشتند تا <a title="خلیفه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%84%DB%8C%D9%81%D9%87">خلفای</a> فاسد وقت را که اهداف اصلی <a title="اسلام" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85">اسلام</a> و نظام <a title="توحید (اسلام)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF_(%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85)">توحیدی</a> را به فراموشی سپرده بودند، گرفتار سازند. بسیاری بر این باور بودند که شریعتی خواهان تبدیل و دگرگونی اسلام از یک «دین» به یک «ایدئولوژی سیاسی» است، آنچه که در غرب، «<a class="new" title="اسلام رادیکال (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85_%D8%B1%D8%A7%D8%AF%DB%8C%DA%A9%D8%A7%D9%84&amp;action=edit&amp;redlink=1">اسلام رادیکال</a>» یا «اسلام سیاسی» نامیده می‌شد.<sup id="cite_ref-145" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-145">[۱۴۳]</a></sup><sup id="cite_ref-146" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-146">[۱۴۴]</a></sup></p>
<p>شریعتی هرچند روش و دیدگاه مارکسیستی تقسیم جامعه را برای درک تاریخ مدرن لازم می‌دانست و تاحدود زیادی می‌پذیرفت، اما همچون فانون از برخی جنبه‌های مارکسیسم به ویژه <a title="مارکسیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D9%85">مارکسیسم</a> «نهادینه شده» احزاب <a class="mw-redirect" title="مارکسیسم-لنینیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D9%85-%D9%84%D9%86%DB%8C%D9%86%DB%8C%D8%B3%D9%85">کمونیست اُرتدوکس</a> به شدت انتقاد می‌کرد و ضمن تأکید بر اهمیت اسلام در <a title="فرهنگ ایرانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C">فرهنگ ایرانی</a>، تنها راه شکست امپریالیسم برای ایران و سایر ملت‌های جهان سوم را بازگشت به ریشه، میراث ملی و فرهنگ بومی خود، می‌دانست.<sup id="cite_ref-147" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-147">[۱۴۵]</a></sup> او حتی هنگام تأکید بر بازگشت به اسلام، همواره روحانیون محافظه‌کار را هدف انتقادهای صریح و غیر مستقیم قرار می‌داد و آنان را به همکاری با طبقه حاکم، «نهادینه‌کردن» تشیع انقلابی و در نتیجه تبدیل آن به مذهبی محافظه‌کارانه، متهم می‌کرد. شریعتی مشکل اصلی اسلام امروزی را پیوند نامقدس آن با «<a class="new" title="خرده-بورژوازی (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%B1%DA%98%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C&amp;action=edit&amp;redlink=1">خرده-بورژوازی</a>» می‌دانست. پیوندی که طبق آن، روحانیت، دین را برای <a class="mw-redirect" title="بازاریان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86">بازاریان</a> سهل و هموار می‌نمود و بازار نیز، دنیا را برای روحانیون مکانی خوشایند می‌ساخت. از این رو، وی پدیدآورندگان «<a title="رنسانس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%B3">رنسانس</a>» و «<a class="mw-redirect" title="رفرماسیون" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86">رفرماسیون</a>» اسلامی در آینده را، بیشتر روشنفکران می‌دانست تا روحانیون سنتی.<sup id="cite_ref-148" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-148">[۱۴۶]</a></sup><sup id="cite_ref-autogenerated1_149-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated1-149">[۱۴۷]</a></sup> شریعتی بین هزاران جوان شهرستانی که هرساله از دانشگاه‌های جدید، دبیرستانها، مدارس فنی حرفه‌ای و تربیت معلم فارغ‌التحصیل می‌شدند و همچون خود او، از طبقه متوسط سنتی جامعه (خانواده‌های بازاری، روحانی و خرده‌مالک) برخاسته و در محیطی مذهبی رشد یافته بودند، پیروانی پرشمار پیدا کرد و پس از بازتر شدن فضای سیاسی در سال ۱۳۵۶ و خارج شدن آثارش از قید سانسور، صدها هزار جلد از کتاب‌های او به فروش رفت.<sup id="cite_ref-150" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-150">[۱۴۸]</a></sup><sup id="cite_ref-151" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-151">[۱۴۹]</a></sup></p>
<p>علاوه بر شریعتی گروه‌های دیگری از جمله <a title="نهضت خداپرستان سوسیالیست" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA_%D8%AE%D8%AF%D8%A7%D9%BE%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D8%B3%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D8%AA">نهضت خداپرستان سوسیالیست</a> و <a class="new" title="جنبش آزادی‌بخش مردم ایران (جاما) (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%B4_%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C%E2%80%8C%D8%A8%D8%AE%D8%B4_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_(%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%A7)&amp;action=edit&amp;redlink=1">جنبش آزادی‌بخش مردم ایران (جاما)</a> نظیر <a title="محمد نخشب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D9%86%D8%AE%D8%B4%D8%A8">محمد نخشب</a>، <a title="کاظم سامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85_%D8%B3%D8%A7%D9%85%DB%8C">کاظم سامی</a> و <a title="حبیب‌الله پیمان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%A8%DB%8C%D8%A8%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86">حبیب‌الله پیمان</a> نزدیک به این گفتمان به فعالیت سیاسی می‌پرداختند.</p>
<h6><span id=".D8.B1.D9.88.D8.AD.D8.A7.D9.86.DB.8C.D9.88.D9.86_.D9.85.D8.AE.D8.A7.D9.84.D9.81"></span><span id="روحانیون_مخالف" class="mw-headline">روحانیون مخالف</span></h6>
<div class="hatnote navigation-not-searchable boilerplate seealso" role="note"></div>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kazem_Shariatmadari.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5f/Kazem_Shariatmadari.jpg/150px-Kazem_Shariatmadari.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/5f/Kazem_Shariatmadari.jpg 1.5x" alt="" width="150" height="180" data-file-width="208" data-file-height="250" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p><a class="mw-redirect" title="کاظم شریعتمداری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85_%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%AA%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C">کاظم شریعتمداری</a> مجتهد سرشناس آذربایجانی و از روحانیون منتقد میانه‌رو.</p>
</div>
</div>
</div>
<p>در سال‌های پس از <a title="تظاهرات ۱۵ خرداد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1%D8%A7%D8%AA_%DB%B1%DB%B5_%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF">تظاهرات ۱۵ خرداد</a> ۱۳۴۲، سه گروه متغیر، متداخل و در عین حال قابل تشخیص، در بین روحانیون شکل گرفت. گروه نخست که شاید بزرگترین گروه بود، از علمای غیر سیاسی تشکیل می‌شد که با وجود نارضایتی از برخی مشکلات اجتماعی مثل فساد، فحشا و <a title="الکلیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%84%DA%A9%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">الکلیسم</a>، معتقد بودند که روحانیت باید از کار پلید سیاست دوری جسته و به مسائل معنوی و آموزش در حوزه‌ها بپردازد. با این حال این گروه، در سال‌های ۱۳۵۴ تا ۱۳۵۶، به دلیل اجرای سیاست‌های نامطلوب حکومت در خصوص بازار و نهادهای مذهبی به عرصه سیاست کشیده شدند.<sup id="cite_ref-152" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-152">[۱۵۰]</a></sup> گروه دوم یعنی روحانیون مخالف میانه‌رو، گرچه در مسائل مربوط به حق رأی زنان و اصلاحات ارضی مخالف رژیم بودند، ترجیح می‌دادند که همچنان با شاه در ارتباط باشند تا سیاست‌های وی را تعدیل کنند. <a class="mw-redirect" title="کاظم شریعتمداری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85_%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%AA%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C">کاظم شریعتمداری</a> از مراجع تقلید قم، مجتهدی آذربایجانی و سخنگوی غیررسمی روحانیون آذربایجان، از چهره‌های شاخص این گروه بود که تنها خواستار اجرای کامل قانون مشروطه بودند.<sup id="cite_ref-153" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-153">[۱۵۱]</a></sup></p>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8%D9%87.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/80/%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8%D9%87.jpg/150px-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8%D9%87.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/80/%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8%D9%87.jpg/225px-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8%D9%87.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/80/%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8%D9%87.jpg 2x" alt="" width="150" height="223" data-file-width="269" data-file-height="400" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p><a class="mw-redirect" title="روح‌الله خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">روح‌الله خمینی</a> روحانی مخالف سازش‌ناپذیر و طرفدار ایجاد حکومت اسلامی که با افزایش محبوبیتش در سالهای ۵۷–۱۳۵۶، رهبری انقلاب را به دست گرفت.<sup id="cite_ref-autogenerated10_154-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated10-154">[۱۵۲]</a></sup><sup id="cite_ref-autogenerated7_155-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated7-155">[۱۵۳]</a></sup></p>
</div>
</div>
</div>
<p>اما گروه سوم، که می‌توان آنان را روحانیون مخالف نافرمان یا تندرو نامید، توسط <a class="mw-redirect" title="خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">خمینی</a> از <a title="عراق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82">عراق</a> رهبری می‌شدند و شبکه‌ای مخفی و غیررسمی در کشور داشتند. چهره‌های شاخص این گروه عبارت بودند از: <a title="حسینعلی منتظری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1%DB%8C">حسینعلی منتظری</a>، مدرس برجسته <a class="mw-redirect" title="فقه اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%82%D9%87_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">فقه اسلامی</a> در قم، که به عنوان مخالف آشتی‌ناپذیر رژیم، سه بار به زندان افتاد؛ <a class="mw-disambig" title="محمد بهشتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%A8%D9%87%D8%B4%D8%AA%DB%8C">محمد بهشتی</a> هوشیارترین عضو سیاسی گروه؛ <a title="مرتضی مطهری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%AA%D8%B6%DB%8C_%D9%85%D8%B7%D9%87%D8%B1%DB%8C">مرتضی مطهری</a> متفکر و نظریه‌پرداز عمده گروه؛ و دو روحانی جوان‌تر سازمان دهنده گروه به نام‌های <a title="اکبر هاشمی رفسنجانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DA%A9%D8%A8%D8%B1_%D9%87%D8%A7%D8%B4%D9%85%DB%8C_%D8%B1%D9%81%D8%B3%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C">اکبر هاشمی رفسنجانی</a> و <a class="mw-redirect" title="علی خامنه‌ای" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C">علی خامنه‌ای</a>. خمینی که از سال ۱۳۴۲، در <a title="نجف" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%AC%D9%81">نجف</a> می‌زیست، به تدریج تعبیر خود از اسلام شیعه را گسترش داد. او چارچوب نظریه سیاسی خود را در سخنرانی‌هایش، در اواخر دهه ۱۳۴۰، تدوین و تنظیم کرد و سپس آن را با عنوان «<a class="mw-redirect" title="ولایت فقیه (کتاب)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8)">ولایت فقیه: حکومت اسلامی</a>» بدون ذکر نام مؤلف، منتشر نمود. طبق نظریه جدید او، اقتدار سیاسی و مسئولیت حفظ امت اسلامی، از طرف <a class="mw-redirect" title="امام دوازدهم شیعیان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%87%D9%85_%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D9%86">امام دوازدهم شیعیان</a> به <a title="مجتهد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AC%D8%AA%D9%87%D8%AF">مجتهدان</a> متخصص در <a title="فقه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%82%D9%87">فقه</a> اسلامی (<a title="فقیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87">فقها</a>) واگذار شده‌است. استدلال وی این بود که خداوند، پیامبران و ائمه را به منظور وضع قوانین شرع برای هدایت امتها فرستاده‌است و در غیاب <a title="امامت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%D8%AA">امام معصوم</a>، روحانیون به ویژه فقها، تنها مفسران و نگاهبانان حقیقی شریعت می‌باشند که حکومت باید به آنان سپرده شود. از دید روحانیون سنتی، <a title="ولایت فقیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87">ولایت فقیه</a>، زمامداری فقها، تنها بر نهادها و مدارس مذهبی و همچنین افراد «محجور» یا ناتوان محسوب می‌شد، ولی خمینی این اصطلاح را بسط داد به‌طوری‌که تمام جامعه را در بر می‌گرفت.<sup id="cite_ref-autogenerated1_149-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated1-149">[۱۴۷]</a></sup><sup id="cite_ref-156" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-156">[۱۵۴]</a></sup> <a title="ولی‌رضا نصر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D9%84%DB%8C%E2%80%8C%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D9%86%D8%B5%D8%B1">ولی‌رضا نصر</a> معتقد است ایدهٔ حکومت اسلامی‌ای که به وسیلهٔ علمای دینی اعمال شود «به‌شدت» متکی است به مفهوم <a class="mw-redirect" title="جمهوریت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AA">جمهوریت</a> در کتاب <a title="جمهور" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1">جمهور</a> <a title="افلاطون" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%81%D9%84%D8%A7%D8%B7%D9%88%D9%86">افلاطون</a> و دیدگاه وی مبنی بر این‌که حکومت باید توسط «یک «نگهبان» که آموزش‌های خاص دیده و به عبارتی «فیلسوف-شاه» اداره شود.<sup id="cite_ref-157" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-157">[۱۵۵]</a></sup></p>
<p>نظریات سنت شکنانه خمینی تنها به ولایت فقیه محدود نمی‌شد؛ او برخلاف عقیده گذشته خود که همچون دیگر روحانیون از نظام <a class="mw-redirect" title="مشروطه سلطنتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87_%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA%DB%8C">مشروطه سلطنتی</a> حمایت می‌کرد، اظهار داشت که نظام سلطنتی، سنتی «طاغوتی» است که از دوران «شرک» به ارث رسیده و با اسلام ضدیت دارد، چرا که پیامبر اسلام، <a class="new" title="پادشاهی موروثی (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%BE%D8%A7%D8%AF%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C_%D9%85%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%AB%DB%8C&amp;action=edit&amp;redlink=1">پادشاهی موروثی</a> را شیطانی و کفرآمیز خوانده‌است و حسین، امام سوم شیعیان، پرچم قیام را برای نجات مردم از یوغ خلفا و سلاطین موروثی برافراشته‌است. او در تشریح دیدگاه سیاسی خود، حتی روحانیون غیرسیاسی و میانه‌رو را مورد بازخواست قرار می‌داد و گروه نخست را به ترک تکالیف شرعی خود، پناه بردن به <a class="mw-redirect" title="حوزه‌های علمیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%87">حوزه‌های علمیه</a> و پذیرفتن نظریه <a class="mw-redirect" title="جدایی دین از سیاست" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%AF%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D8%B2_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA">جدایی دین از سیاست</a> که از دید او توطئه «امپریالیستها» بود، متهم می‌کرد.<sup id="cite_ref-158" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-158">[۱۵۶]</a></sup><sup id="cite_ref-159" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-159">[۱۵۷]</a></sup></p>
<p>خمینی در سخنرانی‌های خود برای طلاب، از حکومت روحانیون حمایت می‌کرد، اما در اعلامیه‌های عمومی بحث روشنی از این‌گونه حکومت به میان نمی‌آورد و از کاربرد ولایت فقیه خودداری می‌نمود. حتی اطرافیان او بعدها مدعی شدند که کتاب ولایت فقیه از جعلیات ساواک یا یادداشت‌های اصلاح‌نشده یکی از طلاب بوده‌است. در عوض، او استراتژی سال ۱۳۴۲، یعنی حمله به نقطه‌ضعف‌های اصلی رژیم را ادامه می‌داد. شاه را به خاطر فروش کشور به امپریالیست‌ها و کمک به اسرائیل؛ نقض مشروطیت و زیر پا نهادن <a title="قانون اساسی مشروطه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87">قانون اساسی مشروطه</a>؛ حمایت از ثروتمندان و استثمار فقرا؛ نابودی فرهنگ ملی؛ تشویق و اشاعه فساد و هدر دادن منابع باارزش کشور در قصرها؛ خرید تسلیحات؛ نابودی کشاورزی و در نتیجه وابسته ساختن هرچه بیشتر ایران به غرب، مورد انتقاد قرار می‌داد. او ضمن مقایسه شاه با <a title="یزید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D8%B2%DB%8C%D8%AF">یزید</a>، مؤمنان را به سرنگونی رژیم پهلوی و بیرون راندن امپریالیستها، فرامی‌خواند.<sup id="cite_ref-160" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-160">[۱۵۸]</a></sup> خمینی می‌کوشید تا بیشتر گروه‌های مخالف را با خود همراه کند، برای مثال هنگام اعتراض مطهری به سخنرانی‌های «ضد روحانی» شریعتی در حسینیه ارشاد، سکوت کرد و حتی بدون نام بردن از شریعتی، به استفاده از شعارها و عباراتی که سخنرانان حسینیه ارشاد رواج داده بودند (مثل «مستضعفین، وارثان زمین خواهند بود»، «مردم، استثمارگران را به <a title="زباله‌دان تاریخ" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%87%E2%80%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86_%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE">زباله‌دان تاریخ</a> خواهند انداخت» و «دین <a title="افیون توده‌ها" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%81%DB%8C%D9%88%D9%86_%D8%AA%D9%88%D8%AF%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7">افیون توده‌ها</a> نیست»)، ادامه داد. بسیاری از جوانان متفکر، با شنیدن این عبارات ولی غافل از سخنرانی‌های او در <a title="نجف" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%AC%D9%81">نجف</a>، بی‌درنگ نتیجه گرفتند که خمینی با تفسیر شریعتی از اسلام انقلابی موافق است. در اواخر سال ۵۷ و هنگام نابودی حکومت پهلوی، محبوبیت خمینی در بین طرفداران شریعتی آنچنان بود که آنان &#8211; نه روحانیون &#8211; گامی برداشتند که احتمال تعبیر «کفر» در آن بود و به خمینی لقب «امام» که فقط مختص <a class="mw-redirect" title="امامان شیعه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87">دوازده امام شیعه</a> بود، را دادند. بدین سان، خمینی با تبلیغ پیام مبهم اما دلخواه توده‌ها، طیف گسترده‌ای از نیروهای اجتماعی و همچنین سازمان‌های سیاسی مذهبی و سکولار را با خود همراه کرد.<sup id="cite_ref-161" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-161">[۱۵۹]</a></sup><sup id="cite_ref-162" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-162">[۱۶۰]</a></sup></p>
<h6><span id=".D9.81.D8.AF.D8.A7.D8.A6.DB.8C.D8.A7.D9.86_.D8.A7.D8.B3.D9.84.D8.A7.D9.85_.D9.88_.D9.87.DB.8C.D8.A6.D8.AA.E2.80.8C.D9.87.D8.A7.DB.8C_.D9.85.D8.A4.D8.AA.D9.84.D9.81.D9.87"></span><span id="فدائیان_اسلام_و_هیئت‌های_مؤتلفه" class="mw-headline">فدائیان اسلام و هیئت‌های مؤتلفه</span></h6>
<p>گروه‌های مذهبی که پیرو مشی نواب صفوی و پس از سال ۱۳۴۲ از پیروان روح‌الله خمینی بودند. این گروه‌ها از طرف جمعی از بازاریان مورد حمایت مالی قرار می‌گرفته‌اند.</p>
<h6><span id=".D8.AD.D8.B2.D8.A8_.D8.AA.D9.88.D8.AF.D9.87_.D8.A7.DB.8C.D8.B1.D8.A7.D9.86"></span><span id="حزب_توده_ایران" class="mw-headline">حزب توده ایران</span></h6>
<p><a class="mw-redirect" title="حزب توده" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%AA%D9%88%D8%AF%D9%87">حزب توده</a> اگر چه به حیات خود ادامه داد تا نقشی هرچند کوچک در انقلاب ایفا کند، پس از کودتا، هدف سرکوب و ضربه‌های سخت نیروهای امنیتی، جنگ روانی شدید و شایعه‌سازی رژیم علیه آن قرار گرفت و در اواخر دهه ۱۳۳۰ تنها شبحی از قدرت پیشینش بازماند. دگرگونی‌های اجتماعی حاصل از نوسازی، موجب شد تا رفته رفته، هواداران حزب توده به خانواده‌هایی با پیشینه چپ‌گرایانه محدود شوند. رهبری حزب نیز در نتیجه مرگ رهبران، سستی حاصل از کهولت و کناره‌گیری آنان، تضعیف شد.<sup id="cite_ref-163" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-163">[۱۶۱]</a></sup> افزون بر این، مسئله مناقشات چین و شوروی، پیدایش گرایش‌های «<a title="مائوئیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D8%A6%D9%88%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D9%85">مائوئیستی</a>» و انتقاد از سیاست‌های گذشته حزب از جمله آنچه منتقدان، پیروی «کورکورانه» آن از <a class="mw-redirect" title="شوروی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%88%DB%8C">شوروی</a> می‌نامیدند، موجب وقوع انشعاباتی در این حزب شد.<sup id="cite_ref-164" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-164">[۱۶۲]</a></sup> با اینحال، حزب توده در سال‌های نخست دهه پنجاه فعالیت‌های موفقی را آغاز کرد. از جمله اداره <a title="ایستگاه رادیویی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%B1%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%88%DB%8C%DB%8C">ایستگاه رادیویی</a> <a class="new" title="رادیو پیک ایران (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%B1%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%88_%D9%BE%DB%8C%DA%A9_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86&amp;action=edit&amp;redlink=1">پیک ایران</a>، انتشار منظم دو مجله «<a class="new" title="مجله مردم (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%85%D8%AC%D9%84%D9%87_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85&amp;action=edit&amp;redlink=1">مردم</a>» و «<a title="مجله دنیا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AC%D9%84%D9%87_%D8%AF%D9%86%DB%8C%D8%A7">دنیا</a>» و بعدها <a class="new" title="نشریه نوید (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%86%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D9%87_%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%AF&amp;action=edit&amp;redlink=1">نشریه نوید</a> و همچنین ایجاد هسته‌های زیرزمینی کوچکی در دانشگاه تهران و مناطق نفتی.<sup id="cite_ref-165" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-165">[۱۶۳]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.B3.D8.A7.D8.B2.D9.85.D8.A7.D9.86.D9.87.D8.A7.DB.8C_.DA.86.D8.B1.DB.8C.DA.A9.DB.8C"></span><span id="سازمانهای_چریکی" class="mw-headline">سازمانهای چریکی</span></h6>
<div class="hatnote navigation-not-searchable boilerplate seealso" role="note"></div>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jazani.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/86/Jazani.jpg" alt="" width="139" height="198" data-file-width="139" data-file-height="198" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p><a title="بیژن جزنی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%DB%8C%DA%98%D9%86_%D8%AC%D8%B2%D9%86%DB%8C">بیژن جزنی</a> نظریه‌پرداز تأثیرگذار مارکسیست و پایه‌گذار فکری سازمان چریکی «<a class="mw-redirect" title="فداییان خلق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%AF%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D8%AE%D9%84%D9%82">فداییان خلق</a>». سازمان‌های چریکی در تلاشی ناموفق برای شعله‌ور ساختن قیام سراسری، به یک رشته عملیات مسلحانه علیه حکومت دست زدند که معروفترین آن‌ها <a class="mw-redirect" title="قیام سیاهکل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%85_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%87%DA%A9%D9%84">قیام سیاهکل</a> نام گرفت.<sup id="cite_ref-autogenerated12_166-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated12-166">[۱۶۴]</a></sup><sup id="cite_ref-autogenerated11_167-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated11-167">[۱۶۵]</a></sup></p>
</div>
</div>
</div>
<p>در سال‌های بعد از ۱۳۴۴ شماری از دانشجویان دانشگاه‌ها که روش‌های پیشین و مسالمت‌آمیز <a title="جبهه ملی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A8%D9%87%D9%87_%D9%85%D9%84%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">جبهه ملی</a> و <a class="mw-redirect" title="نهضت آزادی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA_%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C">نهضت آزادی</a> را در آغاز دهه چهل برای مبارزه با حکومت موفقیت‌آمیز نمی‌دانستند، گروه‌های مباحثه مخفی و کوچکی را برای بررسی تجربیات آنزمان چین، ویتنام، کوبا و الجزایر و ترجمه آثار <a class="mw-redirect" title="مائو" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D8%A6%D9%88">مائو</a>، <a class="mw-redirect" title="جیاپ" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%DB%8C%D8%A7%D9%BE">جیاپ</a>، <a class="mw-redirect" title="چه‌گوارا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%86%D9%87%E2%80%8C%DA%AF%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%A7">چه‌گوارا</a> و <a class="mw-redirect" title="فانون" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86">فانون</a> تشکیل دادند. دستاورد این مباحثات و بررسی‌ها، شکل‌گیری شماری گروه‌های کوچک <a class="mw-redirect" title="مارکسیست" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA">مارکسیست</a> و اسلامی بود که «تنها رَه رهایی» را «جنگ مسلحانه» و <a class="mw-redirect" title="نبرد چریکی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%A8%D8%B1%D8%AF_%DA%86%D8%B1%DB%8C%DA%A9%DB%8C">نبرد چریکی</a> می‌دانستند. اصلی‌ترین این گروه‌ها، <a class="mw-redirect" title="سازمان چریکهای فدایی خلق ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%DA%86%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%81%D8%AF%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%AE%D9%84%D9%82_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">سازمان چریکهای فدایی خلق ایران</a> و <a title="سازمان مجاهدین خلق ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D8%AE%D9%84%D9%82_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">سازمان مجاهدین خلق ایران</a> بودند.<sup id="cite_ref-168" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-168">[۱۶۶]</a></sup> پایه‌گذار فکری و شخصیت برجسته سازمان مارکسیستی چریک‌های فدایی که به «فداییان خلق» نیز شهرت داشتند، <a title="بیژن جزنی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%DB%8C%DA%98%D9%86_%D8%AC%D8%B2%D9%86%DB%8C">بیژن جَزَنی</a> بود. جزنی که در اواسط دهه ۳۰ چندبار به زندان افتاده بود، پیش از تشکیل گروه مخفی خود، در شاخه جوانان حزب توده فعالیت می‌کرد. او که تسلط بسیاری بر <a class="mw-redirect" title="تاریخ ایران معاصر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1">تاریخ ایران معاصر</a> داشت، سال‌ها بعد هنگام گذراندن محکومیت پانزده ساله‌اش در زندان، جزوه‌هایی برای سازمان فدایی نوشت. اعتقاد جزنی به مبارزه انقلابی شیفته‌وار بود و سخنان شورانگیز او دربارهٔ حزب پیشاهنگ طبقه کارگر، شاید به بهترین وجهی، بیانگر احساسات انقلابیون جوان به هنگام آغاز جنبش چریکی در سال ۴۹ باشد.<sup id="cite_ref-autogenerated12_166-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated12-166">[۱۶۴]</a></sup><sup id="cite_ref-autogenerated11_167-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated11-167">[۱۶۵]</a></sup></p>
<p>چهار سال پس از تشکیل گروه، <a title="ساواک" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D9%88%D8%A7%DA%A9">ساواک</a> در آن نفوذ کرد و موفق شد تعدادی از اعضا از جمله جزنی را دستگیر کند. اما اعضای باقی‌مانده به منظور آغاز نبرد چریکی و زدن جرقه قیام سراسری علیه حکومت، تیمی را به کوهستان‌های پوشیده از جنگل <a class="mw-redirect" title="گیلان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%86">گیلان</a> (که منطقه مناسبی برای جنگ چریکی و جذب نیرو از روستاییان) بود فرستادند. برنامه گروه با دستگیر شدن دو تن از یارانشان به هم خورد و فداییان تصمیم گرفتند تا برای آزاد ساختن آنها، به محل حبس، یعنی پاسگاه ژاندارمری روستای <a title="سیاهکل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%87%DA%A9%D9%84">سیاهکل</a> حمله کنند. شاه پس از شنیدن خبر، نیروی عظیمی را برای مقابله به منطقه فرستاد و مهاجمان همگی کشته شدند. گرچه این رویداد یک شکست نظامی بود، فداییان و سایر گروه‌های چریکی، آن را «<a class="mw-redirect" title="قیام سیاهکل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%85_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%87%DA%A9%D9%84">قیام سیاهکل</a>» نامیده و پیروزی تبلیغاتی بزرگی قلمداد کردند که توانسته بود کل رژیم را به هراس افکند.<sup id="cite_ref-169" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-169">[۱۶۷]</a></sup><sup id="cite_ref-170" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-170">[۱۶۸]</a></sup></p>
<p>پیشینه دیگر گروه چریکی اصلی «سازمان مجاهدین خلق» نیز همچون فداییان خلق به اوایل دهه ۱۳۴۰ بازمی‌گشت، با این تفاوت که افراد سازمان فدایی اغلب از اعضای سابق حزب توده یا جناح مارکسیست جبهه ملی بودند، اما سازمان اسلامگرای مجاهدین را اعضای سابق جناح مذهبی جبهه ملی به ویژه نهضت آزادی تشکیل می‌دادند. نظریات «مجاهدین» شباهت بسیاری به اندیشه‌های شریعتی داشت، از این رو بسیاری، شریعتی را الهام‌بخش مجاهدین می‌دانستند، هر چند که مجاهدین پیش از آغاز سخنرانی‌های شریعتی در سال ۴۶، چارچوب و مبانی نظری خود را فراهم ساخته بودند. با اینحال در سال‌های بعدی، دیدگاه‌ها و تعبیرهای شریعتی دربارهٔ جنبه‌های انقلابی تشیع، تأثیری غیر مستقیم و چشمگیر بر سازمان مجاهدین گذاشت.<sup id="cite_ref-171" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-171">[۱۶۹]</a></sup></p>
<p>در نیمه نخست دهه ۱۳۵۰، فداییان، مجاهدین و سایر گروه‌های چریکی، به یک رشته عملیات مسلحانه جسورانه چون بمب‌گذاری در سفارتخانه‌های انگلیس و ایالات متحده و همچنین دفاتر آژانس هواپیمایی اسرائیل و مراکز پلیس؛ دستبرد زدن به بانکها؛ ترور برخی مقامات نظامی و انتظامی ایرانی و آمریکایی؛ و نیز تلاش برای ربودن اعضای خانواده سلطنتی، دست زدند.<sup id="cite_ref-172" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-172">[۱۷۰]</a></sup> به نظر می‌رسد که افزایش شمار زندانیان سیاسی، شکنجه، سرکوب و سانسور توسط ساواک در نیمه نخست دهه ۱۳۵۰، حاصل این‌گونه عملیات چریکی بوده باشد.<sup id="cite_ref-173" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-173">[۱۷۱]</a></sup> در اواخر سال ۱۳۵۵، هر دو سازمان چریکی مجاهدین و فداییان خلق که بسیاری از اعضایشان دستگیر یا اعدام شده و متحمل تلفات سنگینی شده بودند، به تجدیدنظر در تاکتیک‌های خود پرداختند. گرچه جنبش چریکی نتوانست رژیم را سرنگون کند، در اواخر سال ۱۳۵۶، با به حرکت درآمدن موج انقلاب و آزادی زندانیان سیاسی، چریک‌ها به ویژه فداییان، در موقعیت بهتری قرار گرفته و به جذب نیروهای جدید و انبارکردن سلاح پرداختند و در ۲۰–۲۲ بهمن ماه ۱۳۵۷ (تقریباً در هشتمین سالگرد <a title="واقعه سیاهکل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D8%A7%D9%82%D8%B9%D9%87_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%87%DA%A9%D9%84">واقعه سیاهکل</a>)، هنگام پایان کار رژیم پهلوی، آخرین تیرهای خلاص خود را به جسد نیمه جان رژیم شلیک کردند.<sup id="cite_ref-174" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-174">[۱۷۲]</a></sup><sup id="cite_ref-175" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-175">[۱۷۳]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.B4.DA.A9.D8.B3.D8.AA_.D8.B7.D8.B1.D8.AD_.D9.85.D8.B4.D8.A7.D8.B1.DA.A9.D8.AA_.D8.B3.DB.8C.D8.A7.D8.B3.DB.8C_.D9.85.D8.AD.D9.85.D8.AF.D8.B1.D8.B6.D8.A7_.D8.B4.D8.A7.D9.87"></span><span id="شکست_طرح_مشارکت_سیاسی_محمدرضا_شاه" class="mw-headline">شکست طرح مشارکت سیاسی محمدرضا شاه</span></h6>
<h6><span id=".D8.AF.D9.88.D9.84.D8.AA_.D8.AA.DA.A9.E2.80.8C.D8.AD.D8.B2.D8.A8.DB.8C.D8.8C_.D8.AD.D8.B2.D8.A8_.D8.B1.D8.B3.D8.AA.D8.A7.D8.AE.DB.8C.D8.B2"></span><span id="دولت_تک‌حزبی،_حزب_رستاخیز" class="mw-headline">دولت تک‌حزبی، حزب رستاخیز</span></h6>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner"><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:P_hrastakhiz_7.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6c/P_hrastakhiz_7.jpg/300px-P_hrastakhiz_7.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6c/P_hrastakhiz_7.jpg/450px-P_hrastakhiz_7.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/6c/P_hrastakhiz_7.jpg 2x" alt="" width="300" height="222" data-file-width="570" data-file-height="421" /></a></div>
</div>
<p>در سال ۱۳۵۳، شاه با وجود مخالفت پیشینش با ایجاد نظام تک حزبی، ضمن انحلال دو حزب «<a title="حزب ایران نوین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%86%D9%88%DB%8C%D9%86">ایران نوین</a>» و «<a title="حزب مردم (ایران)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_(%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86)">حزب مردم|مردم</a>»، «حزب رستاخیز» را تشکیل داد. وی اعلام کرد که در آینده، یک دولت تک حزبی خواهد داشت و هرکس که به آن نپیوندد باید «کمونیست» و «خائن» باشد. حزب رستاخیز ترکیبی ناهمگون و شگفت‌آور داشت و توسط دو گروه بسیار متفاوت طراحی شده بود. گروه نخست از کارشناسان جوان <a title="علوم سیاسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C">علوم سیاسی</a> و دارندگان درجه دکترا از دانشگاه‌های آمریکایی تشکیل می‌شد که طبق نظریه <a title="ساموئل هانتینگتون" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%A6%D9%84_%D9%87%D8%A7%D9%86%D8%AA%DB%8C%D9%86%DA%AF%D8%AA%D9%88%D9%86">ساموئل هانتینگتون</a>، استاد برجسته علوم سیاسی، اعتقاد داشتند که تنها راه رسیدن به ثبات سیاسی در <a title="کشورهای در حال توسعه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%AD%D8%A7%D9%84_%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87">کشورهای در حال توسعه</a>، ایجاد حزب دولتی منضبط است. گروه دوم را کمونیست‌های سابق تشکیل می‌دادند که در اوایل دهه ۳۰، به دلیل همکاری با رژیم، از <a class="mw-redirect" title="حزب توده" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%AA%D9%88%D8%AF%D9%87">حزب توده</a> اخراج شده بودند و معتقد بودند تنها سازمانی با ساختار <a title="لنینیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%86%DB%8C%D9%86%DB%8C%D8%B3%D9%85">لنینیستی</a> می‌تواند توده‌ها را بسیج کند.<sup id="cite_ref-176" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-176">[۱۷۴]</a></sup><sup id="cite_ref-177" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-177">[۱۷۵]</a></sup> حزب رستاخیز، با جذب دو حزب پیشین و همه نمایندگان مجلس، تشکیل کمیته مرکزی و برگزیدن <a title="امیرعباس هویدا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AF%D8%A7">امیرعباس هویدا</a> به دبیر کلی، در سراسر سال ۱۳۵۴، به ایجاد سازمانی گسترده پرداخت و حدود ۵ میلیون نفر را در شعبه‌های محلی خود پذیرفت. حزب، شاه را با القابی چون «شاهنشاه آریامهر» و «آموزگار خیرخواه و رهبر سیاسی و معنوی ایران» مورد خطاب قرار داد و اعلام کرد که او را برای تکمیل انقلاب سفید و بردن ایران به سوی «تمدن بزرگ جدید»، یاری خواهد کرد. همچنین ضمن انتشار پنج روزنامه و سازماندهی راهپیمایی‌های <a class="mw-redirect" title="روز کارگر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%B2_%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1">روز کارگر</a>، تهدید کرد که کسانی‌که در حزب ثبت نام نمی‌کنند، مسئله‌دار هستند، بدینسان موفق شد حدود هفت میلیون رای‌دهنده را برای ثبت نام در انتخابات مجلس آینده، به صندوقهای رأی بکشاند و چندین نویسنده، هنرمند یا استاد دانشگاه را به دلیل انتقاد یا صرفاً عدم همکاری، بازداشت کرده یا مورد ضرب و شتم قرار دهد.<sup id="cite_ref-178" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-178">[۱۷۶]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.AA.D8.B4.D8.AF.DB.8C.D8.AF_.D9.86.D8.A7.D8.B1.D8.B6.D8.A7.DB.8C.D8.AA.DB.8C.E2.80.8C.D9.87.D8.A7_.D8.AF.D8.B1_.D8.A7.D8.AB.D8.B1_.D8.A7.D9.82.D8.AF.D8.A7.D9.85.D8.A7.D8.AA_.D8.AD.D8.B2.D8.A8"></span><span id="تشدید_نارضایتی‌ها_در_اثر_اقدامات_حزب" class="mw-headline">تشدید نارضایتی‌ها در اثر اقدامات حزب</span></h6>
<p>اما مهم‌ترین اقدام حزب رستاخیز، نفوذ به درون <a title="طبقه متوسط" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B7%D8%A8%D9%82%D9%87_%D9%85%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7">طبقه متوسط</a> مرفه (سنتی) &#8211; مهم‌تر از همه بازار و روحانیت &#8211; بود. چنان‌که، مسئولیت <a title="تورم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%88%D8%B1%D9%85">تورم</a> شدید بین سال‌های ۱۳۵۲ تا ۱۳۵۵ را به گردن جامعهٔ تجاری انداخت و به سراغ مغازه‌داران و تجار خرده‌پا رفت. حزب با گشودن شعبه‌هایی در بازار، بر قیمت بیشتر کالاها نظارت دقیقی اعمال کرد و برای کوتاه ساختن دست واسطه‌ها و دلالان داخلی، میزان زیادی گندم، قند و شکر و گوشت وارد کرد. بدین‌سان رژیم با اعلان جنگ به بازار، به حوزه‌ای حمله‌ور شده بود که دولتهای پیشین، جرئت گام گذاشتن در آن را نداشتند. حزب رستاخیز ۱۰٬۰۰۰ دانش‌آموز را در دسته‌های منظمی با نام «تیمهای بازرسی»، برای جهاد بیرحمانه‌ای علیه سودجویان، متقلبان، محتکران و سرمایه‌داران بی‌ملاحظه، روانه بازار کرد. همچنین <a class="new" title="شوراهای صنفی (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%B5%D9%86%D9%81%DB%8C&amp;action=edit&amp;redlink=1">شوراهای صنفی</a> تعداد بسیاری از تاجران را جریمه، تبعید یا محکوم به زندان نمودند و روزنامه‌های در نظارت دولت نیز از ضرورت ریشه‌کن کردن بازار و حجره‌های پوسیده و جایگزین کردن سوپرمارکتهای کارآمد با قصابیها، بقالی‌ها و نانوایی‌های بی‌ثمر سخن به میان آوردند. این حملات فاحش موجب شد تا بازاریان، در جستجوی پشتیبان، بار دیگر به متحد سنتی خود، علما روی آورند.<sup id="cite_ref-179" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-179">[۱۷۷]</a></sup><sup id="cite_ref-180" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-180">[۱۷۸]</a></sup> حکومت حمله گسترده و همزمانی را نیز علیه مذهب آغاز کرد. حزب رستاخیز، علما را «مرتجعین سیاه قرون وسطایی» نامید و تقویم جدیدی را به نام <a class="mw-redirect" title="گاهشماری شاهنشاهی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%A7%D9%87%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C">گاهشماری شاهنشاهی</a> به جای تقویم اسلامی به کار برد. نیروی تازه تأسیس «<a class="new" title="سپاه دین (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87_%D8%AF%DB%8C%D9%86&amp;action=edit&amp;redlink=1">سپاه دین</a>» را برای آموزش آنچه «اسلام راستین» نامیده شد، به روستاها فرستاد و با افزایش سن ازدواج دختران، از قضات خواست تا در اجرای <a class="mw-redirect" title="قانون حمایت خانواده ۱۳۴۶" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D8%AD%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%AA_%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87_%DB%B1%DB%B3%DB%B4%DB%B6">قانون حمایت از خانواده</a> سال ۱۳۴۶ کوشاتر باشند. به گفته یک روزنامه نزدیک به روحانیون در خارج از کشور، <a title="حزب رستاخیز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AE%DB%8C%D8%B2">حزب رستاخیز</a> درصدد «ملی کردن» مذهب بود.<sup id="cite_ref-181" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-181">[۱۷۹]</a></sup> بسیاری از مجتهدان برجسته، علیه حزب رستاخیز <a title="فتوا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%AA%D9%88%D8%A7">فتوا</a> صادر کرده و آن را برخلاف قوانین مشروطه، مصلحت کشور و اصول اسلام دانستند. خمینی نیز با انتشار اعلامیه‌ای، همکاری با حزب را «حرام» خواند و آن را نابودکننده نه تنها بازاریان و کشاورزان، بلکه ایران و اسلام دانست. چند روزی پس از انتشار این اعلامیه، بیشتر روحانیون نزدیک به وی مانند مطهری، بهشتی، منتظری و خامنه‌ای دستگیر شدند.<sup id="cite_ref-182" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-182">[۱۸۰]</a></sup></p>
<p>به نقل از <a title="یرواند آبراهامیان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%AF_%D8%A2%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86">یرواند آبراهامیان</a>، اهداف حزب رستاخیز با دستاوردهای آن به شدت تعارض پیدا کرد و هرچند هدف آن نهادینه کردن بیشتر حکومت سلطنتی و فراهم ساختن پایگاه اجتماعی گسترده‌تری برای آن بود، رژیم را تضعیف و نارضایتی قشرهای مختلف جامعه را شدیدتر کرد.<sup id="cite_ref-183" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-183">[۱۸۱]</a></sup> اعلان جنگ حکومت علیه بازاریان و نهادهای دینی، مخالفان میانه‌رو و حتی روحانیون غیر سیاسی را نیز به آغوش مخالف نافرمان و سازش‌ناپذیر رژیم، خمینی (که به زبان آنان سخن می‌گفت) انداخت و آنان امکانات مالی بسیار و یک شبکه سازمانی گسترده را در اختیار خمینی قرار دادند. بازاریان همچنین، پشتیبانی مالی بسیاری از اعتصاب‌های دانشجویی و بعد از آن اعتصاب‌های گسترده کارگری و همچنین حمایت مالی خانواده‌های کشته‌شدگان درگیری‌های سال ۵۷ را برعهده گرفتند.<sup id="cite_ref-autogenerated2_184-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated2-184">[۱۸۲]</a></sup><sup id="cite_ref-185" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-185">[۱۸۳]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.A8.D8.A7.D8.B2.D8.AA.D8.B1_.D8.B4.D8.AF.D9.86_.D9.81.D8.B6.D8.A7.DB.8C_.D8.B3.DB.8C.D8.A7.D8.B3.DB.8C.D8.8C_.D8.A2.D8.BA.D8.A7.D8.B2_.D8.A7.D8.B9.D8.AA.D8.B1.D8.A7.D8.B6.D8.A7.D8.AA"></span><span id="بازتر_شدن_فضای_سیاسی،_آغاز_اعتراضات" class="mw-headline">بازتر شدن فضای سیاسی، آغاز اعتراضات</span></h6>
<h6><span id=".D9.81.D8.B4.D8.A7.D8.B1.D9.87.D8.A7.DB.8C_.D8.AE.D8.A7.D8.B1.D8.AC.DB.8C"></span><span id="فشارهای_خارجی" class="mw-headline">فشارهای خارجی</span></h6>
<p>در اواسط دهه ۱۳۵۰، هم‌زمان با شدت گرفتن <a class="mw-redirect" title="بحران اقتصادی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C">بحران اقتصادی</a> در قالب <a title="تورم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%88%D8%B1%D9%85">تورم</a> حاد و اقدامات مخرب <a title="حزب رستاخیز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AE%DB%8C%D8%B2">حزب رستاخیز</a> در مقابله با آن، بحران دیگری به شکل اعمال فشارهای خارجی بر رژیم شاه، به منظور وادار ساختن آن به تعدیل کنترل‌های پلیسی و رعایت حقوق بشر در ایران، به وقوع پیوست. در اواخر سال ۱۳۵۴، <a class="mw-redirect" title="سازمان عفو بین‌الملل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%B9%D9%81%D9%88_%D8%A8%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%84">سازمان عفو بین‌الملل</a>، <a title="کمیسیون بین‌المللی قضات" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%85%DB%8C%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86_%D8%A8%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%84%DB%8C_%D9%82%D8%B6%D8%A7%D8%AA">کمیسیون بین‌المللی قضات</a> در <a title="ژنو" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%98%D9%86%D9%88">ژنو</a> و همچنین <a class="mw-redirect" title="کمیسیون بین‌المللی حقوق بشر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%85%DB%8C%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86_%D8%A8%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%D9%84%DB%8C_%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82_%D8%A8%D8%B4%D8%B1">کمیسیون بین‌المللی حقوق بشر</a> وابسته به سازمان ملل، هر یک رژیم شاه را به نقض شدید <a title="حقوق بشر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82_%D8%A8%D8%B4%D8%B1">حقوق بشر</a> محکوم کردند.<sup id="cite_ref-186" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-186">[۱۸۴]</a></sup> هم‌زمان با انتقاد سازمان‌های هوادار حقوق بشر، دانشجویان ایرانی و گروه‌های مخالف خارج از کشور به منظور افشای جنایتهای ساواک، اقدام به تشکیل کمیته‌های ویژه و برگزاری راهپیمایی کردند. در پی آن، روزنامه‌های بانفوذ غربی مانند «<a title="ساندی تایمز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C_%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D9%85%D8%B2">ساندی تایمز</a>» لندن، مطالب افشاگرانه‌ای را دربارهٔ نحوه شکنجه‌های ساواک به انتشار رساندند. در همین اوان، <a title="جیمی کارتر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%DB%8C%D9%85%DB%8C_%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B1">جیمی کارتر</a> در <a class="mw-redirect" title="کمپین انتخاباتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%85%D9%BE%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA%DB%8C">کمپین انتخاباتی</a> خود برای <a class="mw-redirect" title="انتخابات ریاست جمهوری آمریکا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA_%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7">انتخابات ریاست جمهوری آمریکا</a> در سال ۱۹۷۶ میلادی (۱۳۵۵)، بر اهمیت مسئله <a class="mw-redirect" title="حقوق بشر در ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82_%D8%A8%D8%B4%D8%B1_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">حقوق بشر در ایران</a> برای ایالات متحده، تأکید کرد. شاه که نمی‌خواست تصویر اصلاح‌گری پیشرو و مشتاق به آوردن مزایای تمدن غربی را به ایران از دست دهد، نسبت به فشارهای خارجی واکنش مثبت نشان داد. در نتیجه در اواخر سال ۱۳۵۵، ۳۵۷ زندانی را بخشید، به <a class="mw-redirect" title="صلیب سرخ جهانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D9%84%DB%8C%D8%A8_%D8%B3%D8%B1%D8%AE_%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C">صلیب سرخ جهانی</a> اجازه داد تا از زندان‌ها بازدید کند و به کمیسیون بین‌المللی حقوقدانان قول داد که در آینده بیشتر محاکمه‌ها در دادگاه‌های مدنی صورت گیرد.<sup id="cite_ref-187" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-187">[۱۸۵]</a></sup></p>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:Pahlavi_street.jpg"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/thumb/7/7e/Pahlavi_street.jpg/300px-Pahlavi_street.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/thumb/7/7e/Pahlavi_street.jpg/450px-Pahlavi_street.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/thumb/7/7e/Pahlavi_street.jpg/600px-Pahlavi_street.jpg 2x" alt="" width="300" height="276" data-file-width="2700" data-file-height="2485" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>در تصویر، جوانی انقلابی پلاک <a class="mw-redirect" title="خیابان پهلوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D9%86_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C">خیابان پهلوی</a> را کنده و عبارت «سرنگون شد» را به صورت دست‌نویس به پایین پلاک خیابان پهلوی اضافه کرده‌است.</p>
</div>
</div>
</div>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Iranian_Revolution_Women.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d8/Iranian_Revolution_Women.jpg/290px-Iranian_Revolution_Women.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d8/Iranian_Revolution_Women.jpg/435px-Iranian_Revolution_Women.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d8/Iranian_Revolution_Women.jpg 2x" alt="Iranian Revolution Women.jpg" width="290" height="173" data-file-width="539" data-file-height="322" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
</div>
</div>
</div>
<p>فروکش کردن نظارتها و سختگیریها، مخالفان را تشویق کرد تا با صدای بلندتری به اعتراض بپردازند. در اردیبهشت ۱۳۵۶، ۵۳ حقوقدان &#8211; بیشتر از هواداران مصدق &#8211; با فرستادن نامه‌ای سرگشاده به کاخ شاه، از دخالت او در کار دادگاه‌ها و قوه قضائیه انتقاد به عمل آوردند. در تیرماه نیز چهل تن از شخصیت‌های ادبی و روشنفکران در نامه‌ای به هویدا، از سرکوبی و سانسور فعالیت‌های فرهنگی و ادبی توسط ساواک، انتقاد کردند و <a title="کانون نویسندگان ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">کانون نویسندگان ایران</a> را که از سال ۴۳ سرکوب شده بود، احیا نمودند. در تابستان و پاییز همان سال، حقوقدانان، روشنفکران و نویسندگان و همچنین بازاریان تهران و طلاب قم با نوشتن نامه‌های انتقادی سرگشاده، صراحت بیشتری به خرج دادند.<sup id="cite_ref-188" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-188">[۱۸۶]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.AC.D8.B1.D9.82.D9.87_.D8.A7.D8.B9.D8.AA.D8.B1.D8.A7.D8.B6.D8.A7.D8.AA"></span><span id="جرقه_اعتراضات" class="mw-headline">جرقه اعتراضات</span></h6>
<div class="hatnote navigation-not-searchable boilerplate seealso" role="note"></div>
<p>در بحبوحه این اتفاقات، اول آبان سال ۱۳۵۶ فرزند خمینی (<a class="mw-redirect" title="مصطفی خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B5%D8%B7%D9%81%DB%8C_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">مصطفی خمینی</a>) به شکل مشکوک و غیرمنتظره‌ای درگذشت که منجر به برگزاری جلسات سوگواری اعتراض‌آمیز در <a title="قم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D9%85">قم</a>، <a title="تهران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86">تهران</a>، <a title="یزد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D8%B2%D8%AF">یزد</a>، <a title="مشهد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B4%D9%87%D8%AF">مشهد</a>، <a title="شیراز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%B2">شیراز</a> و <a title="تظاهرات ۲۹ بهمن تبریز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1%D8%A7%D8%AA_%DB%B2%DB%B9_%D8%A8%D9%87%D9%85%D9%86_%D8%AA%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%B2">تبریز</a> شد و مرگ او به‌طور گسترده‌ای به ساواک نسبت داده شد.<sup id="cite_ref-Algar_17-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-Algar-17">[۱۶]</a></sup></p>
<p>تا اواخر آبان ۱۳۵۶ مخالفان حکومت، به فعالیت‌های محصور به پشت درهای بسته، نوشتن بیانیه، تشکیل گروهای جدید، احیای گروه‌های قدیم، صدور نامه و انتشار نشریات اقدام می‌کردند، اما پس از آن تاریخ، مرحله جدیدی در روند انقلاب رخ داد و فعالیت مخالفان به صورت تظاهرات خیابانی خود را نشان داد. نقطه عطف در ۲۸ آبان رخ داد که پس از نه شب جلسات شعرخوانی آرام با مضمون سیاسی که توسط <a class="mw-redirect" title="کانون نویسندگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86">کانون نویسندگان</a> در <a class="new" title="انجمن فرهنگی ایران و آلمان (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A7%D9%86%D8%AC%D9%85%D9%86_%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%A2%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86&amp;action=edit&amp;redlink=1">انجمن فرهنگی ایران و آلمان</a> و در <a class="mw-redirect" title="دانشگاه آریامهر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%A2%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%85%D9%87%D8%B1">دانشگاه آریامهر</a> در آبان ماه سال ۱۳۵۶ تشکیل شده بود، پلیس اقدام به برهم زدن جلسه شب شعر دهم و متفرق کردن حدود ده هزار دانشجوی شنونده در آن کرد که تظاهرات خشمگینانه دانشجویان و سرازیر شدن آنان در خیابان‌ها با سردادن شعارهای ضد حکومتی را به دنبال داشت. در این درگیری یک دانشجو کشته، هفتاد تن مجروح و یکصد تن بازداشت شدند. در ده روز پس از آن، تظاهرات‌های دانشجویی افزایش یافت و دانشگاه‌های اصلی تهران در اعتراض به درگیری ۲۵ آبان تعطیل شدند. پس از آن، دانشگاه‌های بزرگ کشور به یادبود ۱۶ آذر (روز غیررسمی دانشجو) دست به اعتصاب زدند؛ ولی معترضان دستگیرشده در ناآرامی‌های پیشین، پس از محاکمه‌های کوتاهی در دادگاه‌های مدنی تبرئه شدند و این‌گونه محاکمات به روشنی به جامعه نشان داد که ساواک، دیگر توان استفاده از دادگاه‌های نظامی را برای سرکوب مخالفان ندارد.<sup id="cite_ref-189" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-189">[۱۸۷]</a></sup></p>
<p>در دی ماه همان سال اتفاق دیگری به تظاهرات خیابانی شدت بخشید. <a title="اطلاعات (روزنامه)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA_(%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87)">روزنامه اطلاعات</a> در <a title="ایران و استعمار سرخ و سیاه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1_%D8%B3%D8%B1%D8%AE_%D9%88_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%87">مقاله‌ای</a> در تاریخ ۱۷ دی، مقاله نیشداری ضد روحانیت مخالف نوشت. آنان را «ارتجاع سیاه» نامید و به همکاری پنهان با کمونیسم بین‌الملل برای محو دستاوردهای انقلاب سفید متهم ساخت. همچنین خمینی را به بیگانه بودن و جاسوسی برای <a title="بریتانیا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7">بریتانیا</a> در دوران جوانی متهم کرد و او را بی‌بندوبار و نویسنده اشعار شهوت‌انگیز صوفیانه نامید. این مقاله شهر قم را به خشم آورد. حوزه‌های علمیه و بازار تعطیل و خواستار عذرخواهی علنی حکومت شدند. حدود ۴۰۰۰ نفر از طلاب و هواداران آنان در روز ۱۹ ماه دی در تظاهرات به سردادن شعار پرداخته و با پلیس درگیر شدند. در این درگیری‌ها بنا به اعلام حکومت دوتن و به گفته مخالفان هفتاد تن کشته و بیش از پانصد نفر زخمی شدند.<sup id="cite_ref-190" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-190">[۱۸۸]</a></sup> روز بعد خمینی خواستار تظاهرات بیشتر شد و به شهر قم و آنان که «روحانیت مترقی» نامید، به خاطر ایستادگی در برابر حکومت تبریک گفت و شاه را به همکاری با آمریکا برای نابودی ایران متهم کرد. آیت‌الله <a title="سید محمدکاظم شریعتمداری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85_%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%AA%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C">شریعتمداری</a> نیز در مصاحبه‌ای نادر با خبرنگاران خارجی، از حکومت گلایه کرد و رفتار پلیس و حکومت با روحانیون را توهین‌آمیز خواند. شریعتمداری همچنین به همراه ۸۸ تن از روحانیون، بازاریان و دیگر مخالفان از ملت خواست که چهلم کشتار قم را با دست کشیدن از کار و حضور آرام در مساجد برگزار کنند.<sup id="cite_ref-autogenerated14_191-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated14-191">[۱۸۹]</a></sup></p>
<p>بعدها در جستجوی جرقه یا سرآغاز انقلاب ایران، روزنامه‌نگاران، چاپ مقاله اطلاعات و پیامدهای آن در قم را عنوان کردند<sup id="cite_ref-autogenerated4_18-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated4-18">[۱۷]</a></sup> و برخی چون <a title="حامد الگار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%A7%D9%85%D8%AF_%D8%A7%D9%84%DA%AF%D8%A7%D8%B1">حامد الگار</a> و هنری مانسون کشته شدن مصطفی خمینی را شروع زنجیره اتفاقاتی می‌دانند که منجر به انقلاب ایران شد<sup id="cite_ref-Algar_17-2" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-Algar-17">[۱۶]</a></sup><sup id="cite_ref-192" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-192">[۱۹۰]</a></sup> اما آبراهامیان، بر این باور است که در واقع نقطه آغازین انقلاب پیچیده‌تر از این بوده و نخستین جرقه را می‌توان به پیشتر از چاپ مقاله و به جلسات شعرخوانی و ناآرامی‌های دانشگاه آریامهر نسبت داد. در مجموع این دو حادثه، تجلی دو نیروی حاضر در جنبش انقلابی محسوب می‌شد که یکی طبقه متوسط حقوق بگیر و جایگاه اعتراض سیاسی آن یعنی دانشگاه‌های مدرن و دیگری طبقه متوسط متمول و سنتی و مراکز سازمان‌های اجتماعی-سیاسی آن یعنی مدارس علوم دینی سنتی (حوزه‌های علمیه) و بازار بود.<sup id="cite_ref-autogenerated14_191-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated14-191">[۱۸۹]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.A7.D8.B9.D8.AA.D8.B1.D8.A7.D8.B6.D8.A7.D8.AA_.D8.B3.DB.8C.D8.A7.D8.B3.DB.8C_.D9.88_.D8.B3.D9.86.D8.AA.D9.87.D8.A7.DB.8C_.D8.B4.DB.8C.D8.B9.DB.8C"></span><span id="اعتراضات_سیاسی_و_سنتهای_شیعی" class="mw-headline">اعتراضات سیاسی و سنتهای شیعی</span></h6>
<p>از این زمان به بعد یک دوره از مراسم چهلم (هرکدام به منظور یادبود کشته‌شدگان مراسم قبلی) در سطح کشور برگزار شد که نمونه‌ای عالی از استفاده سیاسی از یک سنت شیعی محسوب می‌شد و فرصتی را برای معترضان فراهم می‌ساخت تا به جمع شدن گرد هم، اطلاع‌رسانی شفاهی و برانگیختن بیشتر احساسات مذهبی مخالفان حکومت بپردازند. در روز ۲۹ بهمن ۱۳۵۶ به عنوان چهلم کشتار قم، مراسم یادبود در شهرهای بزرگ ایران به آرامی برگزار شد، اما در <a title="تظاهرات ۲۹ بهمن تبریز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1%D8%A7%D8%AA_%DB%B2%DB%B9_%D8%A8%D9%87%D9%85%D9%86_%D8%AA%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%B2">تبریز</a> معترضان به کلانتریها، دفاتر حزب رستاخیز، بانکها، هتل‌های لوکس، سینماها و مشروب فروشی‌ها (که نماد وابستگی به غرب به‌شمار می‌رفتند) حمله کردند و برای نخستین بار فریاد «مرگ بر شاه» شنیده شد. <a title="تظاهرات ۲۹ بهمن تبریز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1%D8%A7%D8%AA_%DB%B2%DB%B9_%D8%A8%D9%87%D9%85%D9%86_%D8%AA%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%B2">شورش تبریز</a> دو روز طول کشید و با توسل حکومت به نیروهای کمکی ارتش از جمله تانک و هلیکوپترهای جنگی، فروکش کرد.<sup id="cite_ref-autogenerated2_184-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated2-184">[۱۸۲]</a></sup><sup id="cite_ref-193" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-193">[۱۹۱]</a></sup> دهم فروردین ۱۳۵۷، مراسم چهلم کشته‌شدگان تبریز بود که در ۵۵ شهر برپاشد و در این مدت، اکثر بازارها و دانشگاه‌ها تعطیل بودند. این مراسم در برخی شهرها به‌ویژه در <a title="یزد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D8%B2%D8%AF">یزد</a> به خشونت کشیده شد و عده‌ای توسط نیروهای پلیس کشته شدند که مراسم چهلم آن در روز نوزدهم اردیبهشت ماه برگزار گشت. در این روز، بازار و موسسات آموزشی مهم اعتصاب کردند و مراسم در برخی شهرها به خشونت گرایید. در قم، نیروهای امنیتی برای سرکوب تظاهرات به تیراندازی و قطع برق شهر روی آوردند و با تعقیب گروهی از تظاهرکنندگان و زیرپا گذاشتن حق و حرمت قدیمی تحصن در خانه علمای دینی، دو تن از طلاب را که در خانه شریعتمداری پناه گرفته بودند، کشتند.<sup id="cite_ref-194" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-194">[۱۹۲]</a></sup> آمار رسمی حکومت و مخالفان از تعداد کشته‌شدگان و مجروحان سه دوره روزهای چهلم پرآشوب، (مثل همه وقایع بعدی) تفاوت بسیاری داشت. برپایه اعلامیه‌های حکومتی، ۲۲ نفر کشته و تقریباً ۲۰۰ تن زخمی شدند و اما مخالفان، شمار کشته‌ها را ۲۵۰ و شمار زخمی‌ها را بیش از ۶۰۰ نفر دانستند.<sup id="cite_ref-195" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-195">[۱۹۳]</a></sup></p>
<p>رژیم برای رویارویی با این بحران، نخست با ایجاد کمیته مخفی انتقام توسط ساواک، به فرستادن نامه‌های تهدیدآمیز و حتی بمب‌گذاری در دفاتر برخی روشنفکران و حقوقدانانی که نامه‌های اعتراضی نگاشته بودند &#8211; از جمله سنجابی، فروهر، بازرگان و <a title="عبدالکریم لاهیجی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85_%D9%84%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%AC%DB%8C">عبدالکریم لاهیجی</a> &#8211; اقدام کرد. حزب رستاخیز هم گروهی متشکل از افراد پلیس با لباس غیرنظامی به نام «نیروی پایداری» تشکیل داد تا به گردهمایی‌های سازمان یافته گروه‌های دانشجویی، کانون نویسندگان و جبهه ملی حمله کند. در همین حال، رژیم برخی سیاست‌های ضدتورمی را که موجب خشم بازاریان و علما شده بود کنار گذاشت و ضمن پوزش خواستن از شریعتمداری از بابت حمله به خانه او و برکناری ارتشبد <a title="نعمت‌الله نصیری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%B9%D9%85%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D9%86%D8%B5%DB%8C%D8%B1%DB%8C">نعمت‌الله نصیری</a> رئیس بدآوازه ساواک، نمایش فیلم‌های شهوت‌انگیز غربی را ممنوع ساخت. شاه نیز برای زیارت به مشهد رفت و <a title="جمشید آموزگار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%85%D8%B4%DB%8C%D8%AF_%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%DA%AF%D8%A7%D8%B1">جمشید آموزگار</a> نخست‌وزیر وقت با معوق گذاشتن بسیاری از طرح‌های توسعه اقتصادی، برای مهار کردن تورم تلاش‌هایی به عمل آورد.<sup id="cite_ref-196" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-196">[۱۹۴]</a></sup> چهلم کشته‌شدگان اردیبهشت ماه، با توصیه شریعتمداری و دیگر روحانیون میانه‌رو به آرامی برگزار شد و برای دو ماه، تا پیش از پایان تیرماه، ناآرامی عمده‌ای روی نداد. به نظر می‌رسید که استراتژی جدید دولت، کارساز واقع شده‌است یا شاید مخالفان خود را برای <a class="mw-redirect" title="ماه رمضان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D9%87_%D8%B1%D9%85%D8%B6%D8%A7%D9%86">ماه رمضان</a>، که بسیج جمعیت برای تظاهرات آسان‌تر بود، آماده می‌کردند. در طی این دوره از آرامش، بسیاری از جمله نخست‌وزیر به این نتیجه رسیدند که بحران پایان یافته‌است.<sup id="cite_ref-197" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-197">[۱۹۵]</a></sup><sup id="cite_ref-autogenerated6_198-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated6-198">[۱۹۶]</a></sup></p>
<h6><span id=".DA.AF.D8.B3.D8.AA.D8.B1.D8.B4_.D8.A7.D8.B9.D8.AA.D8.B1.D8.A7.D8.B6.D8.A7.D8.AA_.D9.88_.D8.A7.D8.B9.D8.AA.D8.B5.D8.A7.D8.A8.D9.87.D8.A7.DB.8C_.DA.AF.D8.B3.D8.AA.D8.B1.D8.AF.D9.87_.DA.A9.D8.A7.D8.B1.DA.AF.D8.B1.DB.8C"></span><span id="گسترش_اعتراضات_و_اعتصابهای_گسترده_کارگری" class="mw-headline">گسترش اعتراضات و اعتصابهای گسترده کارگری</span></h6>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B2_%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7.JPG?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B2_%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7.JPG/300px-%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B2_%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7.JPG" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B2_%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7.JPG/450px-%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B2_%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7.JPG 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/f7/%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B2_%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7.JPG 2x" alt="" width="300" height="457" data-file-width="503" data-file-height="767" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>صحنه‌هایی از درگیری‌های خیابانی</p>
</div>
</div>
</div>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/85/%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG/300px-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/85/%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG/450px-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/85/%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG/600px-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG 2x" alt="" width="300" height="200" data-file-width="1200" data-file-height="800" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>صحنه‌هایی از مردم مسلح انقلابی</p>
</div>
</div>
</div>
<p>پس از دو ماه آرامش، و وقوع دو ناآرامی در ۳۱ تیر و ۶ مرداد، در چند روز نخست <a class="mw-redirect" title="ماه رمضان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D9%87_%D8%B1%D9%85%D8%B6%D8%A7%D9%86">ماه رمضان</a> که از ۱۴ مرداد آغاز می‌شد، تظاهرات خشونت باری در تهران، تبریز، قم، اصفهان و شیراز برپا شد و در اصفهان تظاهرکنندگان خشمگین، برخی مجهز به سلاح کمری، بیشتر مناطق شهر را تصرف کردند.<sup id="cite_ref-199" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-199">[۱۹۷]</a></sup> دولت، تنها پس از اعلام حکومت نظامی و با کشتن برخی مهاجمان توسط نیروهای ارتش، توانست کنترل شهر را دوباره در دست گیرد. پس از این ناآرامیها، رژیم خود را برای دور دیگری از مراسم چهلم آماده می‌کرد که فاجعه بزرگی کشور را تکان داد. در ۲۸ مرداد ماه (همزمان با سالگرد کودتای سال ۱۳۳۲)، <a class="mw-redirect" title="سینما رکس آبادان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%85%D8%A7_%D8%B1%DA%A9%D8%B3_%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%86">سینما رکس آبادان</a> که در یک منطقه کارگرنشین قرار داشت به طرز مشکوکی در آتش سوخت و بیش از چهارصد مرد، زن و کودک در آن جان باختند. رژیم بی‌درنگ با یادآوری حملات مشابه مخالفان به سینماها، مسئولیت این رویداد را به گردن آنان انداخت و با نسبت دادن این رویداد به «مارکسیست‌های اسلامی» آن‌ها را متهم کردند «به جای تمدن بزرگ، وحشت بزرگ» به مردم می‌دهند.<sup id="cite_ref-200" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-200">[۱۹۸]</a></sup><sup id="cite_ref-201" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-201">[۱۹۹]</a></sup> اما مخالفان، ساواک را به تدارک این «آتش‌سوزی رایشتاگ»، قفل کردن درهای سینما و کارشکنی در آتش‌نشانی محل متهم کردند. فردای آنروز ۱۰٬۰۰۰ تن از بستگان قربانیان که در مراسم تشییع گرد هم آمده بودند، ساواک را مسئول این حادثه دانسته و شعارهای تندی علیه حکومت سر دادند. (بعدها در دادگاهی که پس از انقلاب برگزار شد، گروهی شامل افراد متعصب مذهبی مسئول این حادثه شناخته شدند و به همراه چند افسر پلیس به جرم کوتاهی در جلوگیری از وقوع حادثه، محاکمه شدند. طبق گفته برخی، این گروه با روحانیون عالی‌رتبه ارتباطاتی داشته‌اند)<sup id="cite_ref-autogenerated6_198-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated6-198">[۱۹۶]</a></sup><sup id="cite_ref-202" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-202">[۲۰۰]</a></sup><sup id="cite_ref-203" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-203">[۲۰۱]</a></sup><sup id="cite_ref-204" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-204">[۲۰۲]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.AC.D9.85.D8.B9.D9.87_.D8.B3.DB.8C.D8.A7.D9.87"></span><span id="جمعه_سیاه" class="mw-headline">جمعه سیاه</span></h6>
<p>شاه کوشید تا با دادن امتیازات بیشتر به مخالفان چون عفو ۲۶۱ زندانی دیگر، بیرون بردن <a class="mw-redirect" title="نیروهای نظامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C">نیروهای نظامی</a> از دانشگاه‌ها و وعده انتخابات آزاد، از شدت بحران بکاهد. او برای جلب نظر روحانیون، <a title="جعفر شریف‌امامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1_%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D9%81%E2%80%8C%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%DB%8C">جعفر شریف‌امامی</a> را به نخست‌وزیری تعیین کرد. در دوران تصدی دولت شریف امامی که «دولت آشتی ملی» نام گرفته بود، <a class="mw-redirect" title="آزادی مطبوعات" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C_%D9%85%D8%B7%D8%A8%D9%88%D8%B9%D8%A7%D8%AA">آزادی مطبوعات</a> بیشتر شد و احزاب و تشکل‌های سیاسی قدیمی به صحنه بازگشتند. همچنین تقویم شاهنشاهی لغو گردید، بیشتر روحانیون عالی‌رتبه از زندان آزاد شدند و ۵۷ قمارخانه تعطیل گشت. شریف امامی پس از توافق با رهبران میانه‌رو مخالفان، مانند سنجابی، بازرگان و فروهر، اجازه راهپیمایی <a title="عید فطر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%DB%8C%D8%AF_%D9%81%D8%B7%D8%B1">عید فطر</a> را صادر کرد و از آنان قول گرفت که از شعار دادن علیه شخص شاه و دعوت به تظاهرات بیشتر، خودداری کنند. در مراسم عید فطر تقریباً در همه شهرها شمار بسیاری از قشرها مختلف مردم شرکت کردند.<sup id="cite_ref-autogenerated6_198-2" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated6-198">[۱۹۶]</a></sup><sup id="cite_ref-205" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-205">[۲۰۳]</a></sup> گرچه در روز عید فطر مشکلی پیش نیامد، طی سه روز پس از آن بحران شدت گرفت. خمینی در اعلامیه شب عید فطر خود، به عنوان وظیفه‌ای برای همه مسلمانان، خواستار عدم سازش با شاه و ایستادگی در مقابل او تا زمان اخراجش از کشور شده بود. علی‌رغم فراخوان مخالفان میانه‌رو در خودداری از تظاهرات، شمار جمعیت تظاهرکننده بیشتر و بیشتر شد چنان‌که در ۱۶ شهریور در تهران، بیش از نیم میلیون نفر به تظاهرات پرداختند و ضمن سر دادن شعار «حسین سرور ماست، خمینی رهبر ماست» و «استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی» برای نخستین بار خواستار برقراری <a class="mw-redirect" title="حکومت جمهوری اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">حکومت جمهوری اسلامی</a> شدند و خواسته مخالفان میانه‌رو مبنی بر اجرای قانون مشروطه، تحت‌الشعاع قرار گرفت. شاه برای حفظ تسلط خود بر اوضاع، کوشید تا قاطعانه عمل کند از اینرو با ممنوعیت تظاهرات خیابانی برای نخستین بار پس از سال ۱۳۴۲، در تهران و یازده شهر دیگر حکومت نظامی اعلام کرد. صبح روز بعد، جمعه ۱۷ شهریور، درگیری‌های شدیدی در جنوب تهران رخ داد، کارگران ضمن سنگربندی در خیابان، به سوی کامیون‌های ارتش <a title="کوکتل مولوتف" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%88%DA%A9%D8%AA%D9%84_%D9%85%D9%88%D9%84%D9%88%D8%AA%D9%81">کوکتل مولوتف</a> پرتاب می‌کردند و در میدان ژاله، حدود پنج هزار نفر &#8211; اغلب دانشجو &#8211; که بسیاری از آنان از اعلام حکومت نظامی در سحرگاه آن روز خبر نداشتند، به صورت نشسته به تظاهرات پرداختند.</p>
<p>حضور فقرای شهری، نسبت به دیگر طبقات در تظاهرات این روز بسیار چشمگیر بود و برای پراکنده کردن مردم در محله‌های پرجمعیت جنوب شهر از هلیکوپترهای جنگی استفاده شد. در میدان ژاله نیز کماندوها و تانک‌ها به سوی جمعیت شلیک کردند. در شب همان روز، مقامات نظامی، شمار کشته شدگان را ۸۷ و شمار زخمی‌ها را ۲۰۵ نفر اعلام کردند. اما مخالفان شمار کشته‌ها را بیش از ۴۰۰۰ نفر دانستند. (پس از انقلاب، در تحقیقات به عمل آمده، اما رسماً منتشر نشده توسط <a class="mw-redirect" title="بنیاد شهید" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%AF_%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF">بنیاد شهید</a>، تعداد کشته‌شدگان شناسایی شده، ۸۸ نفر اعلام شد)<sup id="cite_ref-autogenerated7_155-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated7-155">[۱۵۳]</a></sup><sup id="cite_ref-206" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-206">[۲۰۴]</a></sup><sup id="cite_ref-207" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-207">[۲۰۵]</a></sup><sup id="cite_ref-208" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-208">[۲۰۶]</a></sup></p>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D9%87%D9%81%D8%AF%D9%87_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1.JPG?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6b/%D9%87%D9%81%D8%AF%D9%87_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1.JPG/300px-%D9%87%D9%81%D8%AF%D9%87_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1.JPG" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6b/%D9%87%D9%81%D8%AF%D9%87_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1.JPG/450px-%D9%87%D9%81%D8%AF%D9%87_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1.JPG 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6b/%D9%87%D9%81%D8%AF%D9%87_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1.JPG/600px-%D9%87%D9%81%D8%AF%D9%87_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1.JPG 2x" alt="" width="300" height="200" data-file-width="1200" data-file-height="800" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>صحنه‌ای از حوادث ۱۷ شهریور ۱۳۵۷ معروف به <a class="mw-redirect" title="تظاهرات ۱۷ شهریور ۱۳۵۷" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1%D8%A7%D8%AA_%DB%B1%DB%B7_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7">جمعه سیاه</a>.</p>
</div>
</div>
</div>
<p>حادثه ۱۷ شهریور که به <a class="mw-redirect" title="تظاهرات ۱۷ شهریور ۱۳۵۷" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D9%87%D8%B1%D8%A7%D8%AA_%DB%B1%DB%B7_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7">جمعه سیاه</a> معروف شد تأثیری بسیار نهاد و دریایی از خون بین شاه و مردم پدیدآورد. با تحریک احساسات عمومی و تشدید نفرت، تنها یک راه‌حل روشن یعنی یک انقلاب بنیادی باقی‌ماند. شاه به این موضوع پی برد که مخالفان میانه‌رو و غیرمذهبی، پیروان شخصی و سازمان‌های سیاسی لازم را برای جلوگیری از شور و احساسات مردمی ندارند. دیگر آنکه، تظاهرات پی در پی، صحنه سیاست را از برنامه‌ریزی و میزهای مذاکره به خیابان‌ها و محله‌های فقیرنشین پرجمعیت کشانده بود و با هر کشتار، فرصت دست‌یابی به سازش از راه گفتگو کاهش می‌یافت. برای ساکنان محلات فقیرنشین و حلبی‌آبادهای تهران که همگی دهقانان مهاجری بودند که به تازگی زمین خویش را از دست داده بودند، مذهب، احساس همبستگی گروهی و اجتماعی را فراهم می‌کرد. آنان مذهب را جانشین جامعه روستایی از دست رفته‌شان قلمداد می‌کردند و با اشتیاق در مساجد شهری، به سخنان روحانیون گوش می‌سپردند. با افزایش شدید محبوبیت خمینی در سال‌های ۵۶ و ۵۷ و شدت گرفتن شور و تحرکات انقلابی، سخنان او در خصوص سازش‌ناپذیری با رژیم و حل مشکلات با بازگشت به اجرای کامل احکام اسلامی، با استقبال بسیاری از سوی توده‌های مسلمان و فقرای شهری روبرو شد و موجب از دست رفتن تأثیر سخنان دیگر روحانیون محبوب مثل شریعتمداری و طالقانی که خواستار اجرای کامل قانون مشروطه بودند، گشت.<sup id="cite_ref-autogenerated10_154-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated10-154">[۱۵۲]</a></sup><sup id="cite_ref-autogenerated7_155-2" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated7-155">[۱۵۳]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.A7.D8.B9.D8.AA.D8.B5.D8.A7.D8.A8.E2.80.8C.D9.87.D8.A7.DB.8C_.D8.B3.D8.B1.D8.A7.D8.B3.D8.B1.DB.8C.D8.8C_.D9.85.D8.AD.D8.B1.D9.85_.D9.88_.D8.AA.D8.B6.D8.B9.DB.8C.D9.81_.D8.B4.D8.A7.D9.87"></span><span id="اعتصاب‌های_سراسری،_محرم_و_تضعیف_شاه" class="mw-headline">اعتصاب‌های سراسری، محرم و تضعیف شاه</span></h6>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<div id="mwe_player_2" class="PopUpMediaTransform" style="position: relative; display: block; margin: 0px auto; width: 220px;"></div>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
</div>
</div>
</div>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Interior_spread_of_Days_of_Blood,_Days_of_Fire.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/Interior_spread_of_Days_of_Blood%2C_Days_of_Fire.jpg/220px-Interior_spread_of_Days_of_Blood%2C_Days_of_Fire.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/Interior_spread_of_Days_of_Blood%2C_Days_of_Fire.jpg/330px-Interior_spread_of_Days_of_Blood%2C_Days_of_Fire.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/Interior_spread_of_Days_of_Blood%2C_Days_of_Fire.jpg/440px-Interior_spread_of_Days_of_Blood%2C_Days_of_Fire.jpg 2x" alt="" width="220" height="149" data-file-width="2206" data-file-height="1492" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p><a class="mw-redirect" title="میدان فردوسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86_%D9%81%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%B3%DB%8C">میدان فردوسی</a> در ۲۶ دی ۱۳۵۷، از کتاب روزهای خون، روزهای آتش</p>
</div>
</div>
</div>
<p>اما فردای پس از <a class="mw-redirect" title="واقعه ۱۷ شهریور" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D8%A7%D9%82%D8%B9%D9%87_%DB%B1%DB%B7_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1">جمعه سیاه</a>، موج گسترده اعتصابات کارگری آغاز شد. در واقع با پدیدار شدن اثرات دوره رکود اقتصادی، تعیین سقف برای افزایش دستمزدها و همچنین کاهش حقوق و دستمزد کارگران در نیمه‌های تابستان ۱۳۵۷، کارگران کارخانه‌ها، علاوه بر برپایی اعتصاب به تظاهرات‌ها نیز پیوستند. مشارکت کارگران کارخانه‌ها و همچنین کارگران ساختمانی و فقرای شهری، راهپیمایی‌های چند ده هزار نفری را به چندصد هزار نفری و حتی میلیونی تبدیل کرد و پیروزی نهایی انقلاب را ممکن ساخت.<sup id="cite_ref-209" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-209">[۲۰۷]</a></sup> تقاضاهای اعتصاب کنندگان در ابتدا عمدتاً اقتصادی بود اما به تدریج به صورت تقاضاهای سیاسی درآمد، چنان‌که در مهرماه، حدود ۴۵ درصد تقاضاهای اعتصاب کنندگان سیاسی شده بود که در آبان به ۸۰ درصد و در ماه بهمن به ۱۰۰ درصد رسید.<sup id="cite_ref-210" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-210">[۲۰۸]</a></sup></p>
<p>در ۱۸ و ۲۰ شهریور ماه، کارگران پالایشگاه‌های تهران و سایر شهرها اعتصاب کردند. شمار و گستره اعتصابات در مهرماه بیشتر شد و در ۱۴ و ۲۴ مهر (چهلمین روز جمعه سیاه) درگیری‌های خونینی در شهرهای اصلی روی داد. در اواخر مهر، به دنبال اعتصابات پی‌درپی، تقریباً همه مراکز بازار، دانشگاه‌ها، دبیرستانها، تأسیسات نفتی، بانکها، وزارت‌خانه‌ها، روزنامه‌ها، بیمارستان‌های دولتی و کارخانه‌های بزرگ کشور تعطیل شد و اعتصابگران، علاوه بر خواستهای صنفی، انحلال ساواک، لغو حکومت نظامی، آزادی زندانیان سیاسی و بازگشت خمینی را خواستار شدند.<sup id="cite_ref-211" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-211">[۲۰۹]</a></sup></p>
<p>شاه در رؤیایی با بحران، تصمیماتی ضد و نقیض گرفت، از یک سو به برقراری حکومت نظامی در دیگر شهرها، دستگیری رهبران جبهه ملی و تحت فشار قرار دادن <a title="عراق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82">عراق</a> برای اخراج خمینی پرداخت و از سوی دیگر به آزادی ۱۱۲۶ تن از زندانیان سیاسی، (از جمله منتظری و طالقانی و همچنین هشت توده‌ای که از سال ۱۳۳۴ همچنان در زندان بودند)، بازداشت ۱۳۲ تن از دولتمردان پیشین از جمله هویدا و نصیری، انحلال حزب رستاخیز و پذیرفتن بیشتر درخواست‌های اقتصادی کارمندان و کارگران صنعتی دست زد و ضمن وعده انتخابات آزاد و جبران اشتباهات گذشته، از تلویزیون سراسری به مردم گفت که «پیام انقلاب» آنان را شنیده‌است.<sup id="cite_ref-212" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-212">[۲۱۰]</a></sup> خمینی که در این زمان از عراق به پاریس تبعید شده بود، از آنجا پیام فرستاد که اگر شاه واقعاً صدای انقلاب مردم را شنیده‌است، باید بیدرنگ استعفا داده و در دادگاه اسلامی حاضر شود. او هرگونه سازش با «سلطنت منفور» را خیانت به اسلام دانست و از مردم خواست تا آن را به «زباله‌دان تاریخ» نیفکنده‌اند، از پای ننشینند. هنگامی که روزنامه‌نگاران اروپایی از او پرسیدند که چه چیز جایگزین رژیم سلطنتی خواهد شد، خمینی برای نخستین بار به جای پاسخ همیشگی خود «حکومت اسلامی»، واژه «جمهوری اسلامی» را به کار برد. روشن بود که او می‌کوشید طبق توصیه اعضای نهضت آزادی، جبهه ملی و سازمان‌های دانشجویی مخالف (مانند قطب‌زاده، بنی‌صدر و یزدی) که به محض ورود او به فرانسه به وی پیوسته بودند، به زبان آنان سخن گوید.</p>
<p>در اوایل آبان، سنجابی و بازرگان نیز برای دیدار با خمینی به فرانسه رفتند و ضمن اعلام پشتیبانی از او، با زبانی اندک متفاوت، خواستار جایگزینی یک «حکومت ملی و اسلامی، مبتنی بر اصول اسلام، دموکراسی و حاکمیت ملی» با نظام سلطنتی شدند. بدین‌سان با سفر سنجابی و بازرگان به پاریس، پیوند نیروهای سکولار و مذهبی احیا شد و امکان مطرح کردن هر گزینه دیگری بین «جمهوری اسلامی» و «سلطنت» از بین رفت.<sup id="cite_ref-213" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-213">[۲۱۱]</a></sup><sup id="cite_ref-214" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-214">[۲۱۲]</a></sup> با <a title="استحکام پیوند" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%AD%DA%A9%D8%A7%D9%85_%D9%BE%DB%8C%D9%88%D9%86%D8%AF">استحکام پیوند</a> و ائتلاف رهبران مخالفان، راهپیمایی‌ها و اعتصابات شدت یافته و در ماه محرم به خشونت کشیده شد. در تهران در سه روز نخست ماه محرم در آذرماه، صدها هزار نفر به فراخوان رهبران مخالف به پشت‌بام‌ها رفته و فریاد «الله‌اکبر» سر دادند و هزاران کفن‌پوش نیز با زیرپا گذاشتن مقررات منع رفت‌وآمد در شب، به خیابان‌ها ریختند. در قزوین نیز عده‌ای با منع مقررات، زیر تانک‌ها مانده و کشته شدند. رژیم از بیم وخیم‌تر شدن اوضاع، امتیازهای دیگری داد و با آزاد ساختن ۴۷۰ زندانی سیاسی دیگر، اجازه برگزاری مراسم سوگواری را به شرط حفظ نظم و عدم حمله مستقیم به شاه، صادر کرد. در راهپیمایی روز تاسوعا به رهبری طالقانی و سنجابی، بیش از نیم میلیون نفر حضور یافتند و در روز عاشورا تعداد جمعیت به حدود دو میلیون نفر رسید. روزنامه‌ها و نشریات معروف غربی این راهپیمایی‌ها را نشانی از خواست و توانایی توده عظیم مردم برای بیرون راندن شاه و برقراری حکومت جدید دانستند.<sup id="cite_ref-215" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-215">[۲۱۳]</a></sup></p>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Imam_in_Paris.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d2/Imam_in_Paris.jpg/300px-Imam_in_Paris.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d2/Imam_in_Paris.jpg/450px-Imam_in_Paris.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d2/Imam_in_Paris.jpg/600px-Imam_in_Paris.jpg 2x" alt="" width="300" height="200" data-file-width="774" data-file-height="515" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>خمینی در فرانسه و در جمع خبرنگاران.</p>
</div>
</div>
</div>
<p>موقعیت شاه در دو هفته پس از عاشورا وخیم‌تر شد. بیشتر سربازان و افسران در شهرهای مختلف، از هدف قراردادن مردم اجتناب ورزیده و به مخالفان می‌پیوستند. اعتصابات گسترده و درگیری‌های روزمره مخالفان با ارتش، موجب فلج شدن اقتصاد کشور و توقف صدور نفت شد. سازمان‌های چریکی با آزاد شدن اعضایشان از زندان و بازگشت برخی مخالفان تبعیدشده به کشور، جانی تازه گرفته و با جذب نیرو از مردم (به ویژه جوانان) به نیروهای قابل توجهی تبدیل شدند. این سازمان‌ها به چند عملیات مسلحانه مانند بمبگذاری و ترور افسران ارتش و پلیس دست زدند. هم‌زمان گروه‌های حامی خمینی نیز در کشور بسیار افزایش یافتند و مثل دیگر گروه‌ها، برای گسترش تفکر انقلابی، به انتشار روزنامه، پوستر و نشریاتی با تیراژ بالا پرداختند.<sup id="cite_ref-216" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-216">[۲۱۴]</a></sup><sup id="cite_ref-217" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-217">[۲۱۵]</a></sup> بی‌اعتماد شدن واشینگتن نسبت به شاه نیز عامل دیگر تضعیف بیشتر رژیم بود. چنان‌که کارتر از شاه خواست تا قدرت خود را تعدیل کرده و از حضور نظامیان در خیابان‌ها بکاهد. همچنین دولت فرانسه، امکان بقای شاه را منتفی دانست. در همین زمان، خمینی سرگرم مبارزه‌ای تبلیغاتی علیه نیروهای چپ و مارکسیست‌ها بود و اعلام داشت که ایران، پس از سرنگونی شاه، همچنان نفت مورد نیاز غرب را تأمین نموده و با شرق هم‌پیمان نخواهد شد. پس از این اتفاقات، شاه پیشنهاد جدیدی به سنجابی و دیگر رهبران جبهه ملی داد و از آنان خواست ریاست یک دولت آشتی ملی را بپذیرند. این پیشنهاد به علت عدم توافق شاه در کناره‌گیری از سمت فرماندهی کل <a title="نیروهای مسلح" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D8%B3%D9%84%D8%AD">نیروهای مسلح</a> و ترک کشور، رد شد. با اینحال <a title="شاپور بختیار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B1_%D8%A8%D8%AE%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B1">شاپور بختیار</a> یکی از رهبران جوان‌تر جبهه ملی که خطر روحانیون را بیشتر از ارتش می‌دانست، پیشنهاد داد که اگر شاه کشور را ترک کند، ۱۴ نظامی سرسخت را تبعید نماید و قول دهد تنها سلطنت کند و نه حکومت، ریاست یک دولت غیرنظامی را به عهده خواهد گرفت. شاه نیز بیدرنگ این پیشنهاد را پذیرفت و در ۹ دی ماه، بختیار را به نخست‌وزیری تعیین کرد.<sup id="cite_ref-218" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-218">[۲۱۶]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.AA.D8.BA.DB.8C.DB.8C.D8.B1_.D8.B7.D8.B1.D8.AD_.D8.AF.D8.B1_.D8.B1.D9.88.D8.A7.D8.A8.D8.B7_.D9.85.D8.AD.D8.B1.D9.85.D8.A7.D9.86.D9.87_.D9.81.D8.B1.D8.A7.D9.86.D8.B3.D9.87_.D9.88_.D8.A2.D9.85.D8.B1.DB.8C.DA.A9.D8.A7"></span><span id="تغییر_طرح_در_روابط_محرمانه_فرانسه_و_آمریکا" class="mw-headline">تغییر طرح در روابط محرمانه فرانسه و آمریکا</span></h6>
<div class="hatnote navigation-not-searchable boilerplate seealso" role="note"></div>
<p>۸ آذر ۱۳۹۵ وبگاه <a class="mw-redirect" title="افشاگر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%81%D8%B4%D8%A7%DA%AF%D8%B1">افشاگر</a> <a title="ویکی‌لیکس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%DB%8C%DA%A9%DB%8C%E2%80%8C%D9%84%DB%8C%DA%A9%D8%B3">ویکی‌لیکس</a>، از بین نیم میلیون <a title="کابل سیاسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%A7%D8%A8%D9%84_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C">کابل سیاسی</a> منتشر شده جدید مرتبط با سال ۱۹۷۹ که رویدادهای مهم سیاسی متفاوتی در آن سال رخ دادند ۱۷۵ کابل جدید مرتبط با ایران و انقلاب ایران را با برچسب «demonstration» منتشر کرد.<sup id="cite_ref-219" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-219">[۲۱۷]</a></sup> در بین این پیام‌های سیاسی یک پیام از <a title="ویلیام سالیوان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%DB%8C%D9%84%DB%8C%D8%A7%D9%85_%D8%B3%D8%A7%D9%84%DB%8C%D9%88%D8%A7%D9%86">ویلیام سالیوان</a>، آخرین سفیر آمریکا در ایران دربارهٔ جلسه او، محمدرضاشاه و ژنرال <a title="رابرت هایزر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%AA_%D9%87%D8%A7%DB%8C%D8%B2%D8%B1">رابرت هایزر</a> موجود است که طی آن شاه از کنسل شدن تماس با خمینی برای لغو حملات برآشفته شده و حملات ضربتی خمینی را خطری برای سقوط دولت بختیار می‌داند. از تماس <a class="mw-redirect" title="رئیس‌جمهور ایالات متحده" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3%E2%80%8C%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA_%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF%D9%87">رئیس‌جمهور ایالات متحده</a> با <a title="والری ژیسکار دستن" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%B1%DB%8C_%DA%98%DB%8C%D8%B3%DA%A9%D8%A7%D8%B1_%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D9%86">والری ژیسکار دستن</a> برای تغییر اهداف اصلی از سوی هر دو دولت فرانسه و ایالات متحده صحبت می‌شود و<sup id="cite_ref-wikileaksKHOMEINI_220-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-wikileaksKHOMEINI-220">[۲۱۸]</a></sup> اینکه به‌طور غیرمنتظره‌ای شدت عصبانیت شاه با برخورد گذرای او در مواجهه با اطلاعات اولیه‌ای که به او دربارهٔ طرح پیشنهاد شده برای تغییر داده شد کاملاً متفاوت بوده‌است و درخواست فوری برای تغییر تصمیمات و اینکه تصمیم فعلی دربارهٔ خمینی اشتباه است.<sup id="cite_ref-wikileaksKHOMEINI_220-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-wikileaksKHOMEINI-220">[۲۱۸]</a></sup> موضوع این پیام‌های دیپلماتیک افشا شده در کنار اسناد دیگری که هنوز از حالت طبقه‌بندی محرمانه خارج نشده‌اند و اسنادی که در ۹ آذر ۱۳۹۵ دربارهٔ تماس‌های خمینی و دولتمردان ایالات متحده از <a title="بی‌بی‌سی فارسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%DB%8C%E2%80%8C%D8%A8%DB%8C%E2%80%8C%D8%B3%DB%8C_%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C">بی‌بی‌سی فارسی</a> منتشر شده بود<sup id="cite_ref-221" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-221">[۲۱۹]</a></sup> و برخی چون <a class="mw-redirect" title="سیدعلی خامنه‌ای" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C">سیدعلی خامنه‌ای</a> صحت این سند را رد کردند و آن را ساختگی خواندند.<sup id="cite_ref-222" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-222">[۲۲۰]</a></sup><sup id="cite_ref-223" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-223">[۲۲۱]</a></sup></p>
<p>به گفتهٔ میلانی، دولت آمریکا برای یافتن جایگزین حکومت محمدرضا پهلوی، هم از طرف فرانسه و هم از طرف تهران با خمینی و اطرافیانش وارد مذاکره شد. به علاوه، کارتر، <a class="mw-redirect" title="ژنرال هایزر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%98%D9%86%D8%B1%D8%A7%D9%84_%D9%87%D8%A7%DB%8C%D8%B2%D8%B1">ژنرال هایزر</a> را به ایران فرستاد که امرای ارتش ار از انجام <a class="mw-redirect" title="کودتای نظامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%88%D8%AF%D8%AA%D8%A7%DB%8C_%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C">کودتای نظامی</a> بر حذر دارد. در تهران، هایزر به همراهی و همکاری ژنرال گست، با سران ارتش در تماس بودند و در صدد بودند تا اسباب تماس امرای ارتش و نیروهای طرفدار خمینی را فراهم کنند. دولت آمریکا در آغاز بحران، تمایلی به تماس با خمینی را نداشت؛ ولی وقتی سرنوشت شاه، قطعی به نظر می‌رسید، آمریکا بر آن شد که مستقیم با خمینی تماس برقرار کند و از چند و چون نظراتش اطلاعاتی کسب کند. هم او در پاریس و هم طرفدارانش در تهران، به سوالاتی که آمریکایی‌ها طرح کرده بودند پاسخ دادند.<sup id="cite_ref-224" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-224">[۲۲۲]</a></sup> در پاریس، خمینی، شماری از طرفداران خود را که اغلب در غرب تحصیل کرده بودند و در گروه‌های مذهبی طرفدار دموکراسی فعالیت داشتند، بسان نمایندگان و سخنگویان غیررسمی خود برگزید. از این دسته می‌توان ابوالحسن بنی‌صدر، ابراهیم یزدی و صادق قطب‌زاده نام برد. اما در تهران، خمینی، شورایی به نام شورای انقلاب را که هدایتش در دست روحانیون بود را مسئول اداره امور روزمره حرکت دموکراتیک مردم کرد. برخی از اعضای این شورا به‌ویژه آن‌ها که در نهضت آزادی عضویت داشتند، با <a class="mw-redirect" title="سفارت آمریکا در ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%AA_%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">سفارت آمریکا در ایران</a> در تماس بودند و در همسو کردن دولت آمریکا با اهداف خمینی، نقش کلیدی بازی کردند. در نتیجه این تماس‌ها، سالیوان (سفیر آمریکا در ایران) بالاخره به این نتیجه رسد که جنبش اسلامی‌ای که تحت سیطره طرفداران خمینی است، به مراتب بیشتر از آنچه گمان می‌رفت، متشکل و روشن‌اندیش و توانا در مقابله با کمونیسم هستند. سالیوان حتی متقاعد شده بود که این نیروها چه بسا بتوانند به‌رغم ظاهرشان، چیزی شبیه به دموکراسی غربی ایجاد کنند.<sup id="cite_ref-225" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-225">[۲۲۳]</a></sup></p>
<p>یازده روز بعد از خروج شاه از ایران، خمینی پیام شخصی برای آمریکا ارسال کرد. در متن پیام ترکیبی از تهدید و تطمیع می‌توان مشاهده کرد. خمینی می‌گفت برای احتراز از فاجعه، آمریکا باید به ارتش ایران و بختیار بگوید که دست از دخالت در امور ایران بردارند؛ و ترجیحش این است که راه حلی مسالمت‌آمیز برای حل معضل ایران سراغ کند. البته از چند هفته قبل از این پیام، هم او و هم همراهانش در پاریس و نیز متحدانش در ایران با مقامات آمریکایی وارد مذاکراتی مفصل شده بودند.<sup id="cite_ref-226" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-226">[۲۲۴]</a></sup></p>
<h5><span id=".D8.B3.D8.B1.D9.86.DA.AF.D9.88.D9.86.DB.8C_.D8.B1.DA.98.DB.8C.D9.85_.D8.B4.D8.A7.D9.87_.D9.88_.D9.BE.DB.8C.D8.B1.D9.88.D8.B2.DB.8C_.D8.A7.D9.86.D9.82.D9.84.D8.A7.D8.A8"></span><span id="سرنگونی_رژیم_شاه_و_پیروزی_انقلاب" class="mw-headline">سرنگونی رژیم شاه و پیروزی انقلاب</span></h5>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
</div>
</div>
</div>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<div class="thumbcaption"></div>
</div>
</div>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Khomeini_motahari_tabatabaei_ghotbzadeh_Lahouti_banisadr.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Khomeini_motahari_tabatabaei_ghotbzadeh_Lahouti_banisadr.jpg/220px-Khomeini_motahari_tabatabaei_ghotbzadeh_Lahouti_banisadr.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Khomeini_motahari_tabatabaei_ghotbzadeh_Lahouti_banisadr.jpg/330px-Khomeini_motahari_tabatabaei_ghotbzadeh_Lahouti_banisadr.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Khomeini_motahari_tabatabaei_ghotbzadeh_Lahouti_banisadr.jpg/440px-Khomeini_motahari_tabatabaei_ghotbzadeh_Lahouti_banisadr.jpg 2x" alt="" width="220" height="266" data-file-width="500" data-file-height="605" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>از راست به چپ در ردیف پشت: ابوالحسن بنی‌صدر، <a title="صادق طباطبایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82_%D8%B7%D8%A8%D8%A7%D8%B7%D8%A8%D8%A7%DB%8C%DB%8C">صادق طباطبایی</a>، <a class="mw-disambig" title="حسن لاهوتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D9%84%D8%A7%D9%87%D9%88%D8%AA%DB%8C">حسن لاهوتی</a> (پشت سر وی <a class="mw-redirect" title="صادق قطب زاده" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82_%D9%82%D8%B7%D8%A8_%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87">صادق قطب زاده</a>) <a title="مرتضی مطهری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%AA%D8%B6%DB%8C_%D9%85%D8%B7%D9%87%D8%B1%DB%8C">مرتضی مطهری</a>. در جلو: <a class="mw-redirect" title="روح‌الله خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">روح‌الله خمینی</a>، <a class="mw-redirect" title="احمد خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">احمد خمینی</a> در <a title="بازگشت سید روح‌الله خمینی به ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DA%AF%D8%B4%D8%AA_%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%A8%D9%87_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">بازگشت خمینی به ایران در سال ۵۷</a></p>
</div>
</div>
</div>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:1979_Iranian_Revolution.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/19/1979_Iranian_Revolution.jpg/220px-1979_Iranian_Revolution.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/19/1979_Iranian_Revolution.jpg/330px-1979_Iranian_Revolution.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/19/1979_Iranian_Revolution.jpg/440px-1979_Iranian_Revolution.jpg 2x" alt="" width="220" height="315" data-file-width="496" data-file-height="711" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>یک تظاهرات گسترده در <a class="mw-redirect" title="میدان آزادی (تهران)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86_%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C_(%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86)">میدان آزادی</a> <a title="تهران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86">تهران</a> در سال ۱۳۵۷</p>
</div>
</div>
</div>
<p><a title="شاپور بختیار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B1_%D8%A8%D8%AE%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B1">بختیار</a> پس از نشستن بر کرسی نخست‌وزیری، برای خشنود نمودن مخالفان اقداماتی انجام داد. او علاوه بر وعده لغو حکومت نظامی، خروج شاه، انحلال ساواک و اجازه به خمینی برای بازگشت به کشور، دارایی‌های <a title="بنیاد پهلوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%AF_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C">بنیاد پهلوی</a> را ضبط، شماری از وزرای پیشین را دستگیر و زندانیان سیاسی بیشتری را آزاد کرد. در همین حال به مخالفان هشدار داد که در صورت ایجاد مانع برای برقراری <a class="mw-redirect" title="حکومت مشروطه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA_%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87">حکومت مشروطه</a>، با توسل به ارتش، دیکتاتوری نظامی و خشنی به وجود خواهد آورد. هر چند شریعتمداری و دیگر روحانیون میانه‌رو از بختیار حمایت کردند، سنجابی و فروهر دو همقطار وی، با اخراج بختیار از جبهه ملی، خواستار برکناری شاه شدند و خمینی نیز با دعوت دوباره مردم به اعتصاب و راهپیمایی، پیروی از دولت بختیار را پیروی از ارباب او «شیطان» خواند.<sup id="cite_ref-227" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-227">[۲۲۵]</a></sup> در ۲۳ دی، حدود دو میلیون نفر در سی شهر دست به راهپیمایی زده و خواستار بازگشت خمینی، برکناری شاه و استعفای بختیار شدند. در ۲۶ دی ماه، هنگام خروج شاه از کشور به مقصد قاهره (که به گفته دولت، برای «استراحت» صورت گرفت)، صدها هزار نفر به خیابان‌ها ریختند تا این رویداد را جشن بگیرند. در ۲۹ دی، پس از فراخوان خمینی به برگزاری «همه‌پرسی خیابانی» برای تعیین تکلیف سلطنت و دولت بختیار، تنها در تهران بیش از یک میلیون نفر به خیابان‌ها آمدند. روز سوم بهمن فرودگاه‌ها برای جلوگیری از ورود خمینی بسته شدند و در ۷ و ۸ بهمن ماه، در جریان اعتراض به بسته شدن فرودگاه چندین نفر کشته شدند. سرانجام در ۱۲ بهمن، بیش از سه میلیون نفر برای استقبال از <a title="بازگشت سید روح‌الله خمینی به ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DA%AF%D8%B4%D8%AA_%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%A8%D9%87_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">بازگشت خمینی</a> به خیابان‌ها ریختند. هنگامی که خمینی برای در دست گرفتن سکان انقلاب به کشور بازگشت، رژیم پهلوی سرنگون شده بود و سه ستون سابق نگاهدارنده آن، ارتش مدرن، نظام حمایتی و مالی دربار، دیوانسالاری حجیم و غول پیکر و همچنین حزب رستاخیز، بر اثر شانزده ماه درگیری‌های خیابانی، شش‌ماه راهپیمایی مردمی و پنج ماه اعتصاب فلج‌کننده، کاملاً ویران گشته بود.<sup id="cite_ref-228" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-228">[۲۲۶]</a></sup> به محض فروپاشی دولت، قدرت به دست‌سازمان‌هایی موسوم به «<a class="mw-redirect" title="کمیته‌های انقلاب اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%85%DB%8C%D8%AA%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">کُمیته</a>» افتاد. بیشتر این کمیته‌ها را به ویژه در استان‌های مرکزی شیعه‌نشین و فارسی‌زبان، روحانیون محلی هوادار خمینی اداره می‌کردند. کمیته‌های شهرها، با پخش مواد غذایی، تعیین قیمتها، اجرای قوانین راهنمایی رانندگی و احیای دادگاه‌های شرع، می‌کوشیدند تا نظم و قانون را اجرا کنند. روحانیون دیگری نیز، نزدیک به یکهزار تن از جوانان، اغلب از محلات پایین شهر را گرد آورده و یک <a class="mw-redirect" title="نیروی شبه‌نظامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C_%D8%B4%D8%A8%D9%87%E2%80%8C%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C">نیروی شبه‌نظامی</a> تشکیل دادند که بعدها به «<a class="mw-redirect" title="سپاه پاسداران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87_%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86">پاسداران انقلاب</a>» معروف شد. خمینی ضمن دعوت به ادامه تظاهرات‌ها تا کناره‌گیری بختیار، بازرگان را مأمور تشکیل دولت موقت نمود و یک <a class="mw-redirect" title="شورای انقلاب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8">شورای انقلاب</a> مخفی را، برای مذاکره مستقیم با رؤسای ارتش تعیین کرد.<sup id="cite_ref-229" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-229">[۲۲۷]</a></sup> همزمان با گفتگوی پنهانی این شورا با رؤسای ستاد ارتش، حادثه‌ای سرنوشت ساز رخ داد و سازمان‌های چریکی چون «<a class="mw-redirect" title="چریکهای فدایی خلق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%86%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%81%D8%AF%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%AE%D9%84%D9%82">چریکهای فدایی خلق</a>» و «<a class="mw-redirect" title="مجاهدین خلق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D8%AE%D9%84%D9%82">مجاهدین خلق</a>»، دو سازمان منشعب شده از آن‌ها (فداییان متمایل به حزب توده و <a title="سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%BE%DB%8C%DA%A9%D8%A7%D8%B1_%D8%AF%D8%B1_%D8%B1%D8%A7%D9%87_%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C_%D8%B7%D8%A8%D9%82%D9%87_%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1">مجاهدین مارکسیست</a>) و همچنین <a class="mw-redirect" title="حزب توده" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%AA%D9%88%D8%AF%D9%87">حزب توده</a>، آخرین ضربه را بر پیکر رژیم وارد آوردند. در عصر جمعه بیستم بهمن، <a title="گارد جاویدان (پهلوی)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF_%D8%AC%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86_(%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C)">گارد جاویدان شاهنشاهی</a> کوشید تا شورش تکنیسین‌ها و <a title="همافر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%85%D8%A7%D9%81%D8%B1">همافران</a> نیروی هوایی، در پایگاه نظامی نزدیک به میدان ژاله را سرکوب کند که سازمان‌های چریکی با خبردار شدن از این نبرد مسلحانه، به کمک همافران محاصره‌شده شتافته و پس از شش ساعت درگیری، گارد شاهنشاهی را پس راندند. آنان با توزیع سلاح در بین مردم &#8211; از پیر تا جوان &#8211; مناطق اطراف میدان ژاله را چنان‌که <a class="mw-redirect" title="لوموند" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D9%88%D9%85%D9%88%D9%86%D8%AF">لوموند</a> نوشت، به «<a class="mw-redirect" title="کمون پاریس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%85%D9%88%D9%86_%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%B3">کمون پاریس</a>» دیگری تبدیل کردند. صبح روز بعد چریک‌ها و شورشیان، به نه مرکز پلیس و بزرگترین کارخانه اسلحه‌سازی شهر حمله کردند. سرانجام روز یکشنبه ۲۲ بهمن ماه، که درگیری‌ها به اوج خود رسید، سازمان‌های چریکی، حزب توده و ارتشیان فراری به یاری هزاران داوطلب مسلح، اکثر انبارهای مهمات، پادگان‌ها و همچنین زندان اوین و <a class="mw-redirect" title="دانشکده افسری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%A9%D8%AF%D9%87_%D8%A7%D9%81%D8%B3%D8%B1%DB%8C">دانشکده افسری</a> را به تصرف درآوردند. ساعت ۲ بعد از ظهر همان روز، رئیس ستاد کل ارتش، اعلام کرد که در مبارزه میان بختیار و شورای انقلاب، ارتش بیطرف خواهد ماند. ساعت ۶ بعد از ظهر رادیو اعلام کرد: «اینجا تهران است، صدای راستین ملت ایران، صدای انقلاب». بدینسان پس از دو روز درگیری شدید، انقلاب تکمیل و سلطنت ۲۵۰۰ ساله نابود شد. حکومت جدید تعداد جانباختگان انقلاب را ۶۰٬۰۰۰ نفر اعلام کرد، اما در تحقیقات رسماً منتشر نشده بنیاد شهید که سال‌ها بعد توسط یکی از اعضای آن (<a title="عمادالدین باقی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D8%A8%D8%A7%D9%82%DB%8C">عمادالدین باقی</a>) به اطلاع همگان رسید، مشخص شد که در فاصله آبان ۱۳۵۶ تا پیروزی انقلاب در بهمن ۱۳۵۷، ۲۷۸۱ تن جان خود را از دست داده‌اند. بیشتر قربانیان از مردم محلات کارگرنشین جنوب شهر تهران بودند.<sup id="cite_ref-230" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-230">[۲۲۸]</a></sup><sup id="cite_ref-231" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-231">[۲۲۹]</a></sup><sup id="cite_ref-232" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-232">[۲۳۰]</a></sup></p>
<h5><span id=".D9.BE.D8.B3_.D8.A7.D8.B2_.D8.A7.D9.86.D9.82.D9.84.D8.A7.D8.A8"></span><span id="پس_از_انقلاب" class="mw-headline">پس از انقلاب</span></h5>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Banisadr-bazargan-khomeini.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b3/Banisadr-bazargan-khomeini.jpg/260px-Banisadr-bazargan-khomeini.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b3/Banisadr-bazargan-khomeini.jpg/390px-Banisadr-bazargan-khomeini.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b3/Banisadr-bazargan-khomeini.jpg/520px-Banisadr-bazargan-khomeini.jpg 2x" alt="" width="260" height="216" data-file-width="783" data-file-height="651" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>(<i>از سمت راست</i>) <a class="mw-redirect" title="روح‌الله خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">روح‌الله خمینی</a>، <a title="مهدی بازرگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86">بازرگان</a> و <a class="mw-redirect" title="بنی‌صدر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%86%DB%8C%E2%80%8C%D8%B5%D8%AF%D8%B1">بنی‌صدر</a> پس از <a title="بازگشت سید روح‌الله خمینی به ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DA%AF%D8%B4%D8%AA_%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%A8%D9%87_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">بازگشت سید روح‌الله خمینی به ایران</a> به کشور و در آستانه انقلاب.</p>
</div>
</div>
</div>
<h6><span id=".D8.AA.D8.A3.D8.B3.DB.8C.D8.B3_.D9.86.D9.87.D8.A7.D8.AF.D9.87.D8.A7.DB.8C_.D8.A7.D9.86.D9.82.D9.84.D8.A7.D8.A8.DB.8C"></span><span id="تأسیس_نهادهای_انقلابی" class="mw-headline">تأسیس نهادهای انقلابی</span></h6>
<p>در سال‌های اولیه پس از پیروزی انقلاب نهادهایی برای پیشبرد اهداف و حراست از آن تأسیس شد.</p>
<ul>
<li><a class="mw-redirect" title="شورای انقلاب اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">شورای انقلاب اسلامی</a> نهادی بود که <a class="mw-redirect" title="روح‌الله خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">روح‌الله خمینی</a> برای مدیریت <a title="انقلاب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8">انقلاب</a> در <a title="ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">ایران</a> در ۲۲ دی‌ماه ۱۳۵۷ تشکیل داد<sup id="cite_ref-233" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-233">[۲۳۱]</a></sup> وجود این شورا پیش از پیروزی انقلاب در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ و در ماه‌های آغازین پس از پیروزی به جهت مسائل امنیتی فاش نشده و این شورا در ابتدا به صورت محرمانه و غیر علنی فعالیت می‌کرد. این شورا از انحلال <a title="مجلس شورای ملی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C">مجلس شورای ملی</a> تا پیش از تأسیس <a title="مجلس شورای اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">مجلس</a> نهاد قانون‌گذار در ایران به‌شمار می‌آمد. شورای انقلاب در ۲۶ تیرماه ۱۳۵۹ منحل شد. به گفته هاشمی رفسنجانی، <a title="مرتضی مطهری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%AA%D8%B6%DB%8C_%D9%85%D8%B7%D9%87%D8%B1%DB%8C">مرتضی مطهری</a>، در مراجعت از سفر <a title="پاریس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%B3">پاریس</a> به دستور روح‌الله خمینی مبنی بر تشکیل شورای انقلاب اسلامی را ابلاغ کردند. خمینی آقایان مطهری، بهشتی، <a class="mw-redirect" title="محمد جواد باهنر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF_%D8%A8%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%B1">باهنر</a>، <a class="mw-redirect" title="هاشمی رفسنجانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D8%A7%D8%B4%D9%85%DB%8C_%D8%B1%D9%81%D8%B3%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C">هاشمی رفسنجانی</a> و <a class="mw-redirect" title="موسوی اردبیلی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%88%DB%8C_%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D9%84%DB%8C">موسوی اردبیلی</a> را به عنوان هسته اولیه شورای انقلاب اسلامی تعیین و اجازه داده بود که افراد دیگر، با اتفاق نظر آنان اضافه شوند. ترتیب انتخاب اعضای دیگر و تکمیل آن شورا پیش از پیروزی انقلاب اسلامی عبارت از آقایان <a title="سید محمود طالقانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF_%D8%B7%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D9%86%DB%8C">سید محمود طالقانی</a>، <a title="سید علی خامنه‌ای" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C">سید علی خامنه‌ای</a>، <a class="mw-redirect" title="محمد رضا مهدوی کنی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C_%DA%A9%D9%86%DB%8C">محمد رضا مهدوی کنی</a>، <a class="mw-redirect" title="احمد صدر حاج سید جوادی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%B5%D8%AF%D8%B1_%D8%AD%D8%A7%D8%AC_%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF%DB%8C">احمد صدر حاج سید جوادی</a>، <a title="مهدی بازرگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86">مهدی بازرگان</a>، <a title="یدالله سحابی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B3%D8%AD%D8%A7%D8%A8%DB%8C">یدالله سحابی</a>، <a title="مصطفی کتیرایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B5%D8%B7%D9%81%DB%8C_%DA%A9%D8%AA%DB%8C%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C">مصطفی کتیرایی</a>، <a class="mw-redirect" title="ولی‌الله قرنی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D9%84%DB%8C%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D9%82%D8%B1%D9%86%DB%8C">ولی‌الله قرنی</a> و <a class="new" title="علی اصغر مسعودی (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D8%A7%D8%B5%D8%BA%D8%B1_%D9%85%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF%DB%8C&amp;action=edit&amp;redlink=1">علی اصغر مسعودی</a> بودند. پس از انقلاب با انتقال بعضی افراد به کارهای اجرایی یا کشته شدن و فوت آنان اشخاص ذیل جایگزین شدند: <a title="حسن حبیبی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%AD%D8%A8%DB%8C%D8%A8%DB%8C">حسن حبیبی</a>، <a title="عزت‌الله سحابی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%B2%D8%AA%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B3%D8%AD%D8%A7%D8%A8%DB%8C">عزت‌الله سحابی</a>، <a title="عباس شیبانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D8%B4%DB%8C%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C">عباس شیبانی</a>، <a class="mw-redirect" title="ابوالحسن بنی صدر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%A8%D9%86%DB%8C_%D8%B5%D8%AF%D8%B1">ابوالحسن بنی صدر</a>، <a class="mw-redirect" title="صادق قطب زاده" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82_%D9%82%D8%B7%D8%A8_%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87">صادق قطب زاده</a>، <a class="mw-redirect" title="میر حسین موسوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%DB%8C%D8%B1_%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86_%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%88%DB%8C">میر حسین موسوی</a>، <a title="احمد جلالی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84%DB%8C">احمد جلالی</a> و <a title="حبیب‌الله پیمان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%A8%DB%8C%D8%A8%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86">حبیب‌الله پیمان</a> جایگزین شدند.<sup id="cite_ref-234" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-234">[۲۳۲]</a></sup></li>
<li><a class="mw-redirect" title="کمیته‌های انقلاب اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%85%DB%8C%D8%AA%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">کمیته‌های انقلاب اسلامی</a> جزو اولین سازمان‌هایی بود که پس از انقلاب در <a title="۲۳ بهمن" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B2%DB%B3_%D8%A8%D9%87%D9%85%D9%86">۲۳ بهمن</a> <a class="mw-disambig" title="۱۳۵۷" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7">۱۳۵۷</a> پس از پیام <a class="mw-redirect" title="آیت الله خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%DB%8C%D8%AA_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">آیت الله خمینی</a> تأسیس شد.<sup id="cite_ref-235" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-235">[۲۳۳]</a></sup> پایگاه‌های اولیه تأسیس کمیته‌ها در مساجد محلات بود و در هر کمیته یک روحانی نقش سرپرستی داشت. آیت‌الله <a title="محمدرضا مهدوی کنی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C_%DA%A9%D9%86%DB%8C">محمدرضا مهدوی کنی</a> اولین سرپرست کمیته‌ها بود.<sup id="cite_ref-236" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-236">[۲۳۴]</a></sup><sup id="cite_ref-237" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-237">[۲۳۵]</a></sup> این سازمان در آغاز تأسیس، بدون هماهنگی با دولت <a title="مهدی بازرگان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86">مهدی بازرگان</a> به خلع سلاح و تأمین امنیت برخی مراکز، مصادره اموال، تعیین مسئول برای برخی نهادها، دستگیری برخی مقامات سابق و سایر فعالیت‌های مشابه می‌پرداخت.<sup id="cite_ref-238" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-238">[۲۳۶]</a></sup> به دلیل تشکیل سریع سازمان و ضعف مدیریت و نظارت، موارد متعددی از نقض قوانین و <a title="حقوق بشر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82_%D8%A8%D8%B4%D8%B1">حقوق بشر</a> در ساختار کمیته‌ها روی داد.<sup id="cite_ref-239" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-239">[۲۳۷]</a></sup><sup id="cite_ref-240" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-240">[۲۳۸]</a></sup> سرانجام، این سازمان پس از تصویب قانون تشکیل <a title="نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران</a> در سال <a class="mw-disambig" title="۱۳۷۰" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B1%DB%B3%DB%B7%DB%B0">۱۳۷۰</a>، با <a title="شهربانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C">شهربانی</a> و <a title="ژاندارمری ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%98%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%85%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">ژاندارمری</a> ادغام و سازمان <a title="نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران</a> تأسیس شد.<sup id="cite_ref-241" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-241">[۲۳۹]</a></sup></li>
<li><a class="mw-redirect" title="دادگاه‌های انقلاب اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">دادگاه انقلاب اسلامی</a> دادگاهی است که در تاریخ <a title="۵ اسفند" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B5_%D8%A7%D8%B3%D9%81%D9%86%D8%AF">۵ اسفند</a> <a title="۱۳۵۷ (خورشیدی)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7_(%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%B4%DB%8C%D8%AF%DB%8C)">۱۳۵۷</a> و به دستور <a title="سید روح‌الله خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">سید روح‌الله خمینی</a> توسط <a title="صادق خلخالی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82_%D8%AE%D9%84%D8%AE%D8%A7%D9%84%DB%8C">صادق خلخالی</a> تشکیل شد. این دادگاه، پس از تصویب <a title="قانون اساسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C">قانون اساسی</a> در سال ۱۳۵۸، به عنوان یکی از دادگاه‌های بدنهٔ <a class="mw-redirect" title="دادگستری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D8%AF%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%DB%8C">دادگستری جمهوری اسلامی</a> درآمد که دارای صلاحیت ذاتی نسبت به دیگر دادگاه‌های دادگستری است.<sup id="cite_ref-242" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-242">[۲۴۰]</a></sup></li>
<li><a title="سپاه پاسداران انقلاب اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87_%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">سپاه پاسداران انقلاب اسلامی</a>: یک نیروی نظامی برای صیانت از انقلاب اسلامی در برابر شورش‌ها و توطئه‌ها بوده‌است که در یک روند نامنسجم از بهمن ۱۳۵۷ تا فروردین ۱۳۵۸ بتدریج در قالب چهار گروه مجزا شکل گرفت و نهایتاً با حکم روح‌الله خمینی به صورت یک نیروی نظامی واحد درآمد. این چهار نیرو عبارت بودند از <i>سپاه پاسداران</i> با مسئولیت <a class="mw-disambig" title="حسن لاهوتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D9%84%D8%A7%D9%87%D9%88%D8%AA%DB%8C">حسن لاهوتی</a> زیر نظر <a title="دولت موقت" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA_%D9%85%D9%88%D9%82%D8%AA">دولت موقت</a>، <i>گارد انقلاب</i> به سرپرستی <a title="عباس آقازمانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D8%A2%D9%82%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C">عباس آقازمانی</a> و مورد حمایت <a class="mw-redirect" title="موسوی اردبیلی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%88%DB%8C_%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D9%84%DB%8C">موسوی اردبیلی</a>، <i>گارد دانشگاه‌ها</i> یا <b>پاسا</b> به سرپرستی <a title="محمد منتظری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1%DB%8C">محمد منتظری</a> و مورد حمایت <a title="سید محمد بهشتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%A8%D9%87%D8%B4%D8%AA%DB%8C">سید محمد بهشتی</a>، نیروهای مسلح <i><a title="سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی</a></i> به سرپرستی <a title="محمد بروجردی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%AC%D8%B1%D8%AF%DB%8C">محمد بروجردی</a> و مورد حمایت <a title="مرتضی مطهری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%AA%D8%B6%DB%8C_%D9%85%D8%B7%D9%87%D8%B1%DB%8C">مرتضی مطهری</a>. هر یک از این چهار گروه ۳ نفر را معرفی می‌کنند و یک جمع مؤسس ۱۲ نفره تشکیل می‌شود. با درخواست برخی از اعضای مؤسس سپاه از روح‌الله خمینی، سپاه از دولت موقت جدا و زیر نظر شورای انقلاب اداره می‌شود. در روز ۲ اردیبهشت ۱۳۵۸ حکم تأسیس سپاه پاسداران با ادغام این نیروهای جداگانه رسماً ابلاغ می‌شود و <a title="جواد منصوری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF_%D9%85%D9%86%D8%B5%D9%88%D8%B1%DB%8C">جواد منصوری</a> به عنوان اولین فرمانده آن تعیین می‌شود.<sup id="cite_ref-243" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-243">[۲۴۱]</a></sup><sup id="cite_ref-244" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-244">[۲۴۲]</a></sup></li>
</ul>
<h6><span id=".D8.A7.D8.B3.D8.AA.D9.82.D8.B1.D8.A7.D8.B1_.D9.86.D8.B8.D8.A7.D9.85_.D8.AC.D8.AF.DB.8C.D8.AF"></span><span id="استقرار_نظام_جدید" class="mw-headline">استقرار نظام جدید</span></h6>
<p>در ۱۰ فروردین مردم ایران در یک <a title="همه‌پرسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%85%D9%87%E2%80%8C%D9%BE%D8%B1%D8%B3%DB%8C">همه‌پرسی</a> به دعوت خمینی شرکت کردند و با اکثریت (بیش از ۹۸ درصد) به <a title="جمهوری اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">جمهوری اسلامی</a> (به عنوان تنها گزینه موجود برای نظام حکومتی آینده) رأی دادند. در ۱۸ فروردین <a title="امیرعباس هویدا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AF%D8%A7">امیرعباس هویدا</a>، نخست‌وزیر سابق ایران با حکم <a title="صادق خلخالی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82_%D8%AE%D9%84%D8%AE%D8%A7%D9%84%DB%8C">صادق خلخالی</a> قاضی <a title="دادگاه انقلاب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8">دادگاه انقلاب</a> به اعدام محکوم شد. همچنین بیش از ۲۰۰ تن از مقامات بلندپایه رژیم سابق در خلال دو ماه بعد از انقلاب طی حکم‌های <a title="دادگاه انقلاب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8">دادگاه‌های انقلاب</a> اعدام گشتند.<sup id="cite_ref-245" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-245">[۲۴۳]</a></sup><sup id="cite_ref-246" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-246">[۲۴۴]</a></sup> به گفته <a title="ابراهیم یزدی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85_%DB%8C%D8%B2%D8%AF%DB%8C">ابراهیم یزدی</a>، خمینی گرچه اعدام چند نفر از سران ارتش را تأیید کرد، اما نه شکل اعدام و نه برخی دیگر از رفتارهای خلخالی را قبول نداشت.<sup id="cite_ref-247" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-247">[۲۴۵]</a></sup> خلخالی پس از انتصاب <a title="سید محمد بهشتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%A8%D9%87%D8%B4%D8%AA%DB%8C">سید محمد بهشتی</a> به ریاست <a title="دیوان عالی کشور" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D9%86_%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C_%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1">دیوان عالی کشور</a> در اسفند ۱۳۵۸ از ریاست بر دادگاه‌های انقلاب برکنار شد.<sup id="cite_ref-:1_248-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-:1-248">[۲۴۶]</a></sup><sup id="cite_ref-249" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-249">[۲۴۷]</a></sup></p>
<p>از سوی دیگر بعد از حوادث انقلاب، چریک‌های مارکسیست و احزاب فدرال در برخی از مناطق شامل <a class="mw-redirect" title="قیام ۱۳۵۷ خوزستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%DB%8C%D8%A7%D9%85_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7_%D8%AE%D9%88%D8%B2%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">خوزستان</a>، <a class="mw-redirect" title="شورش ۱۳۵۷ کردها در ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%B4_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7_%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7_%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">کردستان</a> و <a class="new" title="شورش گنبد کاووس (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%B4_%DA%AF%D9%86%D8%A8%D8%AF_%DA%A9%D8%A7%D9%88%D9%88%D8%B3&amp;action=edit&amp;redlink=1">گنبد کاووس</a> شورش کردند، که منجر به جنگ بین آن‌ها و نیروهای انقلابی شد. این شورش‌ها در ماه آوریل سال ۱۹۷۹ آغاز شد و بسته به منطقه، بین چند ماه تا بیش از یک سال به طول انجامید.<sup id="cite_ref-250" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-250">[۲۴۸]</a></sup></p>
<p>پس از همه‌پرسی تأسیس جمهوری اسلامی، بحث‌ها دربارهٔ قانون اساسی نظام گسترش یافت. <a class="mw-redirect" title="پیش‌نویس قانون اساسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%8C%D8%B4%E2%80%8C%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3_%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C">پیش‌نویس قانون اساسی</a> که پیش‌تر به فرمان <a title="سید روح‌الله خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">سید روح‌الله خمینی</a>، توسط گروهی از حقوقدانان به سرپرستی <a title="حسن حبیبی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%AD%D8%A8%DB%8C%D8%A8%DB%8C">حسن حبیبی</a> به نگارش درآمده بود، توسط شورای انقلاب و دولت موقت بحث و بررسی شد، و در تاریخ ۲۴ خرداد ۱۳۵۸ در روزنامه‌های پرشمارگان منتشر گشت. سپس، <a title="مجلس خبرگان قانون اساسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%86_%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C">مجلس خبرگان قانون اساسی</a> برای بررسی نهایی <a class="mw-redirect" title="قانون اساسی جمهوری اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">قانون اساسی جمهوری اسلامی</a> طی انتخاباتی که در ۱۲ مرداد ۱۳۵۸ برگزار شد، تشکیل شد و ۷۵ نفر به نمایندگی آن برگزیده شدند.<sup id="cite_ref-irdc_251-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-irdc-251">[۲۴۹]</a></sup> در روز ۲۸ مرداد ۱۳۵۸، مجلس خبرگان قانون اساسی، با پیام <a title="سید روح‌الله خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">سید روح‌الله خمینی</a> گشایش یافت. مجلس خبرگان اکثراً از هواداران خمینی تشکیل می‌شد و با تلاش‌های <a title="حسینعلی منتظری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%D8%B9%D9%84%DB%8C_%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1%DB%8C">حسینعلی منتظری</a> (رئیس) و <a title="سید محمد بهشتی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%A8%D9%87%D8%B4%D8%AA%DB%8C">سید محمد بهشتی</a> (نائب رئیس) پس از سه ماه، کار تدوین آن در ۲۴ آبان ۱۳۵۸ به پایان رسید. این قانون اساسی شامل ۱۲ فصل و ۱۷۵ اصل و یک مقدمه و موخره بود که در تاریخ ۱۲ آذر ۱۳۵۸ به تصویب نهایی ملت ایران رسید. در این قانون، اختیارات وسیعی به خمینی به عنوان <a class="mw-redirect" title="ولی فقیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D9%84%DB%8C_%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87">ولی فقیه</a> از جمله فرماندهی نیروهای مسلح و تعیین نیمی از اعضای <a title="شورای نگهبان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D9%86%DA%AF%D9%87%D8%A8%D8%A7%D9%86">شورای نگهبان</a> داده شده بود. ملی‌گرایان، چپ‌گرایان و <a class="mw-redirect" title="مجاهدین خلق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D8%AE%D9%84%D9%82">مجاهدین خلق</a> با این قانون به مخالفت برخاستند. به گفته میلانی در این زمان، هرچند هواداران <a class="mw-redirect" title="روح‌الله خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">روح‌الله خمینی</a> یا «مکتبی‌ها» هنوز کاملاً قدرت را دست نگرفته بودند و از این‌رو به چالش طلبیدن آنان امری ممکن بود، اما مخالفان <a title="ولایت فقیه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA_%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87">ولایت فقیه</a>، در متحد شدن با یک‌دیگر ناتوان بوده و از یک‌دیگر حمایتی به عمل نیاوردند.<sup id="cite_ref-irdc_251-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-irdc-251">[۲۴۹]</a></sup><sup id="cite_ref-252" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-252">[۲۵۰]</a></sup><sup id="cite_ref-Tadvin_253-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-Tadvin-253">[۲۵۱]</a></sup></p>
<p>در تاریخ ۱۳ آبان ماه <a title="دانشجویان پیرو خط امام" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88_%D8%AE%D8%B7_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85">دانشجویان پیرو خط امام</a> به سفارت <a class="mw-redirect" title="آمریکا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7">آمریکا</a> در تهران حمله کردند و افراد حاضر در سفارت را به گروگان گرفتند و این واقعه استعفای دولت موقت و لیبرال مهدی بازرگان را در پی داشت. (<i>مقاله مرتبط در این زمینه: <a class="mw-redirect" title="اشغال سفارت آمریکا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B4%D8%BA%D8%A7%D9%84_%D8%B3%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%AA_%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7">اشغال سفارت آمریکا</a></i>)</p>
<h6><span id=".D8.A2.D8.B1.D8.A7.DB.8C.D8.B4_.D9.86.DB.8C.D8.B1.D9.88.D9.87.D8.A7.DB.8C_.D8.B3.DB.8C.D8.A7.D8.B3.DB.8C"></span><span id="آرایش_نیروهای_سیاسی" class="mw-headline">آرایش نیروهای سیاسی</span></h6>
<p>مجموعه نیروهایی که با وحدت کلمه در برابر محمدرضا شاه انقلاب کرده بودند بتدریج از جهات مختلف دچار اختلاف شدند و آرایش سیاسی جدیدی شکل گرفت. یک جناح <a class="mw-redirect" title="اسلام‌گرا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7">اسلام‌گرا</a> موسوم به خط امام پیروان آیت‌الله خمینی بودند که عبارت بودند از <a title="حزب جمهوری اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">حزب جمهوری اسلامی</a>، <a title="سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی</a>، <a title="دانشجویان پیرو خط امام" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88_%D8%AE%D8%B7_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85">دانشجویان پیرو خط امام</a>، <a title="جامعه روحانیت مبارز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87_%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA_%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2">جامعه روحانیت مبارز</a>، <a title="حزب مؤتلفه اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D9%85%D8%A4%D8%AA%D9%84%D9%81%D9%87_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">حزب مؤتلفه اسلامی</a> و چند دسته دیگر بود که البته در درون خود دو جناح طرفدار سوسیالیسم و طرفدار بازار داشتند. جناح ملی‌گرا و دموکرات متشکل از <a class="mw-redirect" title="نهضت آزادی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA_%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C">نهضت آزادی</a>، <a title="جبهه ملی ایران (چهارم)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A8%D9%87%D9%87_%D9%85%D9%84%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_(%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1%D9%85)">جبهه ملی ایران</a>، <a title="جبهه دموکراتیک ملی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A8%D9%87%D9%87_%D8%AF%D9%85%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DB%8C%DA%A9_%D9%85%D9%84%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">جبهه دموکراتیک ملی ایران</a>، <a title="حزب ملت ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D9%85%D9%84%D8%AA_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">حزب ملت ایران</a>، <a title="جاما" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%A7">جنبش آزادیبخش ملی ایران (جاما)</a> و <a class="mw-redirect" title="حزب جمهوری خلق مسلمان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%AE%D9%84%D9%82_%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86">حزب جمهوری خلق مسلمان</a> و برخی گروه‌های کوچک دیگر بودند که این‌ها نیز به دو دسته طرفدار لیبرالیسم و سوسیالیسم تقسیم می‌شدند. جناح اسلام‌گرای رادیکال شامل <a class="mw-redirect" title="سازمان مجاهدین خلق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D8%AE%D9%84%D9%82">سازمان مجاهدین خلق</a>، <a title="سازمان رزمندگان پیشگام مستضعفین ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D8%B1%D8%B2%D9%85%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86_%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%85_%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%B6%D8%B9%D9%81%DB%8C%D9%86_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">سازمان آرمان مستضعفین</a>، <a title="جنبش مسلمانان مبارز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%B4_%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86_%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2">جنبش مسلمانان مبارز</a>، <a class="new" title="جنبش انقلابی مردم مسلمان (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%AC%D9%86%D8%A8%D8%B4_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86&amp;action=edit&amp;redlink=1">جنبش انقلابی مردم مسلمان</a> و برخی گروه‌های دیگر می‌شد. جناح مارکسیست شامل <a title="سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%BE%DB%8C%DA%A9%D8%A7%D8%B1_%D8%AF%D8%B1_%D8%B1%D8%A7%D9%87_%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C_%D8%B7%D8%A8%D9%82%D9%87_%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1">سازمان پیکار</a>، <a class="mw-redirect" title="حزب کار ایران (طوفان)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%DA%A9%D8%A7%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_(%D8%B7%D9%88%D9%81%D8%A7%D9%86)">حزب کار ایران (طوفان)</a>، <a title="سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%DA%86%D8%B1%DB%8C%DA%A9%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D9%81%D8%AF%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%AE%D9%84%D9%82_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران</a>، <a title="سازمان فدائیان (اقلیت)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%81%D8%AF%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D8%A7%D9%86_(%D8%A7%D9%82%D9%84%DB%8C%D8%AA)">سازمان فدائیان (اقلیت)</a>، <a title="سازمان فداییان خلق ایران (اکثریت)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%81%D8%AF%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D8%AE%D9%84%D9%82_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_(%D8%A7%DA%A9%D8%AB%D8%B1%DB%8C%D8%AA)">سازمان فداییان خلق ایران (اکثریت)</a>، <a class="mw-redirect" title="حزب توده" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%AA%D9%88%D8%AF%D9%87">حزب توده</a>، <a title="اتحادیه کمونیست‌های ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%87_%DA%A9%D9%85%D9%88%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">اتحادیه کمونیست‌های ایران</a> و چند گروه و دسته کوچک دیگر بود و بر اساس گرایش به <a class="mw-redirect" title="مائویسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D8%A6%D9%88%DB%8C%D8%B3%D9%85">مائویسم</a>، <a title="استالینیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%84%DB%8C%D9%86%DB%8C%D8%B3%D9%85">استالینیسم</a> و دیگر اشکال مارکسیسم تقسیم می‌شدند.<sup id="cite_ref-254" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-254">[۲۵۲]</a></sup><sup id="cite_ref-255" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-255">[۲۵۳]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.AF.D8.B1.DA.AF.DB.8C.D8.B1.DB.8C_.D9.85.DB.8C.D8.A7.D9.86_.D8.A7.D9.86.D9.82.D9.84.D8.A7.D8.A8.DB.8C.D9.88.D9.86_.D9.88_.D8.AA.D9.85.D8.B1.DA.A9.D8.B2_.D9.82.D8.AF.D8.B1.D8.AA_.D8.A8.D8.A7_.D9.85.D8.AD.D9.88.D8.B1.DB.8C.D8.AA_.D8.AD.D8.B2.D8.A8_.D8.AC.D9.85.D9.87.D9.88.D8.B1.DB.8C_.D8.A7.D8.B3.D9.84.D8.A7.D9.85.DB.8C"></span><span id="درگیری_میان_انقلابیون_و_تمرکز_قدرت_با_محوریت_حزب_جمهوری_اسلامی" class="mw-headline">درگیری میان انقلابیون و تمرکز قدرت با محوریت حزب جمهوری اسلامی</span></h6>
<p>پس از پیروزی انقلاب گروه‌هایی که ایدئولوژی متفاوتی با آیت‌الله خمینی داشتند بتدریج به صف مخالفان وی پیوستند. برخی گروه‌ها به اعتراض سیاسی پرداختند و برخی دست به اقدامات مسلحانه زدند. از جمله گروه <a title="فرقان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D9%82%D8%A7%D9%86">فرقان</a> که توسط <a title="اکبر گودرزی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DA%A9%D8%A8%D8%B1_%DA%AF%D9%88%D8%AF%D8%B1%D8%B2%DB%8C">اکبر گودرزی</a> در اردیبهشت سال ۱۳۵۸ تأسیس شد و هدف اصلی آن انجام عملیات‌هایی علیه <a title="نظام جمهوری اسلامی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">نظام جمهوری اسلامی ایران</a> بود. این گروه از انجام نخستین عملیات مسلحانه خود در سوم اردیبهشت ۱۳۵۸ تا زمان دستگیری اکبر گودرزی و نابودی گروه، نزدیک به ۲۰ ترور سیاسی از جمله <a title="مرتضی مطهری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B1%D8%AA%D8%B6%DB%8C_%D9%85%D8%B7%D9%87%D8%B1%DB%8C">مرتضی مطهری</a>، <a title="محمد مفتح" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D9%85%D9%81%D8%AA%D8%AD">محمد مفتح</a> و <a title="اکبر هاشمی رفسنجانی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DA%A9%D8%A8%D8%B1_%D9%87%D8%A7%D8%B4%D9%85%DB%8C_%D8%B1%D9%81%D8%B3%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C">اکبر هاشمی رفسنجانی</a> را انجام داد. گودرزی در روز ۱۸ دی ۱۳۵۸ خورشیدی دستگیر شد و در روز ۳ خرداد ۱۳۵۹ خورشیدی تیرباران شد.<sup id="cite_ref-256" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-256">[۲۵۴]</a></sup><sup id="cite_ref-257" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-257">[۲۵۵]</a></sup></p>
<p>پیش از برگزاری اولین <a class="mw-redirect" title="انتخابات ریاست جمهوری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA_%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C">انتخابات ریاست جمهوری</a> در ایران خمینی <a class="mw-redirect" title="سازمان مجاهدین خلق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86_%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF%DB%8C%D9%86_%D8%AE%D9%84%D9%82">مجاهدین خلق</a> را به سبب عدم اعتقاد به <a title="قانون اساسی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86_%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C">قانون اساسی</a> از شرکت در <a class="mw-redirect" title="انتخابات ریاست جمهوری ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA_%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">انتخابات ریاست جمهوری ایران</a> منع کرد<sup id="cite_ref-258" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-258">[۲۵۶]</a></sup> که موجب انتقاد شدید این سازمان از نیروهای مکتبی حاکم در جمهوری اسلامی گردید. در پنجم بهمن ماه <a title="ابوالحسن بنی‌صدر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%86_%D8%A8%D9%86%DB%8C%E2%80%8C%D8%B5%D8%AF%D8%B1">ابوالحسن بنی‌صدر</a> با حمایت خمینی و با پیروزی در انتخابات به عنوان اولین <a title="رئیس‌جمهور ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3%E2%80%8C%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">رئیس‌جمهور</a> ایران انتخاب شد. در اواخر فروردین ماه سال ۱۳۵۹ شورای انقلاب با حکم خمینی و با هدف <a class="mw-redirect" title="تصفیه دانشگاه‌ها" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B5%D9%81%DB%8C%D9%87_%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7">تصفیه دانشگاه‌ها</a> از استادان و دانشجویان دگراندیش، به اپوزیسیون یا گروه‌های سیاسی منتقد و مخالف نیروهای مذهبی حاکم در جمهوری اسلامی که عمدتاً خاستگاه دانشجویی داشته و دانشگاه را فضای امن سیاسی و کانون فعالیت‌های خود به‌شمار می‌آوردند، برای تخلیه دفاتر خود در دانشگاه‌ها مهلتی سه روزه داد. در طی این روزها درگیری و خشونت در <a class="mw-redirect" title="دانشگاه‌های ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">دانشگاه‌های ایران</a> به ویژه در دانشگاه تهران به اوج خود رسیده و چند تن کشته و صدها نفر مجروح شده و این سرآغاز رویدادی شد که ازآن به عنوان «<a title="انقلاب فرهنگی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">انقلاب فرهنگی</a>» یاد می‌شود.<sup id="cite_ref-259" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-259">[۲۵۷]</a></sup><sup id="cite_ref-autogenerated9_260-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated9-260">[۲۵۸]</a></sup> روز دوم اردیبهشت حکم شورای انقلاب در دانشگاه تهران توسط بنی‌صدر ابلاغ شد که تعطیلی دانشگاه‌ها به مدت بیشتر از دو سال و اخراج صدها تن از استادان و دانشجویان دگراندیش را در پی داشت.<sup id="cite_ref-autogenerated9_260-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-autogenerated9-260">[۲۵۸]</a></sup><sup id="cite_ref-261" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-261">[۲۵۹]</a></sup><sup id="cite_ref-262" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-262">[۲۶۰]</a></sup></p>
<p>به دنبال کشمکش‌ها و اختلاف نظرهای بنی‌صدر با <a title="حزب جمهوری اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D8%B2%D8%A8_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">حزب جمهوری اسلامی</a> و تلاش ناموفقش در جهت سلب اختیارات آنان و در نتیجه از دست دادن حمایت خمینی، از آنجا که او به تنهایی توان مقابله با مخالفانش را نداشت و پیشتر هیچگاه به ایجاد یک حزب یا ائتلاف اقدام نکرده بود، با مجاهدین خلق که در آنزمان تشکیلاتی سازمان یافته داشت و منتقد حکومت وقت بود، متحد شد<sup id="cite_ref-263" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-263">[۲۶۱]</a></sup> و در اواخر ماه خرداد او که برای حفظ جان خویش در خفا به سر می‌برد مردم را به قیام فراخواند.<sup id="cite_ref-264" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-264">[۲۶۲]</a></sup> در سی‌ام خرداد ۱۳۶۰ تظاهرات خشونت‌آمیزی در شهرهای مختلف کشور توسط هوادران مجاهدین خلق و بنی‌صدر به راه افتاد به‌طوری‌که در تهران تعداد معترضان به حدود نیم میلیون نفر رسید و در پی عکس‌العمل خمینی و دیگر روحانیون و درگیری معترضان با نیروهای حزب‌اللهی و <a class="mw-redirect" title="سپاه پاسداران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87_%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86">سپاه پاسداران</a> تنها در اطراف دانشگاه تهران حدود ۵۰ نفر کشته، ۲۰۰ نفر مجروح و ۱۰۰۰ نفر دستگیر شدند.<sup id="cite_ref-265" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-265">[۲۶۳]</a></sup> روز بعد، بنی صدر برکنار و دستور بازداشت او توسط <a class="mw-redirect" title="روح‌الله خمینی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%AD%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C">روح‌الله خمینی</a> به اتهام خیانت و توطئه علیه نظام صادر شد و به این ترتیب رقابت‌های سیاسی وارد عرصه خشونت‌آمیزی گشت.<sup id="cite_ref-دانشنامه_بریتانیکاً_266-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C%DA%A9%D8%A7%D9%8B-266">[۲۶۴]</a></sup></p>
<p>در اوت سال ۱۹۷۹ (مرداد ۱۳۵۸)، روزنامه آیندگان تعطیل شد و در ۲۰ اگوست همان سال نیز چهل و یک نشریه ممنوع‌الانتشار شدند.<sup id="cite_ref-267" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-267">[۲۶۵]</a></sup> با وجود آنکه <a title="آزادی بیان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C_%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86">آزادی بیان</a> یکی از محورهای اعتراضات زمان انقلاب بود، به زودی معلوم شد که این آزادی بیان شامل انتقاد از نظام نمی‌شود. هرکسی که به مخالفت برمی‌خواست یا علیه اعمال <a class="mw-redirect" title="کمیته‌های انقلاب اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%85%DB%8C%D8%AA%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">کمیته‌های انقلاب اسلامی</a> سخنی می‌گفت قربانی همان کمیته‌های انقلاب می‌شد.<sup id="cite_ref-Moojan_268-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-Moojan-268">[۲۶۶]</a></sup> به‌طور آشکاری شیفتگی مردم نسبت به نظام روز به روز کاهش می‌یافت به‌طوری‌که ۲۰۴۰۰۰۰۰ شرکت‌کننده در رفراندم ۱۲ فروردین به چهارده میلیون در اولین انتخابات <a class="mw-redirect" title="ریاست جمهوری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C">ریاست جمهوری</a> اسلامی در ژانویه ۱۹۸۰ کاهش یافت و این تعداد شرکت‌کننده در اولین انتخابات <a title="مجلس شورای ملی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C">مجلس شورای ملی</a> در مارس ۱۹۸۰ به شش میلیون و صدهزار نفر رسید.<sup id="cite_ref-Moojan_268-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-Moojan-268">[۲۶۶]</a></sup> اما، مجدداً در انتخابات ریاست جمهوری که در <a title="انتخابات ریاست‌جمهوری ایران (مرداد ۱۳۶۰)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA_%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA%E2%80%8C%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_(%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF_%DB%B1%DB%B3%DB%B6%DB%B0)">مرداد ۱۳۶۰</a> و <a title="انتخابات ریاست‌جمهوری ایران (مهر ۱۳۶۰)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA_%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA%E2%80%8C%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_(%D9%85%D9%87%D8%B1_%DB%B1%DB%B3%DB%B6%DB%B0)">مهر ۱۳۶۰</a>، در شرایط <a title="جنگ ایران و عراق" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82">جنگ ایران و عراق</a> و حذف احزاب سیاسی مخالف رخ داد، مشارکت به ترتیب به ۱۴٫۵ میلیون نفر(۶۴٫۲٪) و ۱۶٫۸ میلیون نفر (۷۴٫۲٪) رسید.<sup id="cite_ref-269" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-269">[۲۶۷]</a></sup><sup id="cite_ref-270" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-270">[۲۶۸]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.A8.D8.B1.D9.BE.D8.A7.DB.8C.DB.8C_.D9.82.D9.88.D8.A7.D9.86.DB.8C.D9.86_.D8.A7.D8.B3.D9.84.D8.A7.D9.85.DB.8C"></span><span id="برپایی_قوانین_اسلامی" class="mw-headline">برپایی قوانین اسلامی</span></h6>
<p>پس از انقلاب، <a class="mw-redirect" title="مشروبات الکلی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%AA_%D8%A7%D9%84%DA%A9%D9%84%DB%8C">مشروبات الکلی</a> ممنوع شد، همچنین جداسازی زنان از مردان در مدارس، استخرها، مناطق ساحلی به مرحله اجرا درآمد. همچنین محدودیت‌هایی برای پخش موسیقی در رادیو و تلویزیون مقرر شد.<sup id="cite_ref-271" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-271">[۲۶۹]</a></sup></p>
<div class="thumb tleft">
<div class="thumbinner">
<p><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:12_March_1979_Protest_in_Tehran.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" class="thumbimage" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a4/12_March_1979_Protest_in_Tehran.jpg/220px-12_March_1979_Protest_in_Tehran.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a4/12_March_1979_Protest_in_Tehran.jpg/330px-12_March_1979_Protest_in_Tehran.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a4/12_March_1979_Protest_in_Tehran.jpg/440px-12_March_1979_Protest_in_Tehran.jpg 2x" alt="" width="220" height="154" data-file-width="1598" data-file-height="1115" /></a></p>
<div class="thumbcaption">
<div class="magnify"></div>
<p>تظاهرات ۲۱ اسفند ۱۳۵۷ علیه قانون حجاب اجباری در تهران</p>
</div>
</div>
</div>
<p>پس از فرمان خمینی مبنی بر پوشش کامل برای زنان، <a class="mw-redirect" title="۸ مارس ۱۳۵۷" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DB%B8_%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%B3_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7">تظاهراتی از سوی هزاران زن بدون حجاب علیه این دستور</a>، در پایتخت برگزار شد.<sup id="cite_ref-272" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-272">[۲۷۰]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.A8.DB.8C.D9.86.D8.B4.E2.80.8C.D9.87.D8.A7_.D9.88_.DA.AF.D8.B1.D8.A7.DB.8C.D8.B4.E2.80.8C.D9.87.D8.A7"></span><span id="بینش‌ها_و_گرایش‌ها" class="mw-headline">بینش‌ها و گرایش‌ها</span></h6>
<p>انقلاب ۱۳۵۷ ایران نخستین انقلابی است که <a title="اسلام‌گرایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C">اسلام‌گرایی</a> و <a title="بنیادگرایی اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%AF%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">بنیادگرایی اسلامی</a> را در منطقه به پیروزی رساند. در این انقلاب <a title="ایدئولوژی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D8%AF%D8%A6%D9%88%D9%84%D9%88%DA%98%DB%8C">ایدئولوژیهای</a> مختلفی نظیر <a title="سوسیالیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%88%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">سوسیالیسم</a>، و <a class="mw-redirect" title="ناسیونالیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">ناسیونالیسم</a> نیز مشارکت داشتند.<sup id="cite_ref-273" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-273">[۲۷۱]</a></sup></p>
<p>انقلاب ایران به اندازه انقلاب فرانسه آرمان‌های آزادی‌خواهانه و <a title="لیبرالیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%84%DB%8C%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85">لیبرال</a> نداشت.<sup id="cite_ref-274" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-274">[۲۷۲]</a></sup> مشکل عمده انقلابیون با محمدرضا شاه کمبود آزادی‌ها نبود. برعکس، مشکل اصلی اغلب آنها، همان مقدار آزادی‌های اجتماعی، مدنی و مذهبی‌ای بود که در دوران شاه وجود داشت.<sup id="cite_ref-275" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-275">[۲۷۳]</a></sup> به‌هرحال رگه‌هایی از آرمانهای لیبرال در میان برخی گروه‌ها و شاخه‌هایی که در انقلاب سال ۵۷ شرکت کرده بودند دیده می‌شد، ولی این آرمانها در حاشیه قرار داشتند و بخش غالب گفتمان انقلاب ۵۷ نبودند.<sup id="cite_ref-276" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-276">[۲۷۴]</a></sup></p>
<p>جزوه‌ها و نشریات بجا مانده از گروه‌های انقلابی نشان می‌دهد که اغلب آرمان‌های انقلاب اغلب الهام گرفته از اندیشه‌های چپ و اسلام‌گرایانه بود.<sup id="cite_ref-277" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-277">[۲۷۵]</a></sup></p>
<h6><span id=".D9.85.D8.A7.D9.87.DB.8C.D8.AA_.D8.A7.D9.86.D9.82.D9.84.D8.A7.D8.A8_.DB.B1.DB.B3.DB.B5.DB.B7_.D8.A7.DB.8C.D8.B1.D8.A7.D9.86"></span><span id="ماهیت_انقلاب_۱۳۵۷_ایران" class="mw-headline">ماهیت انقلاب ۱۳۵۷ ایران</span></h6>
<p>بگفته <a title="ایلین شولینو" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%86_%D8%B4%D9%88%D9%84%DB%8C%D9%86%D9%88">ایلین شولینو</a> خمینی در انقلاب ایران مظاهر متفاوتی برای انقلابگران داشت او برای روشنفکران و لیبرال‌های ملی نماد یک دموکرات، برای روحانیون یک رهبر با تقوی، برای بازاریان و تجار یک فرد معتقد به <a class="mw-redirect" title="اقتصاد بازار آزاد" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF_%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1_%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF">اقتصاد بازار آزاد</a> (و غیر وابسته به دولت)، برای طیف چپ و کارگران نماد عدالت اجتماعی، برای خانواده‌ها نماد ارزش‌های اصیل، و برای کل کشور نماد وحدت و استقلال را داشت.<sup id="cite_ref-278" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-278">[۲۷۶]</a></sup> در ایران حتی بخش مهمی از روشنفکران لائیک و چپ نیز خود را با خمینی همسو می‌دیدند.<sup id="cite_ref-279" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-279">[۲۷۷]</a></sup></p>
<p><a title="فریدون هویدا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%DB%8C%D8%AF%D9%88%D9%86_%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AF%D8%A7">فریدون هویدا</a>، برادر <a title="امیرعباس هویدا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AF%D8%A7">امیرعباس هویدا</a> معتقد است، آمیزه‌ای که از مذهب و نیروی جوانان در ایران به‌وجود آمد، سر سقوط شاه بود.<sup id="cite_ref-280" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-280">[۲۷۸]</a></sup> <a title="ویلیام شوکراس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%DB%8C%D9%84%DB%8C%D8%A7%D9%85_%D8%B4%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%B3">ویلیام شوکراس</a>، وقایع نگاری که روزهای پایان عمر محمدرضا پهلوی را در کتابی تحت عنوان «آخرین سفر شاه» به رشته تحریر درآورده‌است، انقلاب ایران را یک قیام گسترده مردمی و اسلامی می‌دانست.<sup id="cite_ref-281" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-281">[۲۷۹]</a></sup> <a title="ویلیام سالیوان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%DB%8C%D9%84%DB%8C%D8%A7%D9%85_%D8%B3%D8%A7%D9%84%DB%8C%D9%88%D8%A7%D9%86">ویلیام سالیوان</a>، سفیر آمریکا در ایران، انقلاب ایران را انقلابی عمیقاً مذهبی ارزیابی می‌کرد.<sup id="cite_ref-282" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-282">[۲۸۰]</a></sup> <a title="آنتونی پارسونز" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%86%D8%AA%D9%88%D9%86%DB%8C_%D9%BE%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%86%D8%B2">آنتونی پارسونز</a> سفیر <a title="انگلستان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%DA%AF%D9%84%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86">انگلستان</a> نیز، در جای جای خاطراتش مخالفان عمده را جوانان مذهبی و ماهیت انقلاب را اسلامی می‌دانست<sup id="cite_ref-283" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-283">[۲۸۱]</a></sup> او معتقد بود که هیچ‌یک از گروه‌های دیگر مخالف را یارای مقابله با قدرت رهبری خمینی نبود.<sup id="cite_ref-284" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-284">[۲۸۲]</a></sup> <a title="جیمی کارتر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%DB%8C%D9%85%DB%8C_%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B1">جیمی کارتر</a> یک سال قبل از پیروزی انقلاب (آذر ۱۳۵۶) و در جریان سفر شاه به آمریکا، در ملاقاتی خصوصی به شاه گوشزد نمود که منشأ خطر، رهبران مذهبی هستند.<sup id="cite_ref-285" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-285">[۲۸۳]</a></sup> <a title="سایروس ونس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B3_%D9%88%D9%86%D8%B3">سایروس ونس</a> وزیر امورخارجه وقت آمریکا معتقد بود، مغناطیسی که گروه‌های مختلف ناراضی را به دور خود جمع کرد، اپوزیسیون مذهبی بود.<sup id="cite_ref-286" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-286">[۲۸۴]</a></sup> <a title="ولادیمیر کوزیچکین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%B1_%DA%A9%D9%88%D8%B2%DB%8C%DA%86%DA%A9%DB%8C%D9%86">ولادیمیر کوزیچکین</a>، مسئول ارشد <a title="کاگ‌ب" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%A7%DA%AF%E2%80%8C%D8%A8">کاگ‌ب</a> در ایران نیز فصلی از کتاب خود را «خمینی رهبر» نام نهاده و ماهیت انقلاب ایران را اساساً اسلامی و مذهبی می‌داند.</p>
<p>با این‌حال، معدودی از تحلیلگران و کارشناسان مانند <a class="new" title="مارک داونز (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%A9_%D8%AF%D8%A7%D9%88%D9%86%D8%B2&amp;action=edit&amp;redlink=1">مارک داونز</a>، اگرچه اپوزیسیون علیه شاه را در جریان <a class="mw-redirect" title="انقلاب اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">انقلاب اسلامی</a>، دارای رنگ و بوی مشخصاً اسلامی می‌دانند، اما اسلام را تنها ایدئولوژی حاضر در انقلاب نمی‌دانند. اینان گروه‌هایی مانند <a title="مارکسیسم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D9%85">مارکسیستها</a>، کمونیست‌ها، لیبرال‌ها، و گروه‌های دیگر غیر اسلامی نیز از نیروهای مؤثر در انقلاب می‌دانند.<sup id="cite_ref-287" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-287">[۲۸۵]</a></sup> نویسندگان دیگری نیز همچون <a title="هاله افشار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D8%A7%D9%84%D9%87_%D8%A7%D9%81%D8%B4%D8%A7%D8%B1">هاله افشار</a> تشکیل یک «ائتلاف» و «اتحاد موقت ناسازگار» در جریان انقلاب را (میان نیروهای مذهبی و سایر نیروها) صرفاً برای مقاومت و براندازی شاه قلمداد کرده، و نه بعنوان صرفاً تأییدی بر یک دولت اسلامی پس از انقلاب.<sup id="cite_ref-288" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-288">[۲۸۶]</a></sup></p>
<p>علاوه بر افراد فوق، معدودی از کارشناسان مسایل ایران نیز معتقدند که انقلاب اسلامی، حداقل در آغاز انقلابی اسلامی نبوده‌است. <a title="گری سیک" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%B1%DB%8C_%D8%B3%DB%8C%DA%A9">گری سیک</a> به عنوان یکی از آگاه‌ترین کارشناسان سیاسی <a class="mw-redirect" title="آمریکا" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7">آمریکا</a> در مسایل ایران در کتاب معروف خود «همه سقوط می‌کنند» (All Fall Down) می‌نویسد:</p>
<blockquote class="templatequote"><p>در ایران هدف اولیه نیروهای مخالف، سرنگونی رژیم سلطنتی و استقرار جمهوری اسلامی نبود. بسیاری از کسانی که در آغاز این حرکت در تظاهرات خیابانی شرکت کردند و موج اولیه انقلاب را به‌وجود آوردند، به اجرای قانون اساسی سال ۱۹۰۶ راضی بودند.</p></blockquote>
<h5><span id=".D8.AA.D8.A3.D8.AB.DB.8C.D8.B1.D8.A7.D8.AA_.D8.A7.D9.86.D9.82.D9.84.D8.A7.D8.A8_.DB.B1.DB.B3.DB.B5.DB.B7"></span><span id="تأثیرات_انقلاب_۱۳۵۷" class="mw-headline">تأثیرات انقلاب ۱۳۵۷</span></h5>
<h6><span id=".D8.AA.D8.A3.D8.AB.DB.8C.D8.B1.D8.A7.D8.AA_.D8.A8.D8.B1_.D8.B7.D8.A8.D9.82.D8.A7.D8.AA_.D8.A7.D8.AC.D8.AA.D9.85.D8.A7.D8.B9.DB.8C_.D8.A7.DB.8C.D8.B1.D8.A7.D9.86"></span><span id="تأثیرات_بر_طبقات_اجتماعی_ایران" class="mw-headline">تأثیرات بر طبقات اجتماعی ایران</span></h6>
<p>در جریان انقلاب ۱۳۵۷ و دههٔ اول پس از آن، به دلیل مخالفت آن با نظم سرمایه داریٔ پیش از انقلاب، اقتصاد ایران دچار <a class="new" title="درون‌تابی ساختاری (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%AF%D8%B1%D9%88%D9%86%E2%80%8C%D8%AA%D8%A7%D8%A8%DB%8C_%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C&amp;action=edit&amp;redlink=1">درون‌تابی ساختاری</a> شد. وجوه مشخصهٔ این دوره اختلال گسترده در فرایند تولید و انباشت سرمایه و برهم‌خوردن مناسبات تولید سرمایه دارانه بود که این، به نوبهٔ خود موجب «پرولتاریا زدایی» اقتصاد شهری، دهقانی شدن کشاورزی و افزایش شدید فعالیت‌های خدماتی کوچک شد.<sup id="cite_ref-behdad_a_289-0" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-behdad_a-289">[۲۸۷]</a></sup> میانگین نرخ رشد سالانه که طی سال‌های ۱۳۴۵ تا ۱۳۵۵ برابر با ۱۳٫۲٪ بود در دورهٔ ده سالهٔ بعدی (۱۳۵۵ تا ۱۳۶۵) به ۰٫۷٪ کاهش یافت. در طی همین دوره نسبت <a class="mw-redirect" title="خرده بورژوازی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%B1%D8%AF%D9%87_%D8%A8%D9%88%D8%B1%DA%98%D9%88%D8%A7%D8%B2%DB%8C">خرده بورژوازی</a> به کل نیروی کار شاغل ایران، از ۳۱٫۹٪ به ۳۹٫۹٪ بسط یافت و نسبت <a title="طبقه کارگر" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B7%D8%A8%D9%82%D9%87_%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1">طبقه کارگر</a> به کل نیروی کار شاغل کشور، از ۴۰٫۲٪ به ۲۴٫۶٪ کاهش پیدا کرد. طبقه کارگر ایران در این دوره به صورت مطلق نیز کوچک شده و جمعیت آن از ۳٬۵۳۵٬۰۰۰ نفر به ۲٬۷۰۲٬۰۰۰ نفر کاهش یافت.<sup id="cite_ref-behdad_a_289-1" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-behdad_a-289">[۲۸۷]</a></sup></p>
<p>تعداد <a title="سرمایه‌دار" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87%E2%80%8C%D8%AF%D8%A7%D8%B1">سرمایه‌داران</a> از ۱۸۲ هزار نفر (۲٫۱٪ نیروی کار شاغل) در سال ۱۳۵۵، به ۳۴۱ هزار نفر (۳٫۱٪ نیروی کار شاغل) در سال ۱۳۶۵ افزایش یافت. این بسط دو ویژگی عمده داشت: نخست این‌که تنها شامل سرمایه‌داران سنتی می‌شد و تعداد سرمایه‌داران مدرن حتی کاهش یافته بود. دوم این‌که این روند با کاهشی قابل توجه در میانگین اندازهٔ بنگاه‌های تولیدی همراه بود. به‌طوری‌که میانگین تعداد کارگران به ازای هر سرمایه‌دار از ۱۶٫۳ در سال ۱۳۵۵، به ۵٫۳ در سال ۱۳۶۵ کاهش پیدا کرد.<sup id="cite_ref-behdad_a_289-2" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-behdad_a-289">[۲۸۷]</a></sup></p>
<div></div>
<p>به نوشته <a title="فرد هالیدی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D8%AF_%D9%87%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%AF%DB%8C">فرد هالیدی</a> یکی از پیامدهای این انقلاب، به وجود آمدن یک طبقه حاکم بود که از نظر اقتصادی، تحصیلی و حتی خانوادگی با هم پیوندهای نزدیکی داشتند.<sup id="cite_ref-290" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-290">[۲۸۸]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.AA.D8.A3.D8.AB.DB.8C.D8.B1.D8.A7.D8.AA_.D8.A8.D8.B1_.D9.88.D8.B6.D8.B9.DB.8C.D8.AA_.D8.AE.D8.A7.D9.88.D8.B1.D9.85.DB.8C.D8.A7.D9.86.D9.87"></span><span id="تأثیرات_بر_وضعیت_خاورمیانه" class="mw-headline">تأثیرات بر وضعیت خاورمیانه</span></h6>
<p>رهبران انقلاب پس از پیروزی سیاست <a class="mw-redirect" title="صدور انقلاب اسلامی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D8%AF%D9%88%D8%B1_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">سیاست صدور انقلاب اسلامی ایران</a> را اتخاذ کردند تا نمونه‌های مشابه آن را در ممالک اسلامی و حتی غیر اسلامی محقق گردانند. این سیاست، صراحتاً و در زمان‌های مختلف توسط آیت‌الله خمینی اعلام شده‌است.<sup id="cite_ref-291" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-291">[۲۸۹]</a></sup><sup id="cite_ref-292" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-292">[۲۹۰]</a></sup></p>
<p>ابتدا واحد <a class="new" title="نهضت‌های آزادیبخش (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%A8%D8%AE%D8%B4&amp;action=edit&amp;redlink=1">نهضت‌های آزادیبخش</a> <a title="سپاه پاسداران انقلاب اسلامی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87_%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C">سپاه پاسداران انقلاب اسلامی</a> به فرماندهی <a title="محمد منتظری" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1%DB%8C">محمد منتظری</a> و سپس <a class="mw-disambig" title="مهدی هاشمی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D9%87%D8%A7%D8%B4%D9%85%DB%8C">مهدی هاشمی</a> این مأموریت را دنبال می‌کرد و پس از انحلال آن، <a class="mw-redirect" title="سپاه قدس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87_%D9%82%D8%AF%D8%B3">سپاه قدس</a> یکی از متولیان صدور انقلاب بوده‌است، چنان‌که <a title="گاردین" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D9%86">گاردین</a> می‌نویسد: «وظیفه سپاه قدس حفاظت از انقلاب و صدور آن به کشورهای اسلامی است. جوامع شیعه نشان داده‌اند که بسیار مستعد انقلاب هستند و با سپاه قدس همراهی خواهند داشت. البته سپاه قدس متحدان سنی نیز دارد، مانند <a title="حماس" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D9%85%D8%A7%D8%B3">حماس</a> و غزه»<sup id="cite_ref-293" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-293">[۲۹۱]</a></sup></p>
<h6><span id=".D8.A7.D9.86.D9.82.D9.84.D8.A7.D8.A8_.D9.88_.D8.A7.D8.AF.D8.A8.DB.8C.D8.A7.D8.AA_.D9.81.D8.A7.D8.B1.D8.B3.DB.8C"></span><span id="انقلاب_و_ادبیات_فارسی" class="mw-headline">انقلاب و ادبیات فارسی</span></h6>
<p>انقلابِ ۱۳۵۷ هم مانند مسائل دیگر اجتماعی ملازم نوشته‌هایی بود که گاه از ادبیات ماندگار فارسی شدند. سه نمونهٔ معروف که به زبان‌های دیگر ترجمه شده نمایشنامه‌های <i><a title="خاطرات هنرپیشه نقش دوم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA_%D9%87%D9%86%D8%B1%D9%BE%DB%8C%D8%B4%D9%87_%D9%86%D9%82%D8%B4_%D8%AF%D9%88%D9%85">خاطرات هنرپیشه نقش دوم</a></i> کارِ <a title="بهرام بیضایی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%85_%D8%A8%DB%8C%D8%B6%D8%A7%DB%8C%DB%8C">بهرام بیضایی</a> و <i><a class="new" title="آهسته با گل سرخ (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D8%A2%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%87_%D8%A8%D8%A7_%DA%AF%D9%84_%D8%B3%D8%B1%D8%AE&amp;action=edit&amp;redlink=1">آهسته با گل سرخ</a></i>ِ <a title="اکبر رادی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DA%A9%D8%A8%D8%B1_%D8%B1%D8%A7%D8%AF%DB%8C">اکبر رادی</a> و رمان <i><a title="زوال کلنل" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D9%88%D8%A7%D9%84_%DA%A9%D9%84%D9%86%D9%84">زوال کلنل</a></i> از <a title="محمود دولت‌آبادی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF_%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA%E2%80%8C%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C">محمود دولت‌آبادی</a> است که به وجوهی از انقلاب ۱۳۵۷ می‌پردازند.<sup id="cite_ref-294" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-294">[۲۹۲]</a></sup><sup id="cite_ref-295" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-295">[۲۹۳]</a></sup><sup id="cite_ref-296" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-296">[۲۹۴]</a></sup><sup id="cite_ref-297" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-297">[۲۹۵]</a></sup> از این هر سه نامدارتر شعر «به نام شما» از <a title="هوشنگ ابتهاج" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%87%D9%88%D8%B4%D9%86%DA%AF_%D8%A7%D8%A8%D8%AA%D9%87%D8%A7%D8%AC">هوشنگ ابتهاج</a> است که با آواز <a title="محمدرضا شجریان" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7_%D8%B4%D8%AC%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86">محمدرضا شجریان</a> در قطعه بشارت از آلبوم <a title="سپیده (چاووش ۶)" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%BE%DB%8C%D8%AF%D9%87_(%DA%86%D8%A7%D9%88%D9%88%D8%B4_%DB%B6)">سپیده (چاووش ۶)</a> ماندگار شد.</p>
<h6><span id=".D9.88.D8.A7.DA.98.DA.AF.D8.A7.D9.86_.D8.A7.D9.86.D9.82.D9.84.D8.A7.D8.A8.DB.8C"></span><span id="واژگان_انقلابی" class="mw-headline">واژگان انقلابی</span></h6>
<p>پس از این انقلاب واژه‌های فراوانی رایج شد که برخی را نیز خمینی مرسوم نمود. واژگانی چون «طاغوت»، «مفسد فی‌الارض»، «مستضعف»، «کوخ‌نشینان» و «مستکبر» از جمله لغاتی بود که تداول یافت و <a class="mw-redirect" title="مقامات جمهوری اسلامی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA_%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">مقامات جمهوری اسلامی ایران</a> به کرّات استفاده می‌کنند. این واژگان به سرعت جای خود را در گفتار سیاسی و مسائل حقوقی، اجتماعی، اقتصادی و … باز کردند.<sup id="cite_ref-298" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-298">[۲۹۶]</a></sup></p>
<h6><span id=".D9.88.D8.B6.D8.B9.DB.8C.D8.AA_.D8.B4.D8.A7.D9.87_.D8.AF.D8.B1_.D9.82.D8.A8.D8.A7.D9.84_.D8.A7.D9.86.D9.82.D9.84.D8.A7.D8.A8"></span><span id="وضعیت_شاه_در_قبال_انقلاب" class="mw-headline">وضعیت شاه در قبال انقلاب</span></h6>
<p>شاه در دو سال آخر سلطنتش، اشتباه‌ترین تصمیمات دوره حکومت خود را گرفت. زمانی که باید خود را قدرتمند نشان می‌داد از خود ضعف نشان داد و زمانی تظاهر به قدرت می‌کرد که نشانه‌ای از قدرت در او وجود نداشت. دلیل این اشتباهات تصمیم‌گیری مجموعه‌ای از عوامل شخصی و سیاسی بود. عواملی که ریشه در شخصیت متزلزل شاه در آن زمان خاص داشت.<sup id="cite_ref-299" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-299">[۲۹۷]</a></sup> او هر روز کمتر و کمتر خود را درگیر امور روزانه کشور می‌کرد.<sup id="cite_ref-300" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-300">[۲۹۸]</a></sup> به گفته <a class="new" title="ماروین زونیس (صفحه وجود ندارد)" href="https://fa.wikipedia.org/w/index.php?title=%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86_%D8%B2%D9%88%D9%86%DB%8C%D8%B3&amp;action=edit&amp;redlink=1">ماروین زونیس</a>، زمانی که انقلاب آغاز شد شاه همه عوامل خارجی که برای سال‌ها سرچشمه‌های حمایت روانی از شخصیت او را تشکیل می‌دادند، از دست داده بود.<sup id="cite_ref-301" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-301">[۲۹۹]</a></sup></p>
<p>از میان نزدیکان عاطفی شاه، <a title="ارنست پرون" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B1%D9%86%D8%B3%D8%AA_%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86">ارنست پرون</a> سال‌ها پیش درگذشته بود. <a title="اشرف پهلوی" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B4%D8%B1%D9%81_%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C">اشرف</a>، خواهر دوقلوی او که در نیویورک زندگی می‌کرد، از نظر انقلابیون چهره‌ای مخدوش‌تر از آن داشت که بتواند به ایران بازگردد و به تقویت روحیه شاه کمک کند؛ و از همه بدتر <a title="اسدالله علم" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D8%B9%D9%84%D9%85">اسدالله علم</a> تنها چند ماه قبل با بیماری سرطانی مشابه خود شاه، درگذشته بود؛ بنابراین سرچشمه‌های حمایت‌کننده روانی، یکی یکی او را ترک گفته بودند.<sup id="cite_ref-302" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-302">[۳۰۰]</a></sup> شاه در ماه‌های آخر دچار تزلزل شخصیت، بلاتکلیفی و عدم توانایی تصمیم‌گیری به‌موقع شده بود.<sup id="cite_ref-303" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-303">[۳۰۱]</a></sup> تمام ارکان دولت، حول شخص او شکل گرفته بود و با تزلزل شاه تمام این ارکان به هم ریخت. امیرارجمند به دستور شاه به ارتش (به خصوص بعد از <a class="mw-redirect" title="کشتار ۱۷ شهریور" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B4%D8%AA%D8%A7%D8%B1_%DB%B1%DB%B7_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1">واقعه هفده شهریور</a>) در مورد عدم سرکوب مردم اشاره می‌کند. دستور منع تیراندازی مستقیم ارتش به مردم (که منجر به پیروزی انقلاب با تلفاتی ناچیز شد) و همچنین وسواس شاه در چیدن و انتخاب <a class="mw-redirect" title="فرماندهان ارتش" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4">فرماندهان ارتش</a> به‌گونه‌ای که همیشه فرمانبردار او باشند، در نهایت منجر به این شد که در نبود یک شاه تصمیم گیرنده، فرماندهان ارتش فاقد قدرت تصمیم‌گیری باشند.<sup id="cite_ref-304" class="reference"><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%DB%B1%DB%B3%DB%B5%DB%B7#cite_note-304">[۳۰۲]</a></sup></p>
<h6><span id=".D9.86.DA.AF.D8.A7.D8.B1.D8.AE.D8.A7.D9.86.D9.87"></span><span id="نگارخانه" class="mw-headline">نگارخانه</span></h6>
<ul class="gallery mw-gallery-traditional">
<li class="gallerybox">
<div>
<div class="thumb">
<div><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D8%B2%D8%AE%D9%85%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/28/%D8%B2%D8%AE%D9%85%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG/120px-%D8%B2%D8%AE%D9%85%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/28/%D8%B2%D8%AE%D9%85%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG/180px-%D8%B2%D8%AE%D9%85%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/28/%D8%B2%D8%AE%D9%85%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG/240px-%D8%B2%D8%AE%D9%85%DB%8C_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG 2x" alt="زخمی انقلابی.JPG" width="120" height="80" data-file-width="1200" data-file-height="800" /></a></div>
</div>
<div class="gallerytext"></div>
</div>
</li>
<li class="gallerybox">
<div>
<div class="thumb">
<div><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a2/%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG/120px-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a2/%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG/180px-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a2/%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG/240px-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG 2x" alt="اعتراض مردم انقلابی.JPG" width="120" height="80" data-file-width="1200" data-file-height="800" /></a></div>
</div>
<div class="gallerytext"></div>
</div>
</li>
<li class="gallerybox">
<div>
<div class="thumb">
<div><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9b/%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG/120px-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9b/%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG/180px-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9b/%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG/240px-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D9%86_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C.JPG 2x" alt="شهیدان انقلابی.JPG" width="120" height="80" data-file-width="1200" data-file-height="800" /></a></div>
</div>
<div class="gallerytext"></div>
</div>
</li>
<li class="gallerybox">
<div>
<div class="thumb">
<div><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D9%87%D9%81%D8%AF%D9%87_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1.JPG?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6b/%D9%87%D9%81%D8%AF%D9%87_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1.JPG/120px-%D9%87%D9%81%D8%AF%D9%87_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1.JPG" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6b/%D9%87%D9%81%D8%AF%D9%87_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1.JPG/180px-%D9%87%D9%81%D8%AF%D9%87_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1.JPG 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6b/%D9%87%D9%81%D8%AF%D9%87_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1.JPG/240px-%D9%87%D9%81%D8%AF%D9%87_%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%88%D8%B1.JPG 2x" alt="هفده شهریور.JPG" width="120" height="80" data-file-width="1200" data-file-height="800" /></a></div>
</div>
<div class="gallerytext"></div>
</div>
</li>
</ul>
<ul class="gallery mw-gallery-traditional">
<li class="gallerybox">
<div>
<div class="thumb">
<div><a class="image" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D8%AA%D9%85%D8%A8%D8%B1%DB%8C_%DA%A9%D9%87_%D8%A8%D9%87_%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%AA_%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86_%D8%B3%D8%A7%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%AF_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1_%D8%B4%D8%AF..JPG"><img loading="lazy" decoding="async" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/thumb/0/0b/%D8%AA%D9%85%D8%A8%D8%B1%DB%8C_%DA%A9%D9%87_%D8%A8%D9%87_%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%AA_%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86_%D8%B3%D8%A7%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%AF_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1_%D8%B4%D8%AF..JPG/91px-%D8%AA%D9%85%D8%A8%D8%B1%DB%8C_%DA%A9%D9%87_%D8%A8%D9%87_%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%AA_%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86_%D8%B3%D8%A7%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%AF_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1_%D8%B4%D8%AF..JPG" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/thumb/0/0b/%D8%AA%D9%85%D8%A8%D8%B1%DB%8C_%DA%A9%D9%87_%D8%A8%D9%87_%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%AA_%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86_%D8%B3%D8%A7%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%AF_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1_%D8%B4%D8%AF..JPG/137px-%D8%AA%D9%85%D8%A8%D8%B1%DB%8C_%DA%A9%D9%87_%D8%A8%D9%87_%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%AA_%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86_%D8%B3%D8%A7%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%AF_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1_%D8%B4%D8%AF..JPG 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/thumb/0/0b/%D8%AA%D9%85%D8%A8%D8%B1%DB%8C_%DA%A9%D9%87_%D8%A8%D9%87_%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%AA_%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86_%D8%B3%D8%A7%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%AF_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1_%D8%B4%D8%AF..JPG/183px-%D8%AA%D9%85%D8%A8%D8%B1%DB%8C_%DA%A9%D9%87_%D8%A8%D9%87_%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%AA_%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86_%D8%B3%D8%A7%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%AF_%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8_%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1_%D8%B4%D8%AF..JPG 2x" alt="" width="91" height="120" data-file-width="404" data-file-height="530" /></a></div>
</div>
<div class="gallerytext">
<p>تمبری که به مناسبت نخستین سالگرد انقلاب منتشر شد.</p>
</div>
</div>
</li>
<li class="gallerybox">
<div>
<div class="thumb">
<div><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Obverse_of_Iranian_20_Rials_coin_-_monument_of_3rd_anniversary_of_Islamic_revolution.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1d/Obverse_of_Iranian_20_Rials_coin_-_monument_of_3rd_anniversary_of_Islamic_revolution.jpg/116px-Obverse_of_Iranian_20_Rials_coin_-_monument_of_3rd_anniversary_of_Islamic_revolution.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1d/Obverse_of_Iranian_20_Rials_coin_-_monument_of_3rd_anniversary_of_Islamic_revolution.jpg/173px-Obverse_of_Iranian_20_Rials_coin_-_monument_of_3rd_anniversary_of_Islamic_revolution.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1d/Obverse_of_Iranian_20_Rials_coin_-_monument_of_3rd_anniversary_of_Islamic_revolution.jpg/231px-Obverse_of_Iranian_20_Rials_coin_-_monument_of_3rd_anniversary_of_Islamic_revolution.jpg 2x" alt="" width="116" height="120" data-file-width="3440" data-file-height="3570" /></a></div>
</div>
<div class="gallerytext">
<p>۲۲ گل لاله به پاسداشت ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ روی <a title="سکه‌های ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DA%A9%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">سکه ۲۰ ریالی</a> ضرب شده در سال ۱۳۶۰ به مناسبت سومین سالگرد انقلاب ۱۳۵۷ ایران<br />
در مرکز <a title="سکه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DA%A9%D9%87">سکه</a> نوشته شده‌است: <a class="mw-redirect" title="جمهوری اسلامی ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">جمهوری اسلامی ایران</a></p>
</div>
</div>
</li>
<li class="gallerybox">
<div>
<div class="thumb">
<div><a class="image" href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Reverse_of_Iranian_20_Rials_coin_-_monument_of_3rd_anniversary_of_Islamic_revolution.jpg?uselang=fa"><img loading="lazy" decoding="async" src="https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/22/Reverse_of_Iranian_20_Rials_coin_-_monument_of_3rd_anniversary_of_Islamic_revolution.jpg/120px-Reverse_of_Iranian_20_Rials_coin_-_monument_of_3rd_anniversary_of_Islamic_revolution.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/22/Reverse_of_Iranian_20_Rials_coin_-_monument_of_3rd_anniversary_of_Islamic_revolution.jpg/180px-Reverse_of_Iranian_20_Rials_coin_-_monument_of_3rd_anniversary_of_Islamic_revolution.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/22/Reverse_of_Iranian_20_Rials_coin_-_monument_of_3rd_anniversary_of_Islamic_revolution.jpg/240px-Reverse_of_Iranian_20_Rials_coin_-_monument_of_3rd_anniversary_of_Islamic_revolution.jpg 2x" alt="" width="120" height="118" data-file-width="3428" data-file-height="3381" /></a></div>
</div>
<div class="gallerytext">
<p>۳ گل لاله به پاسداشت سومین سالگرد انقلاب ۱۳۵۷ ایران پشت <a title="سکه‌های ایران" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DA%A9%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86">سکه ۲۰ ریالی</a> ضرب شده در سال ۱۳۶۰<br />
در حاشیه <a title="سکه" href="https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DA%A9%D9%87">سکه</a> نوشته شده‌است: سومین سالگرد پیروزی خون بر شمشیر</p>
</div>
</div>
</li>
</ul>
<h2></h2>
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
<p><a href="https://fa.wikipedia.org/wiki">https://fa.wikipedia.org/wiki</a></p>
<p><span dir="ltr"> </span></p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://bagheristamp.com/product/2442-%d8%af%d9%88%d8%a7%d8%b2%d8%af%d9%87%d9%85%db%8c%d9%86-%d8%b3%d8%a7%d9%84%da%af%d8%b1%d8%af-%d9%be%db%8c%d8%b1%d9%88%d8%b2%db%8c-%d8%a7%d9%86%d9%82%d9%84%d8%a7%d8%a8-%d8%a7%d8%b3%d9%84%d8%a7/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
	</channel>
</rss>